TROISIÈME GÉNÉRATION
§ 1. Hugues dit le Grand, duc des Francs. Né au plus tard (Kaickstein, Geschichte, p. 467) en 900 ; — -]- 956.
Le premier prince de la maison de France ayant (par les femmes, cf. ci-dessus cliap. II, sect. 3) du sang de Charlemagne dans les veines. Il est vrai que l'hérédité impériale de ce Carolide est illégitime .
Section 1. — Anamnése héréditaire.
§ 1. Anamnése collatérale. Deux sœurs: — nous ignorons le nom de Taînée (Kaickstein, Geschichle, p. 167, 468) qui épouse vers 914 Héribert II de Vermandois; — une sœur cadette, Emma.
§ 2. Emma. Épouse (avant 919, Kaickstein, p. 468) Raoul duc de Bourgogne puis roi de France (9'23-936). — 7 936.
A. État somatique et mort. Pas de renseignements (Flodo?ivà, Ann. : « 934. Emma regina defungitur »).
B. État psychique. Kaickstein (p. 161) vante « le courage, la résolution, la prudence de la belle reine Emma ». — On ne peut accorder aucune créance, partant aucune signification psychologique, à l'anecdote rapportée par Raoul Glaber non plus qu'à la réponse prêtée à la reine Emma par ce chro-
niqueur très postérieur, au sujet de Taltribution de la couronne de France à la mort de son père le roi Robert I" '.
Section 2. — État somatique.
§ 1. Antécédenls physiologiques. Pas de renseignements. § 2. Antécédents pathologiques. Pas de renseignements.
§ 3. Mort. De juin à octobre 955 campagne du duc en Poitou contre Guillaume d'Aquitaine. Après un grave échec devant Poitiers, Hugues rentre à Paris. Dans la première semaine d'avril 956 il y célèbre les fêtes de Pâques avec Gislebert duc de Bourgogne [Ann. Sanctae Columbae Senonensis Monum. SS. I, 102, 105 : « Cum quo [Hugone] sequenti anno [956] dies sollempnes Pascham letos ducens Gislebertus princeps Burgundionum, prima ebdomada post Pascha, feria tertia, subita morte praeventus, diem clausit extremum, regni sui monarchiam manibus praedicti committens Hugonis »).
Postérieurement à cette date Hugues tombe malade à son tour. 11 meurt à Dourdan (près de Rambouillet), soit le 16, soit le 17 juin 956 [Ann. S. Columbae Senon. 1. c. : « Ouem [se. Gislebertum] ipse dux brevi subsecutus Hugo, filios suos principatus sui relinquens heredes, apud villam que Dordinga vocatur, die dominica 16 Kal. lulii viam universae
1. Radulfus Glaber, Ilisforiarum libri V (éd. Prou, p. 7) : « Erat igitur tune temporis Rodulfus, Richard! ducis Burgundiae fihus, aptus videhcet corpore et intellectu idoneus. Qui etiam uxorem duxerat Emmam nomine, sensu scilicet atque aspectu insignem, sororem videlicet magni Hugonis, cujus siquideni militari industria regnum dirigehatur Francorum. Is quoque Hugo cernensregnum rege destitutum ac sciens régis instaurationem suo pendere arbitrio, misit ad sororem consulens illam quem potissimumad regaie ehgeret culmen, se videlicet suum fratrem, an potius maritum praedictum scilicet Rodulfum. Illa igitur prudenter, ut fuerat consulta, respondit magis se relie régis mariti genu osculari quam fratris. Audiens autem Hugo gratanter annuit regnique solium Rodulfo habere concessit. »
HUGUES LE GRAND. 14o
carnisingrcssusest. » — NecroL S. Germani Prat., éd. Bouillart, p. cxiv : « 15 Kal. lui. Deposilio Hugonis ducis Francorum ») consécutivement à une alï'cction innommée (Flodoard, Annales : « 956. Hugo princeps obiit ». — Sur cette mort d'Hugues le Grand cf. en outre Dummler, Otlo der Grosse, 1876, }). 283-284).
Pouvons-nous suppléer ici au silence des documents contemporains et reconstituer, au moins dans une certaine mesure, le diagnostic étiologique de la mort du duc?
Dans sa Geschichle des franzœsischen Kœnigsihums iinler den erslen Capetingern, — travail digne d'estime au point de vue de l'histoire politique, mais que je trouve en défaut (sans exception) sur tous les points qui touchent à la pathologie des Robertiens, — von Kalckstein prétend (p. 290) que le duc (encore à cette date « in den besten Mannesjahren ») a dû mourir de la peste.,, l'année de sa mort ayant été marquée par un retour de cette infection épidémique tant en Gaule qu'en Germanie.
C'est là proprement de la pathologie à la Michelet. Pour rendre sensible au lecteur la légèreté de l'historien allemand, il nous suffira d'examiner cliniquement : — 1° les textes qui relatent spécialement la peste de 956 ; — 2° les textes qui relatent spécialement la mort du duc.
A. Textes relatifs à l épidémie de 956. Rien ou presque rien dans les sources diplomatiques (Cas de mort à Cologne par la peste le 19 mai 956, Regestes de Trêves d. Lersch, Geschichle der Volksseiichen nach iind mit den Berichlen der Zeilgenossen, p. 66). — La Continuatio Reginonis et les Annales de Flodoard sont pour l'histoire de l'épidémie des sources narratives qui méritent créance. Seules elles remplissent la double condition nécessaire et suffisante imposée pour cette recherche :
1° Elles enregistrent avec précision les événements généraux du x*" siècle (sur l'exactitude de ces deux sources cf. Wattenbach, Deutschlands Geschichlsquellen, 6"^ éd. 1893, 1, 409, 260).
2° Elles sont renseignées sur la famille Robertienne : la Chronique de Reginon note la mort de tous les parents d'Ilu-
gues le Grand (page 92 celle de son grand-père Robert le Fort,
— page 15G celle de son père Robert P'', — page 145 celle de son oncle le roi Eudes). Quant à Flodoard, il écrivait à Reims, au centre même des informations politiques du temps et sous rinspiration des archevêques rémois, les grands électeurs des rois carolingiens.
a. [Adalberli] Conlinualio Reginonis^ éd. Kurze 1890, p. 168 : « Ann. 956. Rex in pace et otio degens maximo suorum fîdelium conventu Coloniae placitum regale liabuit. — Ea tempestate gravis per omnes regni partes pestilentia grassabatur, quae innumeram populi multitudinem passim extinxit. Ex qua Rodbertus archiepiscopus Treverensis et Iladamarus abbas Fuldensis obierunt ; quibus Heinricus in episcopatu et Hatto in abbatia successerunt. — Eodem anno Liudolfus in Raliam ad deprimendam Berengarii tirannidem dirigitur et in brevi expulso Berengario totius pêne Ualiae possessor efficitur. — Abbatia sancti Nazarii in Lauresham electioni restituitur. »
h. Flodoard, Annales : u956. Rex Otto placitum habuit apud Engulenheim cum Lothariensibus, a quibus et obsides accepit de cunctis pêne ipsorum oppidis. Rem aliud placitum ab eo post pascha Coloniae habitum est; ubi non paucos a Lothariensibus thcsauros accepit. — Moxque pestilentia super Germaniam omnemque Galliam efTusa, interiere nonnulli, plures gravi sunt langore confecti. Rotbertus Trevirensis episcopus, et Baldericus Leodiensis, et duo alii episcopi ex ea peste sine mora defuncti sunt. — Lotharius rex munitionem quandam super Charum fluvium, quam Ragenarius comes Ursioni cuidam Remensis aecclesiae militi abstulerat, pugnando recepit; et infantes Piagenarii ac milites quosdam ibidem inventos secum abduxit ; ipsumque castrum direptum incendit. — Hugo princeps ohiit. — Gerberga regina colloquium habuit cum Brunone fratre suo, ubi praedicto Ragenario sui milites et infantes redduntur; reginae vero posscssiones, quas illi quondam Gislebertus dux dotis nomine dederat, restiluuntur.
— Episcopatus Trevirensis cuidam Ilaynrico, régis Ottonis propinquo, datur. — Fulbertus Camaracensis episcopus
defungitur; et ipsum episcopium cuidam Berengario Transrhenensi clerico liibuilur, etc... »
c. De ces deux textes nous pouvons conclure qu'Hugues le Grand n'est pas mort de la peste. Dans aucune des deux chroniques il ne figure au nombre des victimes ; — à cet argument d'ordre négatif, Texact Flodoard ajoute une preuve, pour nous positive, en reléguant expressément la mort de l'évêque de Cambrai et celle d'Hugues le Grand dans un paragraphe distinct de celui où le chroniqueur relate l'histoire de l'épidémie et donne le nom des personnages notables enlevés par l'infection. L'affirmation sans preuves de Kalckstein n'est, au point de vue dialectique, qu'un bel exemple de paralogisme historique.
B. Textes relatifs à la mort du duc. Ils sont au nombre de trois :
a. La Chronique du médecin Richer, dont la rédaction (pour la partie relative au duc des Francs) remonte (Pertz, p. ix, n. 3) aux années 996-998. — Richeri Historiariim L. HI, cap. V (éd. Waitz, p. 88) : « Dux vero Parisii receptus, in egritudinem decidit, qua niniium affectus, vitae finem accepit. Sepultusque in basilica sancti Dionisii martiris. »
Si le duc des Francs était mort de la peste, Richer l'eût su par deux sources d'information l'une et l'autre fort sûres :
1° Par son propre père Raoul (agent personnel et conseiller intime du roi de France Louis IV d'Outremer) qui avait activement servi le Carolingien dans sa lutte contre Hugues le Grand (Richer, II, 87), et qui avait survécu à l'adversaire de la dynastie légitime.
2° Par ses professeurs de l'École cathédrale de Chartres (où Richer avait étudié la médecine en 991). — D'une part plusieurs d'entre eux étaient nécessairement contemporains de l'épidémie de 956. D'autre part Hugues le Grand était suzerain du comte de Chartres; en outre il était venu mourir à quelques lieues de cette ville, à Dourdan en Ilurepoix.
Si le plus puissant prince français du x-^ siècle, — le « duc des Gaules » (dux Galliarum, Richer, 11,2), — le u grand duc
des Francs, des Bourguignons, des Bretons et des Normands » [Hugo magnas princeps Franconim, Biirgundionum, Brillonum atqiie Normannoriim Ann., Floriac. 956), — était mort de la peste dans leur voisinage, ses vassaux, les professeurs chartrains, n'eussent point failli à la règle épidémiologique de Tancienne médecine qui individualisait une infection épidémique en la rattachant au nom de sa plus illustre victime (la peste d'Athènes et le fds de Périclès, — le choléra de 1832 et Casimir Périer, — le choléra. de 1849 et le maréchal Bugeaud, etc.).
Non seulement Richer est muet sur tous ces points, mais lui — si prompt d'ordinaire à formuler un diagnostic ferme sur la mort de la plupart de ses personnages — pousse ici la réserve jusqu'à s'abstenir de tout détail précis môme sur le tableau symptomatique.
b. Le De Moribus et Aciis primorum Normanniae diiciim de Dudon, chanoine de Saint-Quentin. Ce chroniqueur était le familier du duc Richard I" de Normandie (gendre d'Hugues le Grand) qui lui demanda en 994 d'écrire l'histoire des premiers ducs normands, — et ce fut le propre frère de Richard, Raoul comte d'Ivri, qui fournit oralement à Dudon tous les renseignements sur l'époque relative à Hugues le Grand (cf. l'excellente édition de Lair, p. 26).
Malgré la boursouflure ridicule du style de Dudon, sa chronique n'en constitue pas moins un témoignage « souvent unique et toujours précieux » (Monod, Et. sur Hugues Capet^ Rev. Histor. 1885, XXVIII, p. 268). Le caractère nettement panégyrique de son Histoire nous est une garantie de plus que, si le beau-père du duc Richard était mort de la peste, Dudon l'eût précieusement enregistré. Les hommes du x^ siècle étaient bien incapables de concevoir la maladie comme un simple processus biologique. A leurs yeux la mort dérivant d'une cause externe (blessure, foudre, mystérieux fléau épidémique, etc.) était moins dégradante pour un prince que la disparition banale consécutive à l'humiliante déchéance pathologique de l'être.
Dudonis Sancti Quintini De Moribus et Aclis primorum Normanniae clucum éd. Lair 1865, p. 263: « § 101. Quum
IIUGUKS LE GRAND. 149
autem Ricardus marchio, celebris videlicet columba Christi, sine felle amaritudinis, eniteret omnium bonorum tilulis, quieliimque etsolidumab inimicisteneretrcgnum Norlhmannicae Brilannicaeque regionis, nullaqiie gens aiideret' feritare cum Ricardidis, Hugo, dux magnus et mirabilis, coactus imbecillitatc siii corporis, coadunatis parilermililibussuis, anlequam defungeretur, in extremis positiis, dixit : « Ricardo Northmannorum duci praepolenlissimo, filiam meam, licet tenerae aetalis sit, fuluris nuptiis connubio, sacramento veslro consilio tradidi; qiiam qiium congrua habilisque viro fuerit, largiri illi nullatenus dil'feratis. Ipsc vero uxoris meae fdiique mei, dum in id aetalis erit, advocalus sit, vosqiie consiliis ejiis saluberrimis et mandatis ullronei inhaerealis. » Defuncto vero Hugone Francorum duce, omnes unanimes ad Ricardum, lantae potestatis marchionem, convenere, seque commiserunt sub patrocinio consilii ejus et tutelae. Incumbebant autem omnes voluntarie ejus servitio, et famulabantur libenter ut Domino ipsi. ))
c. UHistoria Normannoriim de Guillaume Calcul [Willelmiis Gemmeticiis monachiis), au xi*" siècle, bénédictin de Jumièges. Pour le début de sa Chronique Guillaume de Jumièges a largement utilisé Dudon (« Principium namque narrationis usque ad Ricardum II a Dudonis, perili viri, historia collegi, qui quod posleris propagandum charlae commendavit a Rodulpho comité, primi Ricardi fratre, diligenter exquisivit » Willelmiis Gemmeticiis ap. Duchesne, p. 215 B). Toutefois, comme l'a très bien montré Lair, Dudon de S. Quentin^ p. 28, l'historien bénédictin « n'a point copié servilement Dudon >>, et les divergences des deux textes ne doivent point être négligées par l'historien (cf. Lair /. c. p. 143, note b).
Willelmi Calculi Gemmeticensis monachi Ilisloriae Norlhmannoriim L. IV, cap. xn : « Quod Hugo Magnus ad exlrema veniens filiiim siiiim Uugonem patrocinio diicis Richardi commendavit ; et quod idem dux filiam praedicti Ilugonis Emmam post mortem patris iixorem accepit. Ilugo denique dux senio fessus, cum novissimum sui exitus diem cerneret imminere, ascitis principibus sui ducatus, eorum consulto flore juven-
tutis vernanti Richardo duci filium suum nomine Hugonem commendare studuit, ut, ejus patrocinio tutus, inimicorum fraudibus non caperetur. »
d. De ces trois textes relatant spécialement la mort du duc ressort la pleine confirmation des conclusions auxquelles nous a déjà conduit Texamen des textes relatifs à Tépidémie, à savoir que la maladie terminale d'Hugues le Grand n'a rien eu de commun avec Tinfection épidémique de 950.
§ 4. Nature et forme de Vaffection. Nous avons démontré la fausseté de l'assertion de Kalckstein sur la mort d'Hugues le Grand (assertion reproduite de confiance depuis vingt ans par tous les historiens). Cette part faite à la biographie négative — (chapitre essentiel de la critique historique), — pouvons-nous aller plus loin et tenter de rechercher la nature et la forme de l'affection à laquelle a succombé le père d'Hugues Capet ?
Toute hypothèse sur la nature de l'affection nous est interdite, étant donné le vague absolu du tableau symptomatique — tant dans la relation de Richer («..= in egritudinem decidit qua nimium affectus, vilae finem accepit »), — que dans celles de Dudon («... coactus imbecillitate sui corporis, coadunatis militibus suis, antequam defungeretur, in extremis positus dixit... »), — et de Guillaume de Jumièges (« ... dux senio fessus, cum novissimum sui exitus diem cerneret imminere »).
Section 3. — État psychique.
§ 1. L'absence de documents autres que les documents d'ordre purement politique rend impossible tout essai d'un portrait psychologique d'Hugues le Grand. L'historien ne peut suppléer à cette lacune que dans une mesure très restreinte, en substituant à cette recherche directe de la formule mentale du prince une simple caractéristique de son œuvre politique.
C'est ce qu'a fait avec succès Marius Sepet dans l'une des meilleures pages de son Histoire de la lutte de la Maison de
HUGUES LE GRAND. loi
France et des rois carolingiens au x'' siècle {Gerbert et le changement de Di/nastie, Revue des Questions Historiques, 1869, VII, 460) : « La mort de Robert et les dissensions qui avaient trouble le règne de Raoul lui demeuraient présentes. Il sentait que sa Maison, si puissante qu'elle fût, aurait encore beaucoup de peine à faire accepter comme un droit aux autres Maisons féodales, la supériorité dont elle jouissait en fait, et que ce titre de roi, que Ton reconnaissait sans trop de peine à un Carolingien, destitué de tout moyen de le faire valoir, exciterait bien des ombrages, quand on le verrait définitivement attaché à la plus forte, à la plus riche des dynasties seigneuriales. Or, qu'on ne s'y trompe point, la Maison de France, issue de la féodalité, songeait dès lors non pas seulement à devenir la tête de la hiérarchie nouvelle, mais à contenir, à dominer et, j'ose le dire, à ruiner peu à peu cette hiérarchie, au profit du pouvoir central reconstitué entre ses mains. Hugues le Grand donc, à mon avis, avec cette patience et cette prudence qui furent à travers les siècles deux caractères très marqués dans la politique de ses descendants, résolut d'attendre soit l'extinction de la dynastie ancienne, soit le complet effacement de son prestige, et provisoirement de se couvrir lui et ses successeurs de ce prestige, en faisant des ducs de France les lieutenants ou pour mieux dire les tuteurs héréditaires des rois carolingiens. Unissant la force qu'il avait entre les mains au droit dont Louis d'Outremei lui devait, dans sa pensée, laisser diriger l'exercice, nul doute, à mon sens, qu'il n'eût, dès lors, commencé le travail de réaction antiféodale qui, de Louis le Gros à Louis XIV, fut poursuivie avec persévérance et, pour dire toute ma pensée, avec excès, et menée à bonne fin, à trop bonne fin, par la dynastie Capétienne. Mais si Hugues avait tout ce qu'il fallait pour jouer admirablement le rôle de maire du palais, il se trouva que Louis d'Outremer, prince très bien doué, hardi, intelligent et actif, n'avait rien d'un roi fainéant, et que ni lui, ni son fils Lothaire, ni son petit-fils Louis V, ne purent se résoudre à ce rôle effacé... »
Avec la fermeté de son sens critique, Sepet a très bien vu qu'il est impossible à l'histoire d'aller plus loin dans l'ap-
proximation de la formule psychique d'Hugues le Grand. Cette réserve n'a point été imitée de l'autre côté du Rhin. Dans sa Geschichte des franzœsischen Kœnigsthiims unter den ersten Capetingern — dont la partie physiologique fait songer trop souvent aux fantaisies médicales de Michelet, — Kalckstein n'a pas craint de reconstituer l'embryogénie psychique d'Hugues le Grand. La psycho-physiologie du professeur allemand est d'ailleurs simpliste : le cauteleux Hugues le Grand étant par sa mère Béatrix de Vermandois le pelitfils du cauteleux Héribert de Vermandois, c'est au grand-père maternel et « à lai seul » (Kalckstein, p. 244) qu'incombe la responsabilité de cette genèse.
L'auteur oublie que par son père Robert I''^ Hugues le Grand est petit-fds de Robert le Fort et que l'ambitieux fondateur de la Maison de France a autant de droits qu'Héribert à porter le surnom de Riche-Cautèle. Du moment où la cautèle d'Hugues le Grand est un legs atavique en ligne directe (?), on ne voit pas pourquoi le professeur allemand l'attribue plutôt à la ligne directe de la Maison de Vermandois qu'à la ligne directe de la Maison de France ou qu'à toutes les deux en môme temps.
Section 4. — Femme d'Hugues le Grand.
§ 1. Hathuide, fdle de Henri l'Oiseleur, duc de Saxe puis roi de Germanie, — sœur de l'empereur Otton F'', — épouse en 937 (Kalckstein, Gesch. p. 208) Hugues le Grand. (Tandis qu'Hathuide devient la femme du chef de la famille Robertienne, — la sœur aînée d'Hathuide, Gerberge, épouse l'adversaire carolingien d'Hugues, le roi de France Louis IV d'Outremer.)
§ 2. Anlécédents pathologiques et Mort. Pas de renseignements. Lot [Derniers Carolingiens^ P- ^8, n. 3) a démontré que même l'année de la mort d'Hathuide — arbitrairement fixée à 960 par Dûmmler [Otto der Grosse, p. 371) et Kalckstein (/. c. p. 315) — nous est inconnue.
§ 3. Anamnèse héréditaire. La mère d'Hugues Capet étant issue de la maison saxonne des Liadolfings^ l'anamnèse hérédilaire d'IIalhuide se confond avec Thistoire des origines de la Maison impériale de Saxe et doit être étudiée conformément au tableau ci-dessous :
Liiidolf -{- 866
ep.
Oda.
OtLo t 012 ép. Hathuide.
Henri rOiscleurf 936 ép. MathUde.
Otto P"" Gerberge Ilathuidc Henri I^r Brunon
empereur. ép. ép. duc arch.
Louis IV. Hugues le Grand, de Bavière, de Cologne.
§ 4. Anamnèse paternelle d'Halhuide. — Arrière-grand-père Liudolf, — grand-père Otto, — père Henri P"" :
A. Arrière-grand-père . Liudolf [\ 866). Pas de renseignements biologiques. Sa femme Oda morte à cent sept ans (?), cf. Hrotsuit Gandersli. v. 568 sqq. Moniim. So. IV, p. 316.
B. Grand-père. Otto duc de Saxe (f 912). Sur la date de sa mort cf. VExciirs 3 de Waitz Jahrbiicher des deulschen Reichs unter Kœnig Heinrich /" (p. 194, 3*^ cdit.). Pas de renseignements biologiques.
C. Père. Henri I" l'Oiseleur (876-936), duc de Saxe, puis (919) roi de Germanie :
1. Antécédents physiologiques. Widukindi i?e/'Hm gestariim Saxonicarum, L. I, cap, 39 (éd. Waitz p. 34) : « Et cum ingenti polleret prudentia sapientiaque, accessit et moles corporis, regiae dignitati omnem addens decorem. In exercitiis quoque ludi lanta eminentia superabat omnes, ut terrorem caeteris ostentaret. In venatione tam acerrimus erat, ut una vice quadraginta aut eo amplius feras caperet; et licet in conviviis satis iocundus esset, tamen nichil regalis disciplinae minuebat; tantum enim favorem pariter et timorem militibus infundebat, ut etiam ludenti non crederent ad aliquam lasciviam se dissolvendum. »
^. Antécédents pathologiques. — En 924, maladie innommée qui persiste pendant tout l'été (Flodoard, Annales : « 924. Heinricus aegre in ipsis Sarmatarum finibus valitudine corporis tota detinetur aestate »). — En 933, selon Fassertion assez peu sûre de Liudprand, maladie grave du roi pendant Tinvasion hongroise et quelques jours avant qu'il sauvât rAllemagne à Mersebourg (Liudprand, II, 25 : Rex Heinricus gravissima valetudine detinetur, et Ilungariorum ei adventus proxime nuntiatur. Vix finetenus nuntiantis verba audierat, cum, directis per Saxoniam nuntiis, post quatriduum quotquot poterat capitali sentcntia se adiré commendat. Validissimo igitur per quatriduum congregato exercitu... etsi corporis invalidus viribus, mentis tamen vigore animatus, prout valuit aequum conscendit, atque collectis in unum copiis.
hujusmodi eos verbis ad pugnandi rabiem excitavit »).
3. Mort. En 935, chassant dans le Harz, à Botfeld, le roi est frappé d'une attaque (Rcginon, Continuatio. éd. Kurze, 1890, p. 159 : « 935. Heinricus Rex paralisi perculitur »). L'année suivante, à Memleben, deuxième attaque et mort du roi consécutive à cette lésion circonscrite du cerveau [Vila Mahlliildis post. cap. 7 : « Rex Heinricus perrexit ad Imilebun, secum comitantibus paucis. Illic iterata est ejus infirmitas et non multo post sequobatur mortis asperitas [2 juillet 936] »).
4. État psychique. Sur la valeur intellectuelle et la sagacité politique de ce premier roi de la maison de Saxe qui fut le véritable fondateur du royaume d'Allemagne, cf. Waitz, Jahrbiicher p. 112-113 (3*^ édit. 1885), et Dûmmler, /. c, p. 19.
§ 5. Anamnèse maternelle d'Hathuide. — Mère : Mathilde (893-968) fille du comte Theoderich (descendant du fameux chef saxon Widukind) ^
A. Antécédents physiologiques et pathologiques. Pas de renseignements.
B. Mort consécutive à la cachexie sénile.
Vita Mahthildis cap. 22 sqq. 22, 23. De œgrotatione MaJithildis. Jamjam appropinquavit hora multis luctuosa, in qiia Deus animam inclitaî reginœ de carnis ergastulo voluit dissolvi, ut perciperet pr^r-
1. Widulcindi Rerum gesfarum Saxojiicarum lib. I, cap. 31 : « Erat namquc ipsa domina rcgina filia Thiadrici. cuius fratres crant Widukind, Immod et Reginbern. Reginbern aulem ipse erat qui pugnavit contra Danos multo tempore Saxoniam vastantes vicitque eos, liberans patriam ab illorum incursionibus usque in hodicrnum diem ; et hi erant slirpis magni ducis Widukindi, qui bcUum potens gessit contra Magnum Karolum per triginla ferme annos. »
Vita MUifhildis cap. \ (Migne 151, col. 1315) : <( Nam Widekindi ducis Saxoniae originem traxit a slirpe, qui quondam daemonum captas errore, praedicatorum pro inopia idola adorans, christianos constanter persequcbatur. »
Id. ibld. cap. 2. (col. 1316) : « Ab hujus (Widukind) quoquc postons, postquam christianae se submiserunt religioni, praedictae pater puellœ prodiit nomine Tiedericus, cui nobilissima juncta erat uxor Reinhalda, Fresorum Danorumque gencre progrediens. »
mium laboris et gloriam aetcrna) remunerationis. Per circulum totius anni laborabat 3ep;TolaLione gravi, sed tamen circuibat loca regalia quanivis deficerent corporis vires, Cum autem peragrasset civitates Saxoniœ regionis, et quœqiie necessaria singulis impendisset monasteriis, iterum, Northusunensemcivitateni adiit, quam nimium dilexit, ut videret Richburgam, quam nuper constituerat abbatissam. Statini auteui ut venit, hanc ad se vocari prœcepit, multa interrogans de congregatione sibi commissa. Post hœc ipsa monasterium est ingressa, diligenter investigavit quali studio disciplina? unaquaeque
fuisset exercitata Post sollempnitatem vero sancti apostoli
Thomaî [Dec. 21) iterum abbatissam ad se vocavit, et hune sermonem cum ipsa habuit: « O nobis semper fida et nostrorum laborum maxime conscia ! jam cognoscimus frecjuentia infirmitatis, nostra? dissolutionis diem nobis appropinquare, et idcirco expedit nobis hinc iter accelerare, ne hic prœveniat nos ultimus dies prœsentis vita?. »
<( 24. De unctione reginœ. Igitur discessit Deo dilecta regina de civitate Norlhusunense in 11 Kalendarum Januarii [Dec. 22), et maximum mœrorem illic commorantibus reliquit sanctimonialibus, quas semper materno dilexit amore ; quia illam in hoc mortali corpore, pro dolor! ulterius non erant visurse, quœ illarum fuit honor, laetitia, decus et gloria. Tune in Quitilingoburc properabat, ubi Deus sanctam animam de carnis ergastulo dissolvi prœordinaverat ; ibique nimia œgritudine correpta, usque ad obitus diem infirmabatur [an. 968). Appropinquante autem dissolutionis die, ad se vocari praîcepit supra memoratam abbatissam Richburgam, cui omnia ejus sécréta tune fuerant notissima, ut diem obitus sui illic exspectaret, et in extremis, sicut antea, fideliter ministraret. Sentiens autem sancta domina diem ultimum sibi advenire, episcopis et presbiteris omnem censum erogabat, quem utilitati pauperum nondum accommodaverat, et munifica manu inter monasteria dividebat.
« Post hœc duodecim dies mortalis vitœ spiritum duxit. — Sancto autem sabbatho [Mart. 14) in quo Christi famula recessura erat à seculo, ut primum persensit lucescere, omnes in cubiculo secum
commorantes admonuit, etc Post hœc verba prœcepit presbiteros
et sanctimoniales propius accedere, ut ejus confessionem audirent sibi a Deo remissionem postularent. Quo facto, jussit missam cele-
brari et corpus Christi sibi afferri His omnibus rite peractis,
sibi astantes admonuit, ut psalmos vigilanter decantarent et evangelium legerent, usque dum anima jussu Dei de corpore discederet. Post hœc nullum verbum prolulit, sed oculis expansis et manibus elevatis, animo et spiritu in cœlum intendit. Appropinquante autem hora nona, jussit cilicium humi poni, corpus moribundum supra coUocari, propriis manibus cinerem imponens capiti : <( Non decet, inquit, christianum nisi in cilicio et cinere mori, » Dein sancta? crucis se muniens signaculo, cum pace et requie obdormivit in Domino 2 Idus Martii. »
HUGUES LE GRAND. Vol
C. État psychique. « Singularis prudenliae regina. » (Widukind, I, 31). — « Domeslicos omnes famulos et ancillas variis arlibus, lilleris quoque instituit ; nam et ipsa litteras novit quas post morLem régis lucide satis didicit. Ergo si omnes virtutcs eius vclim narrare, hora deficeret; facundia Iloineri vel Maronis michi si adesset, non sufficerct. » (Widukind, III, 74.)
Sur l'extrême avidité (réelle ou supposée) de la reine, cf. Vita Mahlhildis posl. cap. 1 1 :
«De tribulatione quam a filiis suslinuit i^egina Mahthildis. Tune diabolicae fraudis aslutia, scmper invidens operanti bona, studuit Deo dilectam reginam a scrvitio Cliristi impcdire sua callidissima temptatione et contra venerandam Cliristi fabiilam quosdam excitavit perverses, ejus vitae et virtutibus invidos, quid ad aurcs filiorum pervLilgabant quod innumerabiles pecunias congregasset, et regalis census opulentiam peiiitus consumpsisset. Cum autcm haec et alla istiusmodi pervulgarentur régi Ottoni, graviter commotus, totum imperialiter rcposcebat, quod sancta Dei pauperibus distribuebat ; ubique mittens exploratores, qui ejus nuntios, indigentibus munera portantes, expoliarent et contumelia affectos remitterent. Haec et his similia cum immerito sustineret Cliristi famula, quod illi vidcbatur molestius, haut minus gravem injuriam sibi intulit Heinricus, quem miro afTectu amoris cunctis praeposuerat fiIiis. Ad extremum cogebant eam, dotales regiones relinquere et sacro velamine se consignare. O beatam Dominam, quae in multis temptata, nec tamen temptationi succubuit evicta! Quid creditur illi inesse moeroris, dum undique angebatur tanta vi tribulationis? Minus moleste ferret, si Heinricus, quem egregie amavit, fratri non concordasset. Impia ergo discordia, quae inter ipsos versabatur ab infantia, illos tune consociavit ad iniquitatem, quos prias prohibuerat fraternam gerere pacem. Contra haec omnia venerabilis regina niiram in cunctis exliibuit paticntiam et fortem in adversis coiistantiam ; custos oris sui, ne quid proferret incongrui, studiosa ad continuae orationis usum, ut vinceret insidias adversantium, immo illata sibi injuria constantior... »
§ 6. Anamnèse collatérale d'IIathuide. — Frères : Otton, Henri, Brunon; — Sœur (aînée) : Gerberge.
A. O/Zo/î/'^'- (912-973). Duc de Saxe(936); roi de Germanie (même année) ; empereur (96*2) ; dit le Grand.
llabitus extérieur. La cbronique du moine Widukind note sa vigoureuse stature, sa force musculaire, son teint coloré
et la caractéristique remarquable de ses yeux rutilants et de l'éclat fulgurant de son regard. Widukind éd. Waitz, lib. Il, 36 : « In venationibus creber, tabularum ludos amat, equitatus gratiam regia gravitate interdum exercens. Accessit ad haec et moles corporis, omnem regiam ostendens dignitatem, capite cano sparsus capillo; oculi rutilantes et in modum fulguris cita repercussione splendorem quendam emittentes ; faciès rubicunda et prolixior barba, et haec contra morem antiquum ; pectus leoninis quibusdam sparsum iubis ; venter commodus ; incessus quondam citus, modo gravior; habitus patrius, et qui numquam sit peregrino usus. »
Les contemporains comparèrent fréquemment Otton à un lion, tant pour la vivacité de son regard que pour sa longue barbe retombant comme une crinière sur sa poitrine (Ekkehard, ch. cxxviii et cxxxi).
1 . Antécédents physiologiques. A noter, chez ce fds d'apoplectique, l'état delà circulation encéphalique pendant le sommeil (Widukind, II, 36 : « Dormiendi parcus, et inter dormiendum semper aliquid loquens, quo eum semper vigitare aestimes »).
2. Antécédents pathologiques. En 959, maladie innommée : « Ko tempore imperator et ipse aegrotare coepit, sed meritis sanctorum, quibus fidèle iugiter obsequium prebet, maximeque patrocinio incliti martiris Viti, cui aperuit os suum, de infirmitate convalescit, et mundo ut sol lucidissimuspost tenebras ad omnem decorem et delicias condonatur » (Widukind, III, 62).
3. Mort : subite (Herimanni Aug. Chron. 973 : « Otto imperator per ipsum tempus Non. Mai. subilo morLuus. » — Gesta episc. Halberstad. Mon. Germ. SS. XXIII, 85 : « Otto autem magnus... in Mimmeleve morte occubuit repentina. Non. Mai. ))). La mort a été consécutive à une syncope par trouble circulatoire (Widukind, éd. Waitz, 1882, p. 87 : « Tertia autem feria ante Pentecosten locum devenit qui dicitur Miminlevu. Proxima nocte, iuxta morem, diluculo de lecto consurgens, nocturnis et matutinis laudibus intererat. Post haec paululum requievit. Missarum deinde officiis celebratis, pauperibus iuxta morem manus porrexit, paululum gustavit iterumque in locto requievit. Cum autem hora esset, proccssit laetus et hilaris ad mensam resedit. Peracto ministerio, ves-
pcrtinis laudibus inlerfuit. Peracto caniico evangelii, aestiiari atque faligari iam coepil. Quod cum inlellexissent principes circumslantes, sedili eum imposuerunt. Inclinanlein aute/n capiil, quasi iam defecisset, rerocillaverunt; expelitoquesacrameiilo divini corporis ac sanguinis et accepto, sine gemilu cum magna tranquillilalc ullimum spiriLum cum divinis ol'fîciis pictati Crealoris omnium tradidit »).
Sur ces cas de mort subite chez les fils d'ascendants apoplectiques, cf. l'intéressant mémoire de Cullerre, Des morts subites dans leur rapport à ihérédité névropathique. Annales médico-psychologiques, 1892, II, 192.
4. Etal psychique. Widukind, II, 3G : «Ipse denique dominus rerum, fratrum natu maximus optimus, inprimis pietate erat clarus, opère omnium mortalium constantissimus, prêter regiae disciplinae terrorem semper iocundus, dandi largus.... Ingenium ei admodum mirandum; nam post mortem Edidis reginae, cum antea nescierit, litteras in tantum didicit, ut pleniter libros légère et intelligere noverit. »
Rerum Germanicarum. Liutprandi opéra, éd. Pertz (Liudprandi Antapodosis) lib. IV, 15 : « Ottonem, istum, inquam, cuius mundi partes aquilonaris et occidua potentia reguntur, sapientia pacificantur, religionc laetantur, iustique iudicii severitate terrentur. »
Id. ibid. 16 : « Blandus et mitis patiensque sanctis, pestifer durus rabidusque saevis. »
Rerum Germanicarum. Liudprandi opéra, éd. Pertz (Liudprandi Relatio de legatione, 40) : « Francorum rex contra pulchre lonsus, a muliebri vestitu veste diversus, pileatus, verax, nil doli habens, satis ubi competit misericors, severus ubi oportet, semper vere humilis, nunquam parcus.... »
Voir l'excellent portrait d'Otton tracé par Dûmmler, /. c, Uv. IV, ch. 4.
B. Henri [' (921-955). Duc de Bavière (945) '. 1. Antécédents physiologiques. Sur la beauté d'Henri (le fils préféré de la reine Mathilde) et sur sa ressemblance avec son père Henri 1 Oiseleur, cf. Vita Mahlhildis post. cap. 6 :
1. Widufàndi Ileruin gestaruin Saxonicarum, éd. Waitz, note 1 : <( Heinricus inter annos 918 et 922 iiatus ».
« De procreatione liberorum suoruin. Deus autem omnipotens, sibi servientesnumquam derelinquens, clementer inspexit bona opéra régis Heinrici et beatissima? Mahthildis, atque illis multiplicavit excellentiam nobilissimœ prolis. Beatus etiam partus, qui in utroque sexu enituit pulcherrimus, nec particulatim comprehenditur, nec penitus reticelur. — Ollo prœclarus, anle regalem dignitatem procreatus, natu fueral maximus, forma insignis et moribus illustris. — Heinricus autem, in regali solio natus, junior fuit annis, sed haud infcrior excellentia probitatis. Huic nimirum tanta inerat pulchritudo, ut tune temporis vix posset alicui comparari viro. Industria, armis, vultu patri fuerat consimilis ; in omni autem tolerantia adversitatis caute observabat vestigia inclitœ genitricis, et propter haîc specialiter dilectus sanctœ Dei ; quasi esset unicus illius, confovens eum omnibus deliciis, ceteris in amore proeposuit filiis, atque desideravit ipsum regno potiri post obitum incliti régis Heinrici, si permissu Dei voluntas illius posset adimpleri. Hinc etiam venit puero prima labes mali, et ob hoc Otto egregius contra fratrem parumper est commotus, talique modo inter ipsos crescebat invidia et lis assidua. — Bruno vero, œtate minimus, sed honestate morum haud infimus, in annis puerilibus scolasticœ deditus censurœ, divino famulatui insudabat die tenus. »
2. Antécédents pathologiques. En 944, maladie innommée que l'annaliste présente comme un châtiment infligé par la Providence au fils de Malhilde, en punition de sa conduite envers sa mère.
Vita Mahthildis, cap. 11 : « Cum autem sancta Dei vidisset molestias filiorum. sibi non minui, sed de die in diem plus augeri, relinquens quidquid rex Heinricus sibi dederat in dotem, in occidentali regione adiit Angerinensem, cupiens adversantibus parcere filiis, ne incurrerent iram divinte ultionis. lUic, Deo coopérante, haud minus quam consueverat quodque bonum exercebat. Post hœc divina dispositione régi innumerabilia supervenere flagella, retroversis Victoria? triumphis [an. 944), aliisque rerum nihilominus secundis. Heinricum autem invasit morbi gravedo, quaî et illum purgavit a delicto. Et tamen superna miseratio illi pepercit feriendo, quasi Christus satisfaceret voto matris, quœsedula prece ei exoravit veniam remissionis. »
3. Mort. Consécutive à un état cachectique causé par une blessure ancienne et incurable (Thietmar II, 40 [25], et Liudprand, Ant., IV, 24). Sur l'épuisement graduel du malade, cf. Vila Mahthildis, cap. 16 :
« De infirmilale et ohifu Ileinrici ducis, filii Mahthildis. Igitur venerahilis regina miiltuni hilaris effecta, (juia lilii de fmibiis Itali.'C vénérant incolumes, et in utroque sexu clara siun soholis miiltiplicabalur progenies ; sed insperate dolor ingens accidit, qui hoc gaudium in mœrore pcnitus consumpsit, et (jucni oblivioni non tradidit, quamdiu mortalis vitfe spiritum traxit. lleinricus, dux Bajowariorum praîclarus, niniia infirmitate correptus est. Qui cum sentiret morbi gravedinem non minui, sed magis magiscjue augeri, iter festinavit in Palidi, piam matrem videndi. Ulic et sanctam Dei postremo vidit, atque in propriam regioneni proficiscendi licentiam postulavit. Regina vero tegrotantem filium secum paucos dies retinuit, ejusque infirmitati omnem curam et medicinam adhibuit. Appropinquante autem die quo abire decreverat, sancta mater illi plurinia praîdixit, ac postremo his salutaribus verbis admonuit: « Fili mi karissime, matris tuœ verba diligenter attende, et pœnitentiam tuoruni âge peccatorum, ut a Deo consequaris vcniam. Nam versatur in duljïo, quoi'sum ha'c spectet a:'gritudo; ut enim timemus, tuam desiderabilem faciem ultra non videbimus.» Prseter haec per spiritum prophétise multa illi praedixit, quœ eventus rei postmodum comprobavit. Postea sese invicem amplectentes, oscula dederunt, multum lacrimantes. Quid plura? Heinricus in regionem Bajowariorum perrexit, etibi quam plurimos dies tegrotando laboravit, usque dum Deo jubente anima de corpore exivit, et ut speratur, paradisi januam introivit [an. 955, Nov. 1). »
Widukind, III, 44 : « Primam et secundam tertiamque legionem direxerunt Boioarii, quibus prefuerunt prefeeti ducis Heinrici ; nam ipse bello intérim aberat, eo quod valitudine corporis laborasset, qua et mortuus est. »
4. Etat psychique. Widukind, lib. II, 12. « Heinricus autem erat eo lempore nimis adolescens fervens animo et nimia regnandi cupiditaLeillectus » (Note 1 : « Heinricus inter annos 919 et 922 natus »). Id. ibid. lib. II, 36 : « Heinricus vero morum gravitate pollebat, et ob id ab ignotis minus clemens iocundusque predicabatur, constanti admodum animo, fidelis et ipse amicis, ita ut mediocris substantiae militem coniugis suae sororis matrimonio honoraret, socium sibi amicumque faceret. Erat corpore prestanti, et qui in adolescentia omnem hominem egregia forma ad se incUnarct. »
Rerum Germanicarum. Liudprandi opera^ éd. Pertz (Liudprandi Antapodosis) lib. IV, 15 : « Heinricum, facetia satis ornatum, consiliis providum, vultus nitore graliosum, oculorum vigilanlia placidum.... »
Les chroniqueurs vantent son incontestable bravoure. \Vi-
dukind, I, 31 : « Virum fortem et induslrium Heinricum ». Hrotsvith, Gesta Oddonis, v. 48-5*2 : « Ceu murus jaculis obstans fortissimus hostis ». Ruotger, Vita Briinonis, p. 17 : « Heinricum... Bauwariorum ducem et marchioneminclitum, barbaris et omnibus id locorum gentibus, ipsis etiam Graecis formidabilem ».
Sur le caractère jaloux et vindicatif d'Henri cf. Riezler, I, 344-350, — et Vita Mahihildis cap. 9 :
(( De electione Otlonis régis. Post excessum inclili régis Heinrici ductores prinii conveniebant et de statu regni consilium habebant. Perplures dijudicabant Ileinriciini regno potiri, quia natus esset in aula regali ; alii vero desiderabant Ottonem possidere principatus honorem, quia œtate esset major etconsilio providentior. Quid plura? Disponente providentia Dei, sceptrum regiminis cessit Ottoni [Auj. 8). Inde magis ac magis inter fratres convalescebat discordia, quae inter ipsos versabatur ab infantia. Assidue litigantes, nil pacificum mutuo loquebantur, etc »
Liudprand, AiiL, IV, 18 : « Quo in tempore régis eiusdem frater Heinricus quorundam perversorum instinctu eidem est nimium adversatus. »
Sur la cruauté du duc de Bavière (excécation de l'archevêque Herold — castration du patriarche Engelfried d'Aquiléc) cf. Thietmar, lib. II, 40 ("25) ^ et Riezler, I, 349. A sa mort,
1. Thietmari Chron. éd. Kurze. lib. 11, 40 (25): « De prefato autem duce Ileinrico quacdam dico, quae impie fecit in suimet regno, et in quibus valet considerari, quod supradictis omnibus non valet contradici. Patriarcliam de Aquileia castrari et archiepiscopum Salzburgiensem precepit excecari. Causas preponere nolo, quia ad haec promerenda non esse idoneas in veritate scio. Is cum in fine suo a Michaele, Ratisbonensi episcopo, de tali commisso amoneretur, se in priori peccasse solum fatetur et in archipresule nichil ; ignorans, quam parva res est, in qua flagitium deest. Unde Davit supplcx loquitur : Ab occultis nieis miinde nie, Domine. Huius coniunx, Juthitta nomine, cum presens adesset, banc confessionem audivit et mox viro suimet moriente, corpus eiusdem in aecclesia, quam ipse in honorem sanctae Mariae semper virginis construcxit, cum magno memore deposuit, et in quocumque animum eius umquam deliquisse ipsa scivit vel ab aliis com périt, lacrimis ac inefîabiiibus emendavit elemosinis. »
45. u Sollempni vero die beatorum martyrum Gereonis et sociorum
HUGUES LE GRAND. IG.'î
il n'est regretté que de sa mère et de sa femme Judith (Voir Tliietmar, ci-dessous, et Vita Mahlhildis post., c. 16). Cf. également, sur le caractère d'Henri, Dûmmler, /. c, et Kalckstein, Gesch. Tous les défauts d'Henri se retrouvent hypertrophiés chez son fils Henri II de Bavière dit le Querelleur (der Zànker, rixosus).
C.Brunon (925-965). ChanceHer de l'Empire; (940), arche- Têque de Cologne (953), duc de Lorraine (954).
1. Antécédenls physiologiques. Pas d'autres renseignements que celui de son extrême austérité (Ruotgeri Vita Brunonis^ éd. Pertz, 1874, p. 30:
« Nam ille popularis plerumque quasi solitarius vixit; niirum dictu, inter convivas laetissimo laetior ipse fréquenter abstinuit. Molles et delicatas vestes, in quibus nutritus ei ad hominem usque perductus est, etiam in domibus regum multociens declinavit ; inter purpuratos ^ministres et milites suos auroque nitidos vilem ipse tunicam et rusticanas ovium pelles induxit. Lectuli delicias vehementer aspernatus est. In balneis cum lavantibus cutisque nitorem quaerentibus vix
eius iam vergente, subito mentis excessu raptus, episcopis, ducibus, comitibus, et cunctis qui aderant, luctum movit ingentem, quia dissolutionem optatissimi corporis instare putabant praesentem. Ille, ut solebat, paululum convalescens tumultum manu sedabat, fletus et rugitus astantium mitigabat, maiores et hoc affatu ultimo digniores ex nomine vocabat : Nolite, inquiens, twlite, fratres, hac mea sorte tristari. Divinae animadversionis iudicio cunctis mortalibus imposita est ista conditio ; non licet nolle, quod Omnipoiens sanxit inevitabile. Tristibus istis in brevi laeta succedunt. Illuc non assumpta vita, set mutala in melius, pergoy ubi viros longe plures et clariores, quani hic umquam viderim, cito videbo. Née plura his locutus, lectulo fessa mox membra reposuit. Consuetum paulo post, luce adhuc intégra, vespertinae taudis officium, nocte iam profunda completorium ipse cum fratribus consummavit ; domino Deo suo sanctorumque eius precibus sese quasi mox iturum attentius commendavit ; iter suum magno illo viatico, sancto videlicet et unico redemptionis nostrae pignore, munivit ; episcopos seipsumque et eos qui praesto erant benedictione consignavit. Ita trcmendam dissolutionis suae horam animo intento ad Creatoris sui imperium expectavit. Et in média nocte Iransacta, conversus nisu quo poterat ad episcopum Theodericum nepotem suum: Domine, inquit, ora ! et mox inter psallentes Domino et orantes nimiumque flentes spiritum exalavil. »
aliquando lotus est ; quod eo magis mirum est, quia ab ipsis cuna bulis eiusmodi munditiis et pompa regia educatus est. »