‹ Pathologie mentale des rois de FranceChapitre 81 sur 183 · Etat somatique. Pas de renseignements · texte numérisé non relu

Etat somatique. Pas de renseignements

2. Mort. Pas de renseignements. Jeté en prison (avril 1068) par son frère cadet Foulque le Réchin qui s'empare du pouvoir à sa place \ Geoffroi le Barbu, délivré en 1106 par son neveu Geoffroi Martel II, meurt quelques mois après d'une maladie non définie {Gesta Consiilum Andegavoriim d. Chroniques d'Anjou, p. 141).

3. Etat psychique. Il faut distinguer dans la vie psychique de ce prince deux périodes : une période normale (antérieure à 1068), — une ipériode psychopathique (postérieure à 1068 et s'étendant jusqu'à la mort de Geoffroi en 1107).

Période normale. Orderic Vital, attendri peut-être au souvenir du traitement infligé à Geoffroi par son frère cadet, oppose à l'infamie de Foulque le Réchin les qualités morales de son aîné (Orderic Vital, II, 253 : « Goisfredus simplex et tractabilis moribus erat. » — Id. III, 323 : « Fulco [cognomento Richinus] infamis erat, etc. »). Les chroniques angevines, moins sentimentales, mettent au même niveau le bourreau et la victime [Chronique des Comtes cV Anjou, éd. Marchegay, p. 359 : « De Gausfrido Barbato. Iste cupidus et avarus, crudelis et superbus, non Deum timens nec homines reverens... » — Id., ibid, p. 360 : « De Fulcone Richin, Sicut

1. Orderic Vital, éd. Le Prévost, II, 92 : « Per idem tempus, Goisfredus Martellus Andegavensium cornes post multa in rébus saecuH fortia gesta obiit, et quia liberis caruit, Goisfredo nepoti suo Alberici Wastinensium comitis filio honorem suum reliquit. Quem Fulco frater cjus cognomento Richinus post aliquot tempus fraudu- Icnter cepit, principatum ejus arripuit, ipsumque in Castro, quod Chinon vocatur, per triginta annos carceri mancipavit. »

Id., ihid., II, 253 : « Defuncto Goisfredo Martello fortissimo Andegavorum comité, successerunt ex sorore duo nepotes ejus filii Alberici comitis Wastinensium, e quibus Goisfredus jure primogeniti obtinuit principatum. Non multo post Fulco, cognomento Richinus, contra Goisfredum fratrem dominumque suum rebellavit, eumque per proditionem cepit, et plus quam xxx annis in carcere Chinonis castri clausum tenuit. » — Id., ibicL, IV, 216 : « Gosfrido perjurus Fulco dignilatem consulatus abstulerat, ipsumque apud Chinonem castrum fere xxx annis in carcere reclusumienuerat.»

KOBKRT LE PIEUX. 187

frater ejus Barbatus, malc incoepit, pejus vixit, pessime vilam fi ni vit »).

Période psijchopathiqiie. Postérieurement à 1068, Geoffroi devient fou dans sa prison. Cet état psychopathiquc persiste jusqu'à sa mort [Gesta Consuliim Aiidegavorum dans Chron. des Comtes d'Anjou, p. 141 : « Martellus ipsum, vinculis solutum, per urbes et oppida, sua tamen sub custodia, libère ire permisit ; ipse vero, in carcere lurbato cerebro, sensu aliquantulum minutus erat, nec diu post haec vixit. » — Chronicon Tiironense magnum^ éd. Salmon, p. 130 : « Hic Martellus Gaufridum Barbatum patruum suum de carcere liberavit, tamen eum bene servare faciebat »).

B. État somaiique :

1. Antécédents physiologiques. Orderic Vital, Hist. Ecoles., éd. Le Prévost, III, 323 :

(( Ipse nimirum, quia pedes hal^ebal déformes, instiluit si])i fieri longos et in summilate acutissimos subtolares ; ita ut operiret pedes, et eoruni celarct tuljera, qua? vulgo vocantur u7iionei>. Insolilus inde mos in occiduum orbem processit, levibusque et novitatum amatoribus vehemenler placuit. Unde sutores,in calceamentis, quasi caudas scorpionuni, quas vulg-o pigacias [souliers à la poulainej appellanl, faciunt, idque genuscalceamentipene cuncti, divites etegeni,nimium expetunt. Nam antea omni tcmpore rolundi subtolares ad formam pedum agebantur, eisque summi et médiocres, clerici et laici, competenter utebantur. At modo sœculares perversismoribuscompetens schéma superbe cupiunt ; et quod olim honorabilcs viri turpissimum judicaverunt, et omnino quasi stercus refutaverunt, hoc moderni quasi mel dulce aestimant, et veluti spéciale decus amplecleules gestant. »

2. Fonctions génésiqiies.GestaAmbaz.Dom.{Chvon. d'Anjou), p. 191 : « Pernimium libidinosus ». — Chron. de gestis Consuliim Andegnvoriim, éd. Marchegay, p. 140 : « Libidinosus Fulco ». — En 1089 Foulque, âgé de près de soixante ans, répudie sa troisième femme (la seconde, Ilermengarde de Bourbon, également répudiée, étant encore vivante) pour épouser Bertrade de Montf'ort adhiic ienera virgo (Orderic Vital, III, 321). — Cf. l'appréciation de l'honnête et exact chroniqueur anglo-normand tant sur ce dernier mariage de Foulque (Orderic Vital, III, 322 : « Deinde Andegavensis

consul concupitam puellam gaudens suscepit, et viventibus adhuc duabiis uxoribus, tertiam desponsavit, quae fîlium ei, nomine Fiilconem, peperit ») — que sur la fuite ultérieure de cette quatrième épouse qui se fît enlever en 1093 par le roi de France Philippe P' "^

3. Mort. Pas de renseignements [Clironicon Tiironense magnum, éd. Salmon, p. 131 : « Anno Domini MGIX" obiit Fulco Rechin cornes Andegaviae »).

G. Etat psychique. Chronique des Comtes d' Anjou, éd. Marchegay, p. 360 : « De Fulcone Richin. Hic licet in juventute strenuus Fulco haberetur, ad annos viriles veniens, gulositati,ebrietati,libidini, inertiae et pigritiae subjacuit. Quamobrem nec ipse justitiam, nec alii per ipsum vel pro ipso faciebant, sed magis contra justitiam in Andegavensi vel Turonensi solo multi insurrexerunt raptores, vel depraedatione mercatorum euntium et redeuntium, debilium disturbantes negotia. Qui, sicut frater ejus Barbatus, maie incoepil, pejus vixit, pessime vitam finivit. » — Gesta Ambaz. Dam. (/. c. p. 195) : (( Comes protervus ». — Orderic Vital (III, 323) n'est pas plus indulgent : « Hic in multis reprehensibilis et infamis erat, multisque vitiorum pestibus obsecundabat. » Sur les singuliers procédés de gouvernement employés par Foulque cf. la même chronique anglo-normande (IV, 216) :

1. Orderic Vital, III, 387 : (( Circa haec tempora in reg^no Galliae foeda turbatio exorta est. Bertrada enim, Andegavorum comitissa, metuens ne vir suusquod jam duabus aliis fecerat, sibi faceret, et relicta contemptui seu vile scortum fieret, conscia nobilitatis et pulchritudinis suae, fidissimum leg-atum Philippo, régi Francorum, destinavit, eiqiie quod in corde tractabat, evidenter notificavit. Malebat enim ultro virum relinquere, aliumque appetere, quam a viro relinqni, omniumque patere despectui. Deniqiie mollis princeps, comperla lascivae mulieris voluntate, flagitio consensit, ipsamque, relicto marito Gallias expetentem, cum gaudio suscepit. Porro generosam ctrcligiosam conjugem suara, Bertam, nobilis Florentii ducis Fresionum fdiam, quae Ludovicum et Constantiam enixa fueral ei, dimisit, et Bertradam, quae fere quatuor annis cum Fulcone Andegavensi demorata fuerat, sibi copulavit. Odo, Bajocensis episcopus, liane exsecrandam desponsationcm fecit, ideoque dono moechi régis pro recompensatione infausti famulatus, ecclesias Madanti oppidi aliquandiu liabuit. »

« Eodem mense, Goisfredus Martellus, Andegavorum cornes, Condatum oppidum super Normannum de monte Revelli obsedit, et viiilitcr expugnavit. Erat enim idem strenuus et fortis justitiarius, ctcum virgadisciplinae ocriter imminebat furum atquepraedonum ccrvicibus, quitus pater cjus parcere Januludum erat solitus, quia in praedis eorum el latrociniis cum eisdem laelahatur crebrius, acceplis inde sihi portioiiibus. Deinde, postquam adolescens crevit, et ingentem nequitiam per paLris sui deteslabilein incuriam in Andegavensi provincia ebullire prospexit, zelo Dei compunctus, miserae regioni, quae omnibus bonis abundaret, si pace potiretur, condoluit. ^>

D. Femme de Foulque le Réchin. Berlrade^ fille de Simon P'" seigneur de Monfort-l'Amauri et d'Agnès d'Evreux (née? — 7 après 1108).

1. État somatique. Pas d'autre renseignement Ijiologique que celui de l'extrême beauté de l'adultère comtesse d'Anjou, et pseudo-reine de France*.

2. État psychique. Sur la psychologie de la comédienne consommée que fut Bertrade d'Anjou — (Suger, Gesta Ludovici VI, éd. Molinier, p. 57 : « Virago facela et erudilissima illius admirandi muliebris artifîcii, etc.. ») — cf. la Vie de Louis le Gros de Suger, VTlisloria écoles. d'Orderic Vital, et surtout les Lettres de saint Ives (l'évêque de Chartres que Bertrade fit emprisonner en 1092 au château du Puiset, ce prélat s'étant opposé à son mariage avec le roi de France). Ces textes suffisent à mettre hors de doute la cupidité, la ruse, l'ambition (peut-être poussée jusqu'au crime, Orderic Vital, IV, 196-198) de l'astucieuse maîtresse de Philippe P'".

§ 7. Foulque F dit le Hiérosolijmitain (1092-1144. — Wilken, Gesch. der Kreuzziige, II, 716, et Kugler, Gesch. d. Kreuz. p. 127 placent la mort de Foulque en 1143. Pour la date de 1144, voy. la démonstration décisive de Dodu, De Fulconis

1. Gesta Consulum Andegavorum d. Chron. des Comtes d'Anjou (éd. Marchegay, p. 140) : u Libidinosus Fulco sororem Amalrici de Monte Forti adamavit, cujus praeter jormam nihil unquam bonus laudavit, pro qua matrem MartelH dmiisit, affirmans eam de génère suo fuisse ; quam dimissam Guillehnus Jallinniacensis, vir ex nobilioribus Arvernorum, uxorem duxit. Ex sorore Amalrici, Fulco filium genuit qui, similiter ut pater, Fulco vocatus fuit, de quo in subse- <|uentibus loquemur. »

Hierosolymitani regno, 1894, p. 60) comte d'Anjou (1109), — roi de Jérusalem (1131; par son second mariage avec Mélisende, fille de Baudoin II roi de Jérusalem).

A. Etal somatiqiie :

1. Habitas extérieur. Guillaume de Tyr, L. XIV, cap. 1 : « Virrufus instar David... statura mediocri ».

2. Antécédents physiologiques. Gesla consulum Andegavorum p. 143 : « Fulco armis strenuus ».

3. Antécédents pathologiques. En 1137 maladie non définie, en Palestine, consécutive aux souffrances du siège de Montferrand. Orderic Vital, V, 101 : « Ego gravi detineor infirmitate. Unde non possum consanguineo meo succurrere. Nam propter aestus, et curas, atque labores, quos perpessus sum, et infirmas escas, quibus infeliciter inclusus in Monte regali nuper usus sum, lethiferam aegritudinem cum sodalibus meis incurri. »

Wilken [Geschichte der Kreuzziige, II, 656) accorde ici toute créance au dire du chroniqueur anglo-normand. Le dernier éditeur d'Orderic (V, 99, n. l) a sagement révoqué en doute Fautorité de cette affirmation de Tannaliste anglais.

Page 1