XI
Xle-XII»
Ant. Cutn appropinquaret.
R7. Collegerunt (cum Prosula).
Finita lectio cantatitr R7. hoc.
Ant. ad Processionem.
Ant. Ceperunt omnes.
R7. Ante sex dies Pasche.
R7. Collegerunt (cum Prosula).
Ant. Cum appropinquaret.
Ant. Cutn audisset populus.
Ant. Ceperunt omnes.
Ant. Occurrunt turbe.
Ant. Osanna filio David.
Ant. Occurrunt turbe.
Ant. Occurrunt turbe.
Ant. Cum appropinquaret.
R7. Collegerunt (cum Prosula).
R/. Collegerunt.
Ant. Cutn appropinquaret.
Ant. Cum audisset populus.
Ant. Ante sex dies solemnitatis.
Versus. Gloria laus.
Ant. Cutn audisset populus.
Ant. 0 Rex noster.
Ant. Ceperunt omnes.
R7. Ante sex dies Pasche.
Ant. 0 Rex noster.
Ant. Ceperunt omnes.
Ant. Occurrunt turbe.
Ant. Ante sex dies solemnitatis.
Ant. Ante sex dies solemnitatis.
Ant. Cum audisset populus.
Gloria laus.
Ant. Viam justorum.
Ant. Cum Angelis *.
Versus in lande Christi. Glo-
Ant. Pueri Ebreorum *.
ria laus.
Ant. Pueri Ebreorum *.
Versus Domini Juvenci aucto-
ris. Ante ecclesiam. Gloria laus.
Comme on peut le constater, le répertoire est plus ou moins étendu; mais aucun ordre précis ne se dégage entre toutes ces pièces dont le thème est, en somme, identique.
Pour voir un peu plus clair dans l'ensemble de cette fonction et se rendre compte de l'affectation des différentes pièces, c'est à des manuscrits plus explicites qu'il convient de s'adresser.
Le graduel Bénévent VI. }8 nous fournit, pour Bénévent même, quelques précisions intéressantes.
Pour le Mont-Cassin, on ne saurait avoir que l'embarras du choix entre des documents nombreux, dont le témoignage est d'ailleurs substantiellement le même. Les rites de la bénédiction et de la procession des Rameaux au Mont-Cassin, au XIe-XIIe, sont décrits, par exemple, dans le célèbre manuscrit de l'Abbé Oderise, codex 364 de la Bibliothèque Mazarine; on les trouve, plus précis encore, dans le Missel plénier Vat. lat. 6082, à peine plus récent que le premier. De ces documents, authentiquement cassiniens — ils mentionnent, par exemple, comme étapes de la procession, les églises de S. Benoît, de S. Martin et de S. Etienne — on peut rapprocher celui des manuscrits cassiniens au sens large, qui reproduisent le même usage, bien qu'ils n'aient été écrits, ni au Mont-Cassin, ni pour le Mont-Cassin, par exemple les Missels pléniers Vat. Ottob. 576 et Mont-Cassin 540 — ce dernier incomplet — où les églises ne se trouvent plus mentionnées, dans les rubriques,
LA TRADITION BÉNÉVENTAINE. 251
que sous la forme imprécise : Sancti ill. ou Sancti N., de manière à permettre l'adaptation locale, là où le manuscrit devait être utilisé.
11 était inutile, pour le but que nous poursuivons ici, de confronter tous ces ordines, substantiellement identiques; nous nous sommes borné à en reproduire un seul, particulièrement explicite et représentatif du groupe : celui du Missel plénier Vat. lat. 6082.
De ces deux témoignages, du XIe ou du XIIe siècle, il était intéressant de rapprocher un autre ordo, plus ancien à la fois que l'un et l'autre; il est contenu dans le Missel plénier 606 du Chapitre de Lucques, que nous n'avons pas eu, jusqu'ici, l'occasion de mentionner. Ce manuscrit ne saurait, en effet, être donné, dans son ensemble, comme un témoin de l'Italie Méridionale. Ecrit en minuscule ordinaire et notation neumatique de l'Italie Centrale, il contient pourtant, en appendice, une série de fonctions qui, au premier abord, semblent faire double emploi avec celles qui figurent, dans le corps du manuscrit, à leur place normale. Elles sont toutes relatives à la Semaine Sainte : Dimanche des Rameaux, Jeudi, Vendredi et Samedi-Saints. Ce petit supplément dont nous avons reproduit ci-après (planches XXXIV-XLIII) quelques feuillets, présente cette particularité d'être noté en neumes bénéventains, bien que le texte correspondant soit tout entier écrit en minuscule ordinaire(i).
Mais, ce qui, de notre point de vue, est plus intéressant, c'est que, dans ces fragments, ce n'est pas la notation seule qui est bénéventaine, détail qui, après tout, pourrait fort bien se concilier avec la transcription de mélodies courantes : c'est la fonction elle-même qui se rattache immédiatement à la tradition de l'Italie Méridionale.
A ces trois documents, particulièrement importants au point de vue de leur ancienneté ou de leur origine, nous en avons ajouté trois autres plus récents, tous du XIIIe, et qui sont empruntés respectivement : au Missel plénier Bénèvent VI. 30, dont on ne peut affirmer s'il est de Bénèvent même; au Missel de Raguse, codex Oxford, Bodl. Lit. lat. 342, dont nous avons déjà eu l'occasion de parler; enfin au Graduel Paris, B. N. n. a. 1669, dont nous avons dit les liens assez étroits avec la tradition bénéventaine, encore qu'il ait pu être écrit pour l'Eglise de Gubbio. Ce sont là, à part les documents cassiniens dont nous n'avons donné qu'un seul témoin, tous ceux de nos manuscrits qui témoignent pour la fonction des Rameaux.
Nous laisserons au lecteur le soin de comparer dans le détail ces témoignages que nous nous sommes contenté de confronter, nous bornant simplement à en relever les particularités les plus marquantes.
(1) C'est là, à notre connaissance, une particularité unique. Normalement, écriture et notation bénéventaines vont toujours de pair; et cela s'explique. Il existe pourtant une réplique de cette anomalie dans un feuillet provenant d'un Graduel-Tropaire du XIe siècle, et qui, à l'inverse de ces derniers feuillets du Missel de Lucques, est écrit en minuscule bénéventaine surmontée de la notation neumatique de l'Italie Centrale. Nous avons donné plus loin (plancbes XLIV-XLV) la reproduction de ce fragment, conservé au Chapitre de Chieti. L'explication de ce curieux accouplement est chose aisée si l'on observe (cf. la carte de la page 83) que Chieti se trouve exactement à la limite de la zone bénéventaine. Il n'est donc pas étonnant qu'aient pu concourir à la transcription du manuscrit deux scribes, dont l'un était accoutumé à la minuscule bénéventaine, l'autre à la notation de l'Italie Centrale. Quelque chose de tout semblable, mais en sens inverse, s'est passé pour la transcription de l'appendice de Lucques
Bénévent XIe
Dominica in palans. Officium quomodo benedicende sunt palme.
In primis exorcismum salis & aque.
Poslea cantatur tertia.
Qua finit a pergit cleros cum processione mixto pariter populo ad Ecclesiam ubi benedicende sunt palme cantantes antiphona hec. Turba multa.
Cum autem venerit ad Ecclesiam incipiant letanias.
Quitus finitis dicatur oratio Deus quem diligere.
Deinde Lectio libri Exodi. In diebus illis. Venerunt filii Israhel.
DeindeRj. istian. Antc sex dies Pasche...
Sequitur Evangelium. Cum appropinquasset Ihesus Hierosolimis.
Post Evangelium dicatur oratio super ramos. Deus qui per olive ramum.
Alia in modum prefacionis. Deus qui miro dispositionis ordine.
Qua finita aspergatur aqua sanctificata super ramos & populum.
Post hec dicatur oratio hec. Deus qui dispersa congregas.
Qua expleta expendantur palmis.
Quibus expensis procédant ad Ecclesiam ubi missa canenda est continentes antiplume hec per ordinem usque dum perveniant ad regia ecclesie. Collegerunt... (cum yy . et pros.). Ant. Cum appropinquaret... Ant. Cum audisset populus... Ant. Oecurrunt turbe... Ant. 0 Rex noster...
[Ant.] Ceperunt omnes... Ant. Ante sex dies solemnitatis... Ant. Viam justorum...
Item Versi in laude Christi editi a Juvenco presbitero. Cantantur quando reversi fuerint & appropinquant regias Ecclesie. Gloria laus...
Rome, Vat. lat. 6082
Mont-Cassin XIIe
Lucques, Chapitre 606
Xe-XI«
Dominica in palmis
Omnes induti albis lineis conveniant in Ecclesiam sancti Benedicti & benedicta de more aqua mox incipiant tertiam. Et intérim dum ea cantatur respergantur fratres aqua sanctificata.
Ant. [ad] Tertiam Principes sacerdotum.
[Cap.] Fratres hoc sentite.
Expleta tertia antecedeide cruce ' bini & bini procédant omnes ad Ecclesiam sa>icti Stephani sive sancti Martini decantando anliphonam. Cum audisset populus. Post quos duo acoliti cum candelabris & alii duo cum turibulis duo quoque subdiaconi & duo diaconi tunicis ac dalmaticis induti. Post illos vero abbas seu sacerdos pluviali indutus procédât.
Et congregati omnes in Ecclesia sacerdos cum ministris vadat ad altare. Et expositis ante altare palmarum atque olivarum ramis incipiant in choro antiphona Osanna filio.
Qua finita sacerdos dicat oraiionem.
Deus quem diligere...
Lectio libri Exodi. In diebus illis venerunt filii Israël...
Sequitur antiphona Collegerunt. y . Unus autem.
Sequentia sancti Evangelii secundum Matheum. In illo tempore. Cum appropinquaret...
Post hec sequatur benedictio olivantm atque palmarum. Item exorcismus fiorum et frondium. Exorcizo te omnis créât ura...
Benedictio palmarum. Deus qui per olive ramum...
Alia oratio. Benedic quesumus Domine hos palmarum...
Item oratio in modum prephationis.
Deus qui miro dispositionis...
Alia oratio [item in modum prephationis]. Deus mundi conditor...
Deinde aspergantur aqua sanctificata & tus super eas adoleatur.
Sequitur Oratio. Omnipotens sempiterne Deus qui dispersa...
Deinde expendantur. Et inter expendendum cantatur antiphona sacerdote ipsam incipiente. Ante sex dies. Laudate pueri Dominum.
Expensis palmis dicat sacerdos orationem Adjuva nos Deus salutaris noster & ad bénéficia... Dominus vobiscum. Exaudiat nos omnipotens Dominus.
Et ila revertatitur omnes ad Ecclesiam sancti Benedicti cantantes antiphonas has. Ceperunt omnes turbe. Cum appropinquaret. Oecurrunt turbe.
Ante atrium Ecclesie cantatur Gloria laus &. Quibus finitis item très clerici cantant R7. Ingrediente. y . Cumque audisset & Gloria Patri. Deinde idem R7. répétant omnes pariter cantantes ingrediantur ecclesia & ec finito incipiant introitum ad missam absque Gloria. Siquidem ab hac die usque in C.ena Domini ad introitum Gloria non dicatur.
antécédente +.
Dominica in ramis palmarum.
Pergentibus omnes ad Ecclesiayn ubi benedicende sunt palme et agant tertia.
Finita vero tertia incipiant letaniam.
Deinde. Ant. Sitientes... Ps. Adtendite.
[Oratio.] Deus quem diligere...
Lectio libri Exodi. In diebus illis. Venerunt filii Israël...
[R7. ] Ante sex dies Pasche. . . V . Magister. . .
Evangelium. Cum appropinquasset Ihesus Hierosolimis. Require rétro in adventum.
Sequitur oratio ad palmas benedicendas .
Deus qui olive ramum...
Alia. Deus qui miro dispositionis...
[Alia.] Deus qui dispersa congregas...
[Alia.] Domine sancte Pater omnipotens eterne Deus qui jussisti...
[Alia.] Deus qui Filium tuum...
Post benedictione expleta expendantur ipse palme ad populum et pergant ad Ecclesia ubi missa celebratut i sunt canendo. Ant. Cum adpropinquaret Dominus.
LA TRADITION BENEVENTAINE.
Ordo in ramis palmarum.
Hora ofHcii pergant omnes cum processione ubi palme benedicende sunt cantanies antiphonam fume. Cum appropinquaret Dominus.
Qiia finita faciant letaniam. Deinde dicant hanc antiphonam. Osanna filio Davit.
Tune sacerdos dicat orationem. Oremus.
Deus quem diligere...
Lectio libri Exodi. In diebus illis venerunt filii Israhel...
R7. pro Tract. Collegerunt... (cum j^y.
& prosula).
Qjto finito dicat sacerdos hanc orationem. Oremus. Adeslo nobis omnipotens Deus ut quod.
Exorcismns florum & frondiitm. Exorcizo te omnis creatura...
Oratio. Deus qui per olive ramum...
Per omnia secula seculorum. Amen. Dominus vobiscum. Rj. Et cum spiritu [tuo]. Sursum corda. R7. Habemus ad Dominum.
Gratias agamus Domino Deo nostro. R7. Dignum &.
Prephatio. Vere dignum et justum est equum & salutare. Te Domine inter cetera...
Oratio. Deus qui dispersa congregas...
Alia. Omnipotens sempiterne Deus qui Dominum nostrum Ihesum Christuin die azymorum super pullum...
Aspargatur agita sanctificata saper ipsas pal mas & dentitr populo.
Quibus peractis pergant omnes ad crucem cantantes antiphonam hanc. Ceperunt omnes... Venientibus vero ad criteem cantetur hoc R7. ante ipsam crucem Circumdederunt me...
Deinde legatnr Evangelium. Sequentia sancti Evangelii secundum Matheum. In illo tempore. Cum appropinquasset Dominus llicsus...
Finito evangelii) sermocinetitr.
Quibus peractis reniant clerici ante crucem & divisi in duas partes content très vices lias antiphonas. Pueri Hebreorum tollentes... Alius chorus respondeat. Pueri Hebreorum vestimenta... Jactanto ante crucem de ramis&foliis palmarum unanimiter contant hanc antiphonam. Occurunt turbe...
Quibus finitis revertantur ad Ecclesiam caillantes hune ymnum. Magno salutis gaudio.
Venientes autem ad portas civitatis s eu Ecclesie clausis portis duo clerici content hos versus. Gloria laus & honor. Ingredieutibus vero caillent hune R7. Ingrediente Domino. Deinde agatur missa ordine sua.
Paris, B. N. n. a. 1669
Gubbio (?) XIIIe
Dominica in ramis palmarum.
Oxford, Bodl. Can. Lit. lat. 342
Raguse XIIIe
Qiiando dantur palme cantatur hoc.
[Ant.] Pueri Hebreorum tollentes... (cum ff.)
[Ant.] Pueri Hebreorum vestimenta...
Ant. Cum Angelis et pueris...
Ant. Ante sex dies solempnis...
Ant. Cum audisset populus...
Cum prope fuerint ad locum.
Ant. Occurrunt turbe...
Ant. Ceperunt omnes...
Ant. Pueri Hebreorum prosternentes ramos...
Vadant duo fratres ante crucem « et dicant. R7. Dominus Hiesus ante sex dies...
Eant duo alii et dicant. R7. Cum audisset turba...
Scolari tune incipiat. Ant. Dignus es Domine...
Ant. Pueri Hebreorum tollentes*.
Tune incipiat abbas vel prior. Ave Rex nos ter...
R7. Cum appropinquaret...
Ant. Collegerunt...
Gloria laus...
Finito R7. Ingrediente. dicatur aliud R7. Circumdcderunt. ante crucem '.