Partie II. — Paludisme
§ 1. Année 1242. Campagne d'été contre les Anglais en Poitou et en Saintonge. Les fièvres et la dysenterie enlèvent en quelques semaines des milliers de Français. Aussitôt parti de Taillebourg (juillet 1242) le roi prend de graves accès paludéens dans les marais de la Saintonge '. Cf. Bémont, La
l.Matthaei Paiisiensis67j/'o«ica7l/ci/'o/-a (éd. ]^uard,iv, 224) : « [Rege Francorum disponente insequi regem Anglisc usque Blavium et Inde
Campagne de Poitiers de 1242-1243 (Annales du Midi, l. V). C'est donc à la date de juillet 1242 qu'on doit placer le
us(/ue Burdegaliin orla est peslis iiilcr Francos]. Rcx intérim Francorum, inito cum optimatiljus suis consilio, quia vidit opus Martiuin in nianibus suis féliciter prospéra ri, proposuit regem Ang'lorum, quem jam noverat Pictavensium viribus et solatio destitutum, et jani in proclivum dcsperationis declinantem, usque Blavium hostiliter insequi, et inde usque Burdegalim, si illuc foret migraturus, et ncgotiuni belli vel guerrœ usque ad consummationem indefessa diligentia continuare. Eece Dominus misertus régis et regni Anglorum, qui dat salulem regihus prout vult, corda Francorum tam intolerabiliter superbientiuni quodam dissentionis inter eos exorto scismate perturba vit. Prieterea, alimentorum penuria eorum exercitum, qui numerosus nimis erat, adeo miserabiliter invasit, ut famé et siti invalescentibus tumuerunt, et infirmantes contabuerunt, et variis afïïicti miseriis animas fatiscentes exhalarunt. Comprovinciales enim puteorum ora obturaverant, rivos et fontes intoxicaverant et exturbaverant, prata cum pascuis araverant, annonam amoverant; unde haustis aquis equi perierunt, et oblatrantibus diebus canicularibus, qui tune desa?viebant, liomines infirmi decubuerunt, et carentes requiei solatio et curantium medicamine, citius obierunt. Mortui igitur sunt in exercitu Francorum magnâtes vexilla portantes quater viginti, et de pedestri manu circiter viginti milia. Rege autem Francorum simul graviter infîrmato, cecidit timor gravis cum desperatione super Francos, timebant enim vehementer regem suum, morte interveniente quœ nulli parcit, amittere ; sicut apud Avinionem patrem suum Lodowicum repentine perdiderunt. Erat namque rex juvenis, tener, et delicatus. Et jam dicta peste obierant milites strenui et incomparabiles, videlicet Robertus Malet, Normannus singulari dignus prccconio, et Ricardus de Beumund, vir inter omnes Francos gonerosus, et gestis magnificis spectabilis, quem comes R[icardus] in Terra Sancta liberaverat. Coactus est igitur fatis sibi adversantibus treugas quinqucnnes a rege Anglorum caute tamen accipere petitas, et in Franciam quantocius ad solitum aéra remcare. Quœ libenter, immo gaudenter illi sunt concessœ. » [A. D. 1242, Rex Francorum in/iriuus acceptis (rougis, ad propria remeavit]. « Rex igitur Francorum, ut respiraret, tum quia rex Anglia^ ad ulteriora se transferre prœparabat, quem insequi erat difficile in sua se transfcrentem, tum cpiia hiemalis instabat importunitas, mutato ex inopinato eventu proposito, in Franciam est reversus. Regrediens tamen })er Xantonam, praecepit eam ad opus regni Francorum novis et renovatis mûris et antemuralil)us communire. In octavis autem sancti Matbaei Aposloli [2(S septembre^ rcx in Franciam veniens ab infirmitate sua convaluit. Multi tamen ex rccepta materia in partibus Piclaviae nobiles, posltjuam in Franciam redie runt, et post diulunios languores infirmitate correpli, viam universae carnis sunt ingressi. »
début de cette infection malarienne dont le roi ne guérira pas et qui provoquera dans le frêle organisme de Louis IX des désordres dont l'aboutissant sera la cachexie finale.
§ 2. Année 1243. La plupart des seigneurs qui avaient pris dans cette campagne le germe de l'infection palustre (« ex recepta materia in partibus Pictaviae », cf. note p. 389), meurent dès leur retour en France. Rentré à Paris le 28 septembre Î242 (Lenain, III, 464), Louis éprouve d'abord une amélioration passagère, mais l'anémie consécutive à l'infection fait de tels progrès (« nimis de corporis sui statu debilitatum et deterioratum et alacritate corporali potius indigentem ») que le roi est obligé de recourir aux prières des mornes de Citeaux *
§ 3. Année 1244. Grave rechute de paludisme à Pontoise au mois de décembre (« ex reliquiis corruptelae, quam in Pictavia contraxerat, graviter infîrmatus ))^). Le roi reste
1. Matthaei Parisiensis Chi^onica Majora (éd. Liiard, IV, 257) : <( Circa idem tempus, scilicet postquam générale capitulum ordinis Cisterciensium solutum est, venerunt abbates recedentes ab eodem capitulo, hos rumores veraciter de adventu régis Francorum ad illos venientis nobis nuntiantes, videlicei quod, mutato more Romanorum, scripserat dominus Papa eorum capitulo, orans eleganter ut continue et instanter Domino preces funderent pro ecclesiœ statu vacillantis. Rex autem Francorum instantius aliis auxilium et precum instantiam postulabat, quia se senserat, postquam iter in Pictaviam moturus behum arripuerat, nimis de corporis sui statu debihtatum et deterioratum, et alacritate corporali potius indigentem. »
2. Matthaei Parisiensis ChronicaMa,jora[éà. Luard,IV, 397) : u [Box Francorum graviter infîrmatus, et miraculose convalescens, cruce signalur.] Eodem anno, in Adventu Domini, rex Francorum L[odo\vicus], ex reliquiis corrupteloï, quam in Pictavia, cum negotiis bellicis indulsisset, contraxerat, graviter infîrmatus, in exstasim letalem raptus, jacuit aliquot diebus quasi mortuus, et assertione plurium circumsedenlium, penitus exanimatus. Assistebant autem mater et frater ejus, et cpiscopus Parisiensis et quidam alii cjus familiares, credentes quod jam rex mortuus obriguisset. Sed mater ipsius, profundiora aliis trahens suspiria, singultibus ait sermonem prorumpenlibus : (( Non nohis, Domine, non nobis, sed nomini Tuo da gloriam. « Et salva hodie regnum Franciœ, quod hactenus honorifice semper « suslinuisli. >. Et applicans crucem sanctam et coronam et lanceam
pendant plus de deux semaines en danger de mort.
Durée : du 10 décembre 1244 au milieu de janvier 1245 (Lenain, III, 97).
Symptomatologie : 1° Fièvre double tierce : Vie de Saint Louis parle confesseur de la reine Marguerite (HF. t. XX, p. 66) : « Lidiz benoiez Rois eu tens de sa joenece fust a Pontaise malade de tierçaine double, si fort que il cuidoit morir de celé maladie... Et lors il fu si forment malade que len se désespéra de sa vie. Et adoncques quant il benoiez Rois fu einsi malades eu lieu devant dit, si furent en sa présence devant li li evesques de Paris et li evesques de Miaux ; et leur requist li benoiez Rois que la croiz d'outremer li fust donnée ; et combien que les evesques li desloassent lores, toutevoies, pource qu'il en estoit si engranz davoir la, li donna levesques de Paris la croix doutremer, et il la reçut a grant devocion et a grant joie, en besant la et en metant celé crôiz seur son piz moût doucement. »
L'ancienne médecine appelait de ce nom la fièvre où le malade a tous les jours des accès alternativement semblables, de sorte que le premier répond au troisième, le deuxième au quatrième et ainsi de suite. — • 2° Dysenterie^ : Guillelm.
Christi, suo lempore adquisitas, corpori régis fîlii sui, et votum faciens pro eo, quod si ipsum dignaretur Christus visitare et sanum reddere et conservare, cruce signaretur, sepiilchrum Ejus visitaturus et gracias Ei sollempnes rcdditurus in terra quam proprio sanguine consecravit. Et cum ipsa et omnes alii prœsentes pro ipso corde sincero et perfecto orationem continuassent, ecce rex, qui mortuus credebatur, suspirans, brachia et tibias sibi attraxit et postca extendit, et voce prœcordiali, quasi ex sepulchro resuscitatus, ait : « Visitavit me per Dei gratiam Oriens ex alto, et a mortuis revocavit. » Et inde plene convalescens, crucis sollempniter humcro suo assumpsit signaculum. )■>
1. La branche dos Boijaus Lingnages (IIP. XXII, p. 185, vers 9595) :
« Fu sainz Lois le douz, le sade, Dej ouste Pontoise malade, A Maubuisson, en l'abbaïe, D'une très cruel maladie, Très venimeuse et très amère, Que l'en apèle dissintère
de Nangiaco, Gesfa Sancli Liidovici (HF. XX, 343) : « Anno 1244. Sed parum antequam Lugdunum devenisset, cœpit devotissimus rex Ludovicus Francorum, mense Decembri, die Sabbati ante festum sancUie Liiciœ virginis, valida febre et vehementi fluxu ventris apud Pontisaram vehementer infîrmari.... Sed régis œgritudine postea ingravescente, creditus fuit rex per magnum unius diei spacium spiritum exhalasse, slatimque totum palatium repletum fuit clamoribus dicenlium regem migrasse ad Dominum. Sed tandem ille qui ventis et mari imperat...., régis infirmitati imperans, ipsum aliquantulum alleviavit. Ut autem ab illa extasi ad seipsum rediit, crucem protinus transmarinam instanter petiit et accepit. »
3° Coma : « In exstasim letalem raptus », dit Mathieu Paris (IV, 397). — Joinville (§§ 107, 108) : « Après ces choses desus dites avint, ainsi comme Diex vont, que une grans maladie prist le roy à Paris, dont il fu à tel meschief, si comme on le disoit, que Tune des dames qui le gardoit, li vouloittraire le drap sur le visaige, et disoit que ilestoit mors. Et une autre dame qui estoit à Fautre part dou lit, ne li souffri mie; ainçois disoit que il avoit encore l'ame ou cors. Etcomme il oyt le descort de ces dous dames, Nostre-Sires ouvra en li et li envoia santei tantost, car il estoit esmuyz et ne pouoit parler. Et si tost qu'il fu en estât pour parler, il requist que on li donnast la croix, et si fist on. Lors la royne sa mère oy dire que la parole li estoit revenue, et elle en fist si grant joie omme elle pot plus. Et quant elle sot que il fut croisi
Es livres des phislciens.
Cèle le tint en tiex liens, Et le justisa cel an si Qu'il fu ausi corne transi.
Le peuple entour lui amassé L'ot une heure pour trespassc.
Mèx Diex, qui pécheeurs respite, Li rcmist el cors Tesperite, Si qu'il ot vive voiz et ferme; Par quoi tantost, sanz querre terme Prist la croiz à pleurs et à crainte Et voua qu'en la Terre sainte Iroit : dont adont h souvint. >
ainsi comme il meismcs le contoit, elle mena aussi granL duel comme se elle le veist mort. »
A en juger par les paroles de sa mère el de Tévêque de Paris, le roi aurait eu postérieurement à son réveil une sorte de poussée délirante.
En effet, voici les objections qu'opposèrent Blanche de Castille et Téveque de Paris au vœu de se croiser que Saint Louis avait fait à ce moment : « Messire roi, dit le prélat, souviens-toi que quand tu as reçu la croix, en faisant inconsidérément et brusquement un vœu si difficile à accomplir, tu étais malade, et, pour dire la vérité, peu sain d esprit; en effet le sang l'ayant monté au cerveau, tu n'étais pas maître de toi... », et la reine Blanche : « Tu es excusé suffisamment, mon fils, par l'infirmité que tu as éprouvée dans ta maladie, par cette privation de raison, cet affaiblissement de tous tes sens, qui était ou la mort même, ou une aliénation d'esprit ^ »
1. ^latthaci Parisiensis Chronica Majora (éd. Luard, \ , 3) : « [Rex Francorum resiimit crucein.] Et diebus sub eisdem, dominus rex Francorum, qui, ut notorium fuit, crucc signabatur, à suis magnatibus et speciahbus correptus est et graviter redargutus et fere circumventus, eo quod votum suum per consiUum et admonitionem suorum optimatum quomodolibet noluit redimere vel commutare. Inter quos mater ejus Blanchia et cpiscopus Parisiensis, scientes ejusdcm régis imbecillitatem, instabant protervius et sermocinabantur diligentius, dicente episcopo : « Domine mi rex, recordare quoniam «■ [cum] crucem accepisti, tam arduum votum faciendo inconsulte et « subito, infirmus fuisti, et ut verum fateamur, mentis ahenae ; rapta (( quoque ad cerebrum materia compos tui non fuisti, unde verba « tune prolata pondère caruerunt veritatis et cujusli])et auclorilatis. « Bénigne dis|)ensal3it nobiscum dominus Papa, sciens regni neces- « sitatem et corporis tui debilitatem. Ecce bine Fretherici jam scis- « matici robur formidandum ; inde insidiae nummosi régis Anglorum. « Ecce hinc Piclavensium proditiosa, ([uamvis nuper edomitorum, (» dolositas ; inde Albigensium suspecta cavillatio. Inquietatur Ale- (( mannia, Ytalia non quiescil ; ad Terram Sanctam vix patet accessus, « vix in ea receptatio ; post tergum Papa^ et Fretherici odium inexo- « rabile, inimicitiœ implacabiles, quibus nos désola tos relincjuis. » Mater autem efficacius ad ha^' instinctus suos exaggerans, ail : « Fili '( carissime, audi et exaudi amicorum tuorum consilia discrelorum, <i prudentiœ propriaî non innitens. Mémento quanta virlus sit, quan- « tumque Deo placeat, mairi obedire matri({ue obsecundare. Remane, <( nullumque inde Terra Sancta patietur detrimentum. Mittetur illuc « militaris expeditionis multiludo copiosior, quam si in propria per-
Jean de Garlande, contemporain de saint Louis, parle du <( magnifique espoir qu'inspire aux fidèles la (première) croisade du roi de France qui, dans un heureux accès de fièvre (felix febris erat régis), a pris la croix, et qui va bientôt partir avec ses trois frères, Robert d'Artois, Alphonse de Poitiers, Charles d'Anjou » [Hist. Litt. t. XXII, 93).
Nous avons dans le cas de saint Louis un beau spécimen de la fièvre malarienne à coma que l'ancienne médecine appelle comitée palustre (febris intermittens comitata) et qui constitue l'une des formes les plus redoutables de la malaria. Un examen détaillé de la durée et de la nature des symptômes montrerait en outre qu'on est ici en présence d'une forme mixte typho-palustre, allure qu'affectent souvent les comitées. Sur ces formes typhiques du paludisme depuis longtemps signalées par Rochard, cf. une pénétrante observation de Fraenkel dans le Lyon médical, t. LXX, 1892, p. 257.