‹ Origines du culte chrétienChapitre 37 sur 52 · LA CONSÉCRATION DB8 VIERGBS · texte numérisé non relu

LA CONSÉCRATION DB8 VIERGBS

iébut. On changeait de costume, on revêtait des vêtements plus graves de forme et de couleur ; on adoptait, si Ton avait vraiment Tesprit de sa vocation, une vie plus retirée du monde; on pratiquait le christianisme sérieusement, avec sévérité, sans se permettre aucun des relâchements autorisés ou tolérés ; au sacrifice des plaisirs de la chair on ajoutait des austérités spéciales dans Tusage des aliments, des bains, du sonimeil (1).

Les vierges étaient , au bout d'un certain temps , Tobjet d'une cérémonie spéciale, la collation du voile ou velatiOy à laquelle on attachait Tidée d'une sorte de mariage mystique avec le Christ (2). Après cette cérémonie, l'engagement était regardé comme irrévovocable; il n'était plus possible de contracter mariage, et toute violation du vœu constituait une sorte d'adultère sacrilège. Au quatrième siècle, la législation de l'empire vint consacrer, sur ce point, les prescriptions ecclésiastiques (3). L'âge requis pour la velatio était d'abord assez indéterminé ; il variait suivant l'appréciation de l'évêque (4), ou suivant l'usage des différents pays. En Afrique, à la fin du quatrième siècle , on accordait le voile dès la vingt-cinquième

(1) Ainsi faisaient los ascètes sérieux; mais il y en avait d'un autre genre, en trop grand nombre. Les Pères de l'Eglise prêchent sans cesse contre les vierges sacrées qui compromettent leur profession par les dehors les plus mondains. On en voyait qui, n'ayant plus leurs parents, ou vivant, pour une autre raison, en dehors de leur famille, s'accordaient un « protecteur » qui partageait à tout le moins leur demeure. L'opinion paraît avoir été assez tolérante pour ces désordres, car les prédicateurs sont souvent obligés de les flétrir.

(2) Cette façon de concevoir la consécration virginale explique pourquoi cette cérémonie ne se faisait que sur les femmes.

(3) Cod. Theod., 1. IX, t. 25.

(4) Ambr. , De virg, ,7. — Sa sœur Marcclline était encore jeune quand clic fut consacrée par le pape Libère. Le discours que saint Ambroise met, à cette occasion, dans la bouche de Libère, suppose que les vierges romaines recevaient d'ordinaire la consécration à un âge peu avancé.

408 ORIGINES DU GULTBv CHRÉTIEN.

année (1); en Espagne , vers le môme temps , on ai^Si tendait la quarantième année (2). Cette dernière limi-ZT te supprimait beaucoup, de difficultés ; une loi de Ta: née 458 (3) la sanctionna officiellement. De cette çon la velatio perdait beaucoup de sa signification. A.(/ lieu d'être Tinauguration d'une carrière, elle n'en était plus guère que le couronnement. Sous prétexte d'assurer la fidélité des épouses du Christ, on ne M en donnait que d'un âge avancé. L'opinion populaire , il faut le reconnaître , était tout à fait favorable à cette combinaison ; elle eût môme été beaucoup plus loin. Certaines pièces apocryphes réclament soixante et môme soixante-douze ans (4).

La cérémonie de la velatio était réservée à l'évoque, comme l'ordination. Elle se faisait en grande pompe, les jours de fête solennelle. Dans son curieux discours id virginem lapsam, l'évoque de Remesiana (5), Nicétas, rappelle à une vierge déchue sa consécration solennelle à la fête de Pâques, au milieu des néophytes vêtus de blanc et portant des cierges allumés. A Rome, on choisissait les solennités de Noël ou de l'Epiphanie, du lundi de Pâques, de la Saint-Pierre (6), jours où la station avait lieu dans la basilique du Vatican.

(1) Cod, can., 16.

(2) Concile de Saragosse (tenu en 380), c. 8.

(3) Nov, Afajoriani, VI, 1.

(4) Les soixante ans sont réclamés par l'auteur du L. P. (t. I, p. 239, 241) ; les soixante et douze par le faux Constituium Silvestri {ibid,).

(5) Localité de la province de Sardique (Dacia mediterranea) y actuellement Palanka, en Serbie , entre Nisch et Pirot.

(6) Décrétalo do Gôlaso (JafTc, G36), c. 12, rapprochée d'une rubrique du sacramontairo gélasien (I, 103). Ces textes ne mentionnent pas la. fcte do Noël ; Marcclline fut cependant consacrée ce jour-là. U est possible que, lorsque l'Epiphanie fut introduite à Rome, — ce qui n'eut lieu, je crois, qu'après Libère, — on ait transporté à cotte fêto la cérémonie de la velatio virginum.

LA CONSÉCRATION DES YIBRaBS. 409

§ 2. — Les rites de la Velatio virginum,

!• Usage romain.

Il ne subsiste aucun ancien rituel de la Velatio suivant l'usage de Rome ; mais les prières sont marquées dans les sacramentaires. Voici celles du sacramentaire léonien (1). Elles étaient, sans aucun doute, précédées d'une litanie :

Respice, Domine, propitius super bas famulas tuas, ut virginitatis sanctae propositum quod te inspirante suscipiunt, te gubernante custodiant.

Yere dignum... aeterne Deus, castorum corporum benignus habitator et incorruptarum Deus araator animaram , Deus qui humanam substantiam, in primis bominibus diabolica fraude vitiatam , ita in Yerbo tuo per quod omnia facta sunt reparas ut eam non solum ad primae origÎDis innocentiam revoces , sed etiam ad experientiam quorumdam bonorum quae in novo saeculo sunt habenda perducas , et obstrictos adbuc conditione mortalium iam ad similitudinem provebas angelorum ; respice , Domine , super bas famulas tuas quae in manu tua continentiae suae propositum coUocantes, ei devotionem suam oflferunt a quo ipsa vota sumserunt. Quando enim animus mortali carne circumdatus legem naturae , libertatem licentiae , vim consuetudinis et stimules aetatis evinceret, nisi tu banc flammam (2) clementer accenderes, tu banc cupiditatem (3) benignus aleres, tu fortitudinem ministrares? Effusa namque in omnes gentes gratia tua ex omni natione quae

(1) Muratori, t. I, p. 444. — Celle du sacramentaire gélasien (ibid,, p. 629) est un peu plus longue, comme il est marqué plus loin ; celle du Missale Fr^ancorum est semblable à celle du sacramentaire gélasien, sauf une omission de quelques lignes (t. II, p. 674). Dans les suppléments du sacramentaire grégorien figure une formule beaucoup plus courte, mais dérivée de celle du léonien, avec une finale qui ressemble à celle du sacram. gélasien et du Miss. Francorum. Cette circonstance me porte à croire que la formule a été écourtée à la fin dans le sacram. léonien.

(2) « Hanc flammam] per liberum arbitrium hune amorem virginitatis » GéL M. Fr.

(3) a Cupiditatem in eanim corde » GéL M, Fr,

410 ORIGINES DU GULTB CHRÉTIBN.

est sab caelo in stellanim innumerabilcm numerum Novi menti baercdibus adoptatis. intcr ceteras virtutes, quas filiis tL.^/> non ex sanguinibus ncque ex voluntatc carnis sed de tuo Spirm'Cff genitis indidisti, ctiam hoc donum in quasdam mentes de largi'Ctftis tuac fonte defluxit. Ut cum bonorem nuptiarum nuUa interdicta minuissent ac super sanctum coniugium initialis benedict/o permaneret, oxistcrcnt tamen sublimiores animae quae in viriac mulieris copula fastidirent connubium, conçu pisce rent sacramentum, nec imitarcntui* quod nuptiis agitur, sed diligcrent qaod nuptiis praenotatur. Agnovit auctorcm suum beata virginitas, et aemula integritatis angelicae illius thalamo, illius cubiculo, se devovit qui sic pcrpetuac virginitatis est sponsus quemadmodum perpetuae virginitatis est filius. Implorantibus ergo auxilium tuum, Domine , et confirmari se bencdictionis tuae consécrations cupientibus, da protcctionis tuae munimcn et rcgimen; no bostis antiquus qui cxccllentiora studia subtilioribus infestât insidiis ad obscurandnm pcrfcctae continentiac palmam per aliquam serpat mentis incuriam, et rapiat (ic proposito virginum quod etiam moribus decet inesse nuptarum. Bit in eis, Domine, per donum 8piritus tui, prudcns modcstin (1), sapiens bcnignitas, gravis lenitas, casta libertas. In caritatc fcrveant et nihil extra te diligant; laudabiliter vivant, laudnriqne non appetant. Te in sanctitate corporis, te in animi sui puritate glorificent. Amore te timeant, amore tibi serviant. Tu eis honor sis, tu gaudium^ tu voluntas, tu in maerore solatium, tu in ami)iguitate consilium, tu in iniuria defcnsio , in tribûlationc patientia , in paupcrtate abundantia, in ieiunio cibus , in infirmitate mcdicina. In te habeant omnia quem elegerc super omnia (2). Et quod sunt professae custodiant, scrutatori pectorum non corpore placiturae sed mente. Transeant in numerum sapicntium puellarnm; ut caclestcm sponsum accensis lampndlbus cum oleo pracparatioiiis oxpcctent, nec turbatae improvisi régis advcutu pracccdentium choro iungantur, occurrant, nec cxcludantur cum sinitis, rcgalem ianuam cum.sapicntibus virginibus liccnter introoant; et in Agni tiii perpétue comitatu probabiles maiisura castitato pcrmancant. »

2' Usage gallican.

La forme gallicane s^obtieiit par la comparaison des

(1) Ce qui suit , jusqu'à elegere super omnia , manque au Miss&le Francorum.

(2) Go qui suit no so trouve quo dans lo sacramontaire gélasien et le Missale Francorum.

LA CONSÉCRATION DBS VIBRaBS. 411

textes sûrement romains avec le Missale Francorum^ qui contient un mélange des deux formes, et avec le Missale gaUicanum vêtus. On récitait d*abord une prière, précédée de son invitatoire (1) :

Faventes, dilectissimi Fratres, his virtutibus quas praestare paucorum est, Deum scmper pudicitiac castitatisquc custodcm acceptis eidem precibus orcmus, nt banc famulam suam omnibus saeculi inlecebris libcram carnaiibus ac spiritu intcgram , Régis aeterni thalamo reservandam addita caelestis propositi virtute corroboret, et ad sexagesimum fructum qucm propria devotione praesumit addat sua liberalitate centesimum.

Omnium quidem laudum atque virtutum sed praccipue castitatis adsertor » custos , auxiliator , eifector dicatae tibi in sanctis corporibus pariter ac mentibus puritatis; qui virginitatem ideo plus intueris et diligis quia tibi origo virginitas ; quique in hune mundum natus ex virgine idin aliis probasquodin matreclegisti, atque adeo aptissime tibi sponso viro sponsam virginem dedicamus ; tu, Domine, tribue banc puellae iam tuae scmper optabilem magno proposito perse verantiam et contra multiformis inimici instantia spiritum agitantes insidias indeflexam inexpugnabilemque constantiam , ut tibi debeat consummatione quae iam ante habuit bona voluntate.

Puis venait la tradition du voile, accompagnée de la bénédiction :

Accipe, puella, pallium, quod perforas sine macula ante tribunal domini nostri lesu Gbristi , cui flcctit omne genu caelestium et terrestrium. et infernorum.

Benedicat te conditor caeli et terrae , Deus Pater omnipotens , qui te eligere dignatus est ad instar sanctae Mariae matris Domini nostri lesu Gbristi ad integram et immaculatam virginitatem, quam professa es coram Deo et angelis sanctis. Idcirco serva propositum , serva castitatem per patientiam, ut coronam virginitatis tuae accipere merearis. Nunc exoro domini nostri lesu

(1) Je donne ici la formule du Missale gall. velus, Muratori, t. II, p. 701. Dans le Missale Franc, {ib., p. 673), le canon romain Deus caslorum est précédé d'une formule analogue de sens, où cependant rinvitatoire est placé après Toraison.

412 OEiamBS du gultb gh,bétibm.

Christi divinam misericordiam ut hanc virginem oonsecrare sanctificare dignetur usque in finem. Benedicat te Deus Pater Fllius et Spiritus sanctus omni benedictione spiritali , ut man^ sine macula sub vestimento sauctae Mariae matris domini no^t iesu Christi.

Page 1