C. La relation latine anonyme * à laquelle nous venons de
1. Relation anonyme de la mort de Charles V, publ. p. Hauréau {Notices et extraits des Mss. de la Bibl. Nat. 1886, XXXI, 2^ partie, p. 5) : « Rex Carolus quintus, régis Joannis fdius, in domo Decoris 1 quam prope nemus Vicennarum supra Matronam noviter exlruxerat, die dominica, xvii* die septembris, anno octuogesimo, et œtatis suse XLiiijo, diem clausit extremum ; cujus exitus ab hoc saeculo et finis suœ vitœ temporalis talis fuit. 5
Nam média nocte perduos dies naturales integro prsecedente diem qua viam universœ carnis ingressus est, mandatorum Dei semitas ac totius Ecclesiœ statuta canonica prœdecessorumque suorum christia nissimorum regum régulas sanctas observans, pro confessore suo fratre Mauricio de Colengiis vivo sermone, ordinis Prsedicatorum, 10 mandari fecit, et eidem, sicut consuevit pro venerabili susceptione c'orporis Christi, ad majorem prœparationem voluit humiliter confiteri ; in cujus confessionis fine pra^dicto suo confessori, sub debito fidelitatis juramento, prœcipiens injunxit ut, quotiens appareret sibi congruitas aut immineret articuli nécessitas, eidem, sicut decebat, 15 unctionis extremœ ministrarel principi adjumentum. His confessor sic sibi injunctis missam immédiate celebraturus accessit ; qua celebrata ut moris est et audita a principibus, cubiculariis seu cambellanis aliisque quampluribus, rogavitrex catholicus pro sua communione celebranda sibimet peregrinationis viaticum apportari; ante cujus £0 conspectum, antequam ipsum sumere vellet, in haec orando verba
faire allusion, découverte en 1887 par M. Hauréau dans le manuscrit 8299 du fonds latin de la Bibliothèque nationale
vel similia lacrymans dixit : « O Deus et redemptor meus, qui scis omnia et cordium sécréta scrutaris, tu nosti quomodo ego peccator contra te multifarie multisque modis peccavi, et supra populum a te
25 mihi commissum me forsitan contra ipsum injustum ostendi; sed tu. Domine, non ultor peccatorum, sed pie, clemens et misericors, qui graviter œgrotantis usquc lectulum appropinquare dignatus es dulciter et venire, prœsta ut, sicut tu ad me, sic ego ad te lua gratia valeam fmaliter pervenirc ! » Hac orationc fmita, portiuncula modica sacri
30 viatici ob debilitatem valetudinis corporalis assumpta, manibus junctis et ad cœlum oculis levatis, gratias egit dicens : « Agimus tibi gratias, omnipotens Deus, pro universis beneficiis tuis, qui vivis et régnas Deus per omnia sœcula sœculorum. Amen. »
Quibus dictis, confessor, cumreliquiis sanctis quaî de sacro viatico
35 remanserant, revertitur ad altare, suum socium indui faciens, qui sine mora missam secundamcitius quam potuit celebravit; post cujus celebrationem, hora quasi tertiarum, christianissimus rex, corporalis recreationis causa, mensam aggreditur. Sed ipse qui in mala valetudine corporis qua fuerat semper sobrius extiterat, minus in infirmi-
40 tatibus quam alias tam in cibis quam potibus excedebat ; unde adeo mentis suœcompos eratet in tantum, ex sua laudabili consuetudine, rationis habenas frœnabat, quod potius mallet esurire quam aliquid sumere quod in suœ personse nocimentum aut in sui detrimentum verti potuisset honoris. Sic autem pra^dicto prandio facto, ad gratia-
45 rum actiones assurgit, credens per modicum horœ spatium quietari ; sed, infirmitate magis invalescente, per medicorum consilium ad lectum revertitur multum gravis, et ibidem per totam noctem laborans, die sequente, circa primam, licet debilis corpore, sanus tamen et hilaris corde, de lecto surrexit, et, lotis manibus, lotafacie, jocun-
50 doque spiritu, suos servitores sic alloquitur, dicens : « Lœtamini et gaudete, vos confessor et medici, quia in brevi eripiar a manibus vestris. » Quem enim sensum haberet rex ipse in verbis ignorabant audientes, sed per effectum quem liabucrunt hœcperccperunt postea sui fidèles de morte dolentes.
55 Die autem sabbati prœcedenle diem mortis suœ, in magnis et variis doloribus ac angustiis cordis et corporis continuavil, in quibus constantissimum seostendit, sicut qui, nullis displicenliœ aut impatientiae verbis interpositis, matrem Dei sa^pius in suum auxilium invocabat, verbaliter dicens : « O Virgo Maria, adjuva me ! » Ilac autem
gQ die, parum ante prandium, postquam divinis et sanctis orationibus intendisset, diu super cubiculum positus sedit, ibique de multis multipliciter et abundanlius prœter consueta perorans, visum fuit audientibus ipsum quamdam similitudinem [dementiae] incurrisse ; sed verborum abundantia magis ex debilitate et vacuitale capitis
65 quam ex alio procedebat. Quis enim vidit aut percip.cre potuit ipsum
CHARLES V. SGI
{Notices et extraits des Mss., XXXI, 2'^ partie, p. 4 : « RexCarolus quintus, régis Joannis filius, in domo Decoris quam prope
errare in verbis aiit litubare loquelis, cum incœpla peroptime mediaret et per média débita concluderet fines suos? Absit hoc ab omni vivante utdicat christianissimumdominum rationis usum amisisse aut ab ejusdem tramitate (sic) déviasse, nam tune plusquam alias conceptus suos reseravit sagacius aut prudentius declaravit. Adveniente 70 autem nocte, circa solisoccasum, propter signa fallentia, crcdiderunt quamplurimi ipsum mortis articulum evasisse; sed média nocte clamorfactus est, quia tum dolores et gcmitus incœperunt succrescere, linguaque, (quœ) superfluitate renuctatis [1. rheumatis) descendente et fluente ad illam partem erat ligata, cœpit balbutiare, oculi seipsos 75 in capite profundiusabscondere et per retractionem labiorum dentés clarius apparere, faciès, quse cunctis videntibus grata fuerat, Iota morbida, in brevi moritura, sub croceo colore pallescere; ita ut cum diffîcultate permaxima posset quibus vellet suœ mentis sécréta verbo tenus aperire. Ilis tamen impedimentis non obstantibus, maue facta, 80 die domicica, coram domino Petro de Ordeomonte, milite, regni Francise cancellario, domino comité de Haricuria, dominis Parisiensi et Belvacensi episcopis, abbate S. Dionysii, cum pluribus religiosis monasterii prœdicti S. Dionysii, prsepositis ac scabinis Parisiensibus, necnon et ceteris multis de consilio ad hoc specialiter et singulariler 85 evocatis, super cubiculum adhuc sedens et indutus, de tribus materiis tetigit et tractavit, et, ,voce qua poterat, incipiens ab Ecclesia, propositum sic expressit :
« Vos omnes, mei consiliarii et fidèles, alias ex parte mea ad nos mandati venistis, sperantes nos vobis posse locuturos ; sed, sciantes 90 per meos nos gravi infirmitate détentes, recessistis ; postmodum autem,certifîcati de votis meisdeclarandis quœ in tan ta? meœ necessitatis articulo eramus dicturi, redeuntes, lœti fuimus vos videre. Vos io-itur qui hic statis universi, in quorum fidelitate speramus et fidem adhibuimus pleniorem, novistis quomodo Ecclcsiœ Romanœ cardinales, ad gquos, ut credimus, spectat summi pontificis electio sacrosancla, vos etiam, sicut publiée paluit, audislis quomodo prœdicti cardinales insimul omnes, ac ipsorum aliqui nos cerlificanles, nobis de violenta Bartholomœi nominatione et papœ démentis VII electione canonica rescripsere ; quœ nominatio cummetu et timoré et electio cum mentis 100 securitate sic celebratœ fuerunt et adhuc sunt in populo scandalorum occasio et magnœ divisionis materia turbativa. Nos autem, super prœdictis volentes scire quid essemus crcdituri, a ducibus, comitibus, barouibus, militibus et ecclesiarum pra'latis pluribus inquisivimus diligenter quis de duobus illis qui se pro summis pontificibus 105 gesserunt esset pro summo ponlifice tenendus. Qui omnes, uno excepte, ineorum conscientiis dixerunt quod, siscripta per cardinales essentvera, expediebat, adsedandum scisma quod imminebat, citius
nemus Vincennarum supra Matronam noviter exlruxerat, die dominica, XVII* die septembris, anno octuogesimo, et aelatis
nos mentem nostram declarare quam plus ulterius prolongare, adjun- HO gentes et dicentes Clementem habere majus jus in dignitate summi pontiîicatus quam posset pro se Barensis arguere Barlholomœus. Quorum consiliis ac opinionibus adhœrentes, volentesque prsedecessorum nostrorum, qui defensores Ecclesiœ verique catholici semper et hactenus in hodiernum diem extiterunt, fidei semitas imitari, viam 115 etiam in hoc et aliis, prout est possibile, securiorem eligentes, credidimus et tenuimus, credimus firmiter et tenemus papam Clementem VII^"* esse verum totius Ecclesise patronum simpliciter et pastorem, bac conditione et protestatione supposita et supponenda quod, si rei Veritas aliter se haberet, quod absit, quod non credimus nec tenemus, 120 vel quod quis crederet in hoc articulo nos maie sensisse vel credidisse, nos, saluti nostrse providentes in prsesenti et in fulurum, sacrosanctse matris et universalis Ecclesise, ex nunc prout tune et ex tune prout nunc, opinionibus, conclusionibus, judiciis et consiliis, si super his celebratura sint, firmiter acquiescimus summarie et de 125 piano ; et, licet ad perhibendum testimonium in hoc casu, vel majori, sufïiceret prsesentium pluralitasad claudcndum os iniqua loquentium, ad majorem rei evidentiam et certitudinem petimus et rogamus notarium vel notarios, si sit prœsens vel prœsentes, quatenus ipse vel ipsi de preedictis plura conficiat publica seu conficiant instrumenta. « 130 De corona autem in qua consueverunt Franciœ reges coronari, et quam per abbatem de S, Dionysio fecerat apportari, fuit sic in publico prosecutus. (( O corona Francise, quam pretiosa et quam vilis es! Quam pretiosa quidem, quinimo pretiosissima, considerato justitiae mysterio quod in te virtualiter contines et geris, sed vilis et omni re 135 viliori vilior existeres illi qui conciperet onera, labores, angustias, anxietates cordis et dolores quœ te deferentis humeris imponis; nam omnis prœdicta perpendens potius te relinqueret in luto jacere quam per morulam temporis dignaretur super verticem capitis te déferre. » De thesaurisatis autem sub brevitate transeo, cum non sitlaudabile, 140 vel cui debitum, ditari, et ipse secundum statum regni minus in scriniis reliquerit quam crederetur. Relaxationem fogaigiorum et aliarum servitutum voluntarie faciens, afTirmavit ipsam citius fecisse si ad hoc facendium fuisset per consilium informatus.
His tribus pcractis, ad audienda divina se disponit, missam etiam 145 prœparat auditurus. Quo facto, de cubiculo surgit et ad lectum redit, volens et credens se posse aliquandiu sensus corporalcs quietare. Sed cum, quacumque parte corpus lœsum et confractum vcrteretur, nec requiem inveniret, pro consolatione spirituali ad organa dulcos sonos et Dci laudes, modulantia se convertit. Sed parum aut nihil 150 profuerunt (juin natura per successionem temporis, non per incremenla, sed per virium corporalium delrimenta, in sui diminutionem tenderetatque finem. Modopulsus debililcrpulsabat, modo formicans
suae XLIIIP,diem clausit exlremum ; cujus exitus ab hoc saeculo et finis suae vitae iemporalis talis fuîL... »).
a pulsatione cessabat. Sed nec ob hoc rex illuslris a sanctis medilationibus recedebat ; quin imo Deuni et sanctos sempcr in suis suspiriiset gemitibus exoral)at. Et dum hos labores et agones a mane 155 usque versus meridiem, suum piimum expectando cubicularium, dominum de Riparia, qui inter cetcros in oiïicio prœsidebat et qui a sua memoria deleri non poterat, patientissime sustineret, passionem mortis et signa percipientes sui servitores et domestici separationemque corporis et spiritus imminere de propinquo, confessorem, iOO qui, ut mos est, assistebat a?grotanti, voce concordi solhcitantur, dicentes quod, aliis astantibus et recte judicantibus, fore necessarium unctionis extremse sacramentum afferri ac languenti citius quam tardius ministrari. Habita igitur dehberatione cum prselatis, comitibus, mihtibus qui personahter ilhc eum visitabant, non inconsultus regem 165 aggreditur et ad suscipiendum olcum infirmorum adhortalur, dicens : « Domine, die Jovis prseterita, factaprius confessione vestra et demum sacrœ communionis sumpto sacramento, mihi sub debito juramenti strictius prsecepisti quod si et quando nécessitas recjuireret vobis ultimum ad menioriam reducerem sacramentum ; et Hcet, domine, in 170 vobis non appareat magnœ necessitatis signum ut illud recipere debeatis, tamen, quia pluries potest recepi, et a convalescentibus postmodum articulo recitato susceptio replicari, et quia etiam confert ad meritum et tam corporis quam animœ prœstat solatium et juvamen, esset vobis magna [utilitas] si ad susceptionem hujus sacra- 175 menti vestra dignaretur benignitas inclinari. » Ad hoc plus corde quam voce vel ore rex nobilis respondens, dicit : « Quid enim debeo aut volo facerealiudquam recipere qua? nocumentum inferre nequeunt et ad salutem et sanitatem prodesse possunt, ac matri Ecclesise simpliciter obedire ? Sitis omnes parati ; ecce ego voluntarius et promp- 180 tus. )) Tune affuerunt duo prœdicti prselati, Parisiensis et Belvacensis, confesser, eleemosynarius ceterique quamplurimi prœnominati, cum aliis in multitudine copiosa, tam cleri quam populi, cum lacrymis (et) suspiriis régis lectulum ambiantes, qui ad inungendum regem conyenerant, incipientes sacramentum unctionis extremœ et ad finem pro- 185 sequi cupientes ; in cujus prosecutione rex, nudus usque ad pectus et parum erectus, oculis etmanibus in cœlum erectis et protensis, ad ministrandum sibi sacramentum, quantum vires suppelebant, devotius quam poterat, se juvabat.
Et, nondum finitis etcompletis prœdicti sacramenti solemnitatibus, 190 advenit prœdictus de Riparia dominus tiens et ejulans et (juasi extra se positus pro nimia turbatione carnis et spiritus, et ultra id quam credi posset lacrymosus et gemens, usque ad os régis osculandum perveniens accessit ; cujus accessus et agendi modus ad lacrymas et gemitus multos induxit et permovit. Peraclo autem unctionis sacrai 195
On sait qu'à son lit de mort, Charles V tint à faire, au sujet de la question du schisme, une déclaration publique en pré-
mysterio sicut mos est ceteris christianis ex statutis Ecclesiœ et consuetudinibus approbatis ficri, oblata sibi cruce quam ad osculum applausis amplexibus recepit, rog'avit, ut in eam attentius respiceret, ipsam ad pedes suos decentissime collocari. Qua sic ad votiim repo-
200 sita, Christum, salvalorem noslrum, cujus figuram clarissime speculabaturet videbat,alloquitur inhuncmodnm : (( Dulcissime mi salvalor ac redemptor, qui in hune mundum dignatus es venire ut me et genus humanum, per mortem ({uam in cruce voluntarie pati voluisti, redimeres,qui me indignumet insipientem ad regendum regnum Francise
205 tuum vicarium instituisti, mea culpa, mea gravissima culpa, mea maxima culpa, te offendi, te ad iracundiam provocavi ; sed scio et veraciter confiteor et credo quia tu es pius et miserator et quod non vis mortem peccatoris; ideo ad te, sicut ad patrem 'misericordiarum et totius consolationis, in meœ maximœ necessitatis articule vocife-
210 rans et clamitans peccatorum veniam postule et requiro, et supplicans totis cordis visceribus ut ad meos defectus tua clemencia non inspicias, sed magis de tuis beneficiis mihi conféras et condones. » Et, hac oratione fmita, vertit faciem suam ad stantes, dicens : « Scio quod in regimine regni multos in multis, magnos, médiocres et par-
215 vos offendi servitores, etiam meos, quibus pius et benignus esse debui, turbaturus et ad iracundiam eos provocans, ingratus de beneficiis eorum extiti; » et subjunxit, aspiciens ad magnos: « Rogo indulgeatis et miseremini mei ! » Hoc autem verbum, extensis in altum brachiis et manibus junctis, ipsum verbum dirigendo ad alios status^
220 tripliciter replicavit, et addens sic inquit: « Noverunt universi et no vit Deus quod nulla temporalitas, nulla mundanse vanitatis prosperitas me protrahit et inclinât ad volendum aliud quam quod ordinaverit de me vel placuerit ordinare. Videat ipse et judicet quoniam non est quœcumque res tam pretiosa propter quam velim aut appe-
225 tam de hac infirmitate regressum. »
Etpost pauca, appropinquante vitœ suœ termine, anlequam obiret, more patrum antiquorum et approbatorum Veteris Testamenti, suo primogenito, Carolo nomine, tune delphino Viennensi, benedicens, ait : « Sicut Abraham suum filium Isaac in rore cœli et pinguedine
230 terrse et in abundantia frumenti, vini et olei constituit, eum ac benedixit, subjungens : Qui benedixerit ei sit bonedictus et qui maledixerit ei malediclionibus repleatur, sic placeat Deo ut ipsi Carolo det de rore cœli et de pinguedine terrœ abundantiam, serviant sibi tribus et sit dominus fratrum suorum et incurventur ante eum filii matris suœ !
235 Qui benedixerit ei sit ille benedictus et qui maledixerit ei maledictionibus repleatur ! » Quo filio sic benedicto, ad preces domini de Riparia benedixit etiam pra}sentes, sic inquiens : *< Et benediclio Dei Patris omnipolentis et Filii et Spiritus Sancti descendat super vos
CHAULES V. 571
sence de vingt-cinq personnes par lui désignées et qui assistèrent à ses derniers moments. Sur l'ordre du roi, et en sa présence, cette déclaration fut enregistrée par les notaires avec le nom des témoins. C'est à l'un de ces vingt-cinq assistants qu'est due cette relation, source capitale pour l'étude de la mort du roi. En 1892 M. S. Luce a donné, de ce précieux monument historique, une traduction et un commentaire l'un et l'autre inexacts (S. Luce, La France pendant la guerre de Cent Ans, 1892, II, 35-87).
La recherche du nom de l'auteur n'embrasse donc qu'un terrain limité (puisqu'elle est circonscrite entre les vingt-cinq noms du procès- verbal notarié de la déclaration royale) ; elle n'en est pas moins, jusqu'à ce jour, restée vaine. jM. Hauréau, à titre de simple conjecture, a proposé le nom du chancelier de France Pierre d'Orgemont ; M. S. Luce, celui de Philippe de Maizières, membre du conseil du roi et chancelier de Chypre. Ces identifications, comme l'a dit M. Léopold Delisle, ne sont que des hypothèses dénuées de preuves, et le nom du témoin oculaire, auteur de la relation, reste à trouver.
D. Le procès-verbal notarié de la déclaration du roi mourant au sujet del'affaire du schisme, publié d'après la copie des Archives du Vatican par M. Noël Valois [Annuaire-Bulletin de la Société de Vhist. de France, XXIV, 1887, p. 251-255 1).
etmaneat semper! » Qua fînita, omnes qui ad spectaculum convenerant ad recessum monuit, dicens : « Recedite, inquit, amici mei, 240 recedite et abite modicum ut a vexatione et labore quos assumpsi quiescam. » Tune vertens super latus sinislrum, stans in agonia et certaminemagno,Christipassionuniaudivit hisloriasusquepropefinem evangelii Joannis, circa quem cœpit in extremo laborare. Deinde ad paucos singultus mortis veniens et inter brachia domini de Riparia 24v> moriens, suum reddidit spiritum Redemptori, ({ui vivit et régnât Deus per omnia sœcula sœculorum. Amen. »
1. N. Valois (Annuaire-Bulletin de la Société de l'histoire de France, t. XXIV, 1887, pages 251-255). Beauté-aur-Marne, 16 septembre 1380. — Déclaration faite par Charles V à son lit de mort ; il explique sa conduite au début du grand schisme et proteste de sa soumission aux décisions de l'Eglise universelle. Acte notarié, contenant une énumération des personnes présentes à cette déclaration.
In nomine Domini, amen.
Per hoc presens instrumentum publicum, universis et singulis notum sit et evidenter appareat quod, anno ejusdem Domini M°CCC°
B. — Symptomatologie.
§ 1. Le 21 août 1380 le roi, dans un état de cachexie goutteuse très avancé, vient s'établir à Beauté-sur-Marne. Il y
LXXX°, indictione tertia, mensis septembris die xvi, circa ipsius diei solis ortum, pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri domini démentis, divina providentia papa VII, anno secundo, in mei, notarii publici, testiumque subscriptorum presentia constitutus et personaliter existens serenissimns ac excellentissimus princeps et dominus noster dominus Carolus, Dei gratia rex Francorum, sanus et providus quidem mente, lie et corpore egrotans, dicens et recitans proprio motu suo quod, cum, occasione schismatis quod nunc est in Ecclesia Sancta Dei, ipse per scripta reverendissimorum in Christo palrum et dominorum cardinalium Sacri Collegii Romane Ecclesie, ad quos, ipsa vacante, Summi Pontificis electio spectat, et quidquid in ea sit potest et débet veracius per eos quam quoscumque alios apparere, in eorum conscientiis attestantium dictum dominum nostrum per ipsos fuisse et esse rite et canonice electum in papam, habitaque postmodum per eum plurium prelatorum ac clericorum sui regni et ejus Consilii provida et matura deliberalione, pro parte jam dicti domini nostri se determinaverit et dictorum dominorum cardinalium adheserit opinioni : unde, quia ex dictis aliquorum posset in futurum fama forsitan divulgari eosdem dominos cardinales Inimico humani generis promovente, aut alias ex invidia, odio velfavore super hoc minus débite processisse, et sic paululum cavere in errorem, memoratus dominus noster rex asseruit et confessus est quod ipse non ex cognatione carnali, seu aHa inordinata afîectione quacumque motus, sed solum determinatione et declaratione dictorum dominorum cardinalium prelatorumque et aliorum clericorum predictorum et Consilii sui deliberatione intervenientibus, credens bene et licite facere, partem prefati domini nostri pape tenuit et tenet. In casu autem quo, sic se habendo, dicerent eum aliqualiter errasse, quod propter predicta non credidit, nec credebat, sue tamen erat intentionis, et ita fuit protestatus expresse, ipsum velle semper tenere et sequi opinionem et declarationem Sancte Matris ac universalis Ecclesie, et quod fieret et determinaretur super hoc per générale Concilium, vel aliud conveniens, ne de contrario, si quid inscienter egisset, a Deo posset redargui, vel culpari, cupiens in protestatione et confessione hujusmodi ut verus Ecclesie fdius et fidelis catholicus stare perpetuo lirmiter et manere,petens super hoc per me, prefatum notarium, fieri publicum instrumentum. Acta fuerunt hec in domo Decoris super Maternam prefati domini nostri régis, et quam tune inhabitabat, sub anno, indictione, mense, die, hora et pontificatu predictis, presentibus ad hec reverendis in Christo patribus dominis
meurt le 16 du mois suivant, emporté par une crise imprévue, — selon la Relation latine que nous allons étudier, — qui fait explosion le 14 septembre pour ne durer que trois jours.
§. 2. Du 21 août au W septembre. — Avant d'aborder Pétude de la symptomatologie, une question préalable se pose. Y a-t-il eu du 21 août au 14 septembre une période prodromique? En un mot la mort est-elle consécutive à une aggravation subite de la maladie ou est-elle due à une nouvelle affection dont le roi aurait été atteint pendant les deux premières semaines de son séjour à Beauté ?
Toutes les preuves sont en faveur de l'apparition d'une crise presque foudroyante, fréquente chez les goutteux viscéraux, qui ne laisse point à Charles V le temps d'appeler les siens auprès de lui (« Accepto nuntio quod in extremis laborans in
Aymerico, Parisiens!, et Milone, Belvacensi episcopis, ac Guidone, abbate monasterii Sancti Dyonisii in Francia ; — spectabilibus viris, domino Johanne de Haricuria et Johannc de Saroponte comitibus ; — domino Petro de Ordeo Monte, milite et cancellario Francie, Arnaldo de Corbeia, milite et primo présidente in parlamento régis Parisius, domino Philippo de Masseriis, milite ac cancellario Cypri ; — fratre Mauritio de Golengis, confessore; dominis Philippo de Savoisiaco, Philippo de Calevilla, et Johanne domino de Digoine, militibus et cambellanis dicti domini nostri régis ; et magistro Johanne Crète, ejus consiliario ; — religiosis viris, l'ratribus Johanne Mauponte, meno[re] priore, Johanne Coci, cantore, Petro de Valle, thesaurario, Guillelmode Brevalle, infirmario, et Reginaldo de Betencort, magistro hospitum predicti monasterii Sancti Dionisii ; — necnon circumspectis viris, Johanne de Bonnes, preposlto mercatorum, Symone de Sancto Benedicto et Nicolao de Malo Respectu, scabinis, et Johanne Ghapellu, clerico, mercatore ville Parisiensis ; — Johanne de Vaudetar, Egidio Maleti et Johanne Aurifabri de Chiambliaco, domini nostri régis valletis camere, et pkiribus aliis testibus vocatis et rcquisitis.
Et ego, Johannes Tabari, Lemovicensis diocesis publicus auctoritate apostolica et imperiali notarius, premissis omnibus et singulis, sicut premittitur, per antefatum serenissimum principem dominum nostrum regem recitatis, protestatis et factis, una cum prenominalis testibus, presens fui, ac, de mandato et ad requisitionem ejusdem domini nostri régis, ea in formam redegi publicam, huic instrumento inde confecto me subscribendo.
(Archives du Vatican, De Schisniaie, t. XXV, fol. Iii2 r°. Copie du XIV** siècle.)
exigua spe trahebai animam, velut a majoribus curis revocati, etcum vicissitudine rerum mutantes propositum, relicla Acqiiitania... » Cliron. du Religieux de Saint-Denis, I, p. 6).
Dans le mois qui précède celui de sa mort, le roi est encore assez bien portant pour changer sans cesse de résidence et se faire transporter tour à tour dans les différents châteaux qu'il possède autour de Paris (Cf. L. Delisle, Mandements de Charles V, n°' 1945-1955; Petit, Itinéraires de Charles V, p. 266). Séjours :
Août 1. — Paris.
— 2. — Vincennes.
— 5. — Paris.
— 7. — Saint-Germain-en-Laye.
— 11. — Paris.
— 12. — Beauté-sur-Marne.
— 14. — Vincennes.
— 17. — Paris.
— 21. — Beauté-sur-Marne.
Pendant les trois premières semaines de son séjour à Beauté, on ne peut relever aucune marque d'inquiétude du roi sur son état. S'il avait ressenti quelque grave symptôme prémonitoire ou noté quelque indice avant-coureur d'une crise mortelle, il eût aussitôt mandé celui qu'il regardait comme le futur protecteur de ses enfants, Philippe le Hardi, son frère préféré et son seul confident politique. Les déplacements du duc de Bourgogne pendant l'été de 1380 (tels que les donne Petit de Vausse dans son Itinéraire des Ducs, juillet-septembre 1380, p. 148) peuvent nous servir de thermomètre sur lequel nous pouvons lire l'exact degré d'inquiétude des deux frères :
Jiz///e/ 1380.
Du l"au22. «Séjour avec le roy » (Meaux, Vincennes, Paris, Vincennes).
Du 22 au 31 . Le duc à Amiens.
Août 1380.