‹ Pathologie mentale des rois de FranceChapitre 85 sur 183 · CHAPITRE VII SEPTIÈME GÉNÉRATION · texte numérisé non relu

CHAPITRE VII SEPTIÈME GÉNÉRATION

§ 1. Philippe ^^ roi de France (1053-1108).

Section 1. — Anamnèse collatérale.

§ 1. Frères :

1° Robert. Mort en bas âge. Chron. Hiigonis de Sancta Maria (HF. XI, 159; : « Robertus puer mortuus est » ; — Miraciila S. Benedicti (HF. XI, 486): « Anna filia régis Russorum ei

peperil très filios quorum Rotbertus adhiic puerulus deces-

sit ». — Libellas Hugonis Floriacensis monachi (H F. XII, 796) : « Rotbertus immatura morte decessit. »

2° Hagues dit le Grand, comte de Vermandois, 1057 — 7 1 102. Mort à Tarse pendant la première croisade, d'une blessure de flèche au genou. Gesla Tancredi (Histor. occidentaux des Croisades, t. III, p. 680) : « In quo saucius fémur Tharsum fertur curandus, immo humandus. » — Faucher de Chartres (Ibid., t. III, p. 399) : « Qui autem evaserunt Iherusalem venire non distulerunt, excepto Ilugone Magno, quem in Tharso Ciliciae defunctum sepelierunt. » — Chron. Hugonis de Sancta Maria (HF. 159): « Hugo vero factus juvenis... divino amore succensus, lerosolymam profectus est et in hoc itinere defunctus est. » — Guibert de Nogent, lib. VII, c. 20, « Hugo magnus, genu sagitta percussus, languore protacto, tandem occubuit, apud Tharsum Ciliciae sortitus jura sepulchri. »

Section 2. — Anamnèse personnelle.

§ 1. Antécédents physiologiques.

A. Fonctions de nutrition. Obésité à forme grave. Orderic Vital, IV, 20 : « Philippus enim rex, piger et corpulentus, belloque incongruus erat. » — Miracula S. Benedicti (éd. Certain, p. 314) : « Philippus vero in primis miilta strenue gessit annis, sed aetate procedente, mole carnis aggravatus, ampliorem operam cibo induisit et somno quam rébus bellicis. Hic ducis Frisiae fîliam, nomine Bertham, in matrimonium accepit, quae ei genuit Ludovicum. » — Henri de Huntington (édit. Arnold, 1879, p. 312): « Quid dePhilipporegeFrancorum et Lodoveo fîlio ejus, qui temporibus nostris regnaverunt [dicam] ? quorum Deus fuit venter, immo funestus hostis fuit. Adeo namque voraverunt, ut se ipsos pinguedine amitterent, nec sustinere se possent. Philippus olim pinguedine defunctus est. Lodovicus adhuc juvenis pinguedine tamen jam mort aus est. »

B. Système nerveux. Excès génésiques K — Somnolence

1. Guill. de Malmesbury, De Gesiis regum Aiiglorum (édit. Stubbs, t. II, p. 479) : (( Philippus Rex Francorum Régi nostro nec utilis, nec infestus fuit, propterea quod esset ventri magis quam ncgotiis deditus, nec praeterea in castellis ejus collimitaneus pauca enim, quae lune habebat in Normannia, magis Britanniae quam Franciae vicina erant : adde quod, ut superius dixi, Philippus accedente senio, lil)idine gravis, comitissaeque Andegavensis [Bertradae] specie lusus, illicitis ardoribus defoeneratus famulabatur. Quocirca ab apostolico excommunicatus, cum in villa qua mansitabat nihil divini servitii fieret, sed, discedente eo, tinnitus signorum undique concreparent, insulsam fatuitatem cachinnis exprimebat : « Audis, » inquiens, » bella quomoda « nos effugant !» Adeo erat omnibus episcopis provinciae suaederisui, ut nullus eos desponsaret proeter Willelmum archiepiscopum Rotomagensem ; cujus facti temeritatem luit multis annis interdictus, et vix tandem aliquando per Anselmum archiepiscopum apostolicae communioni redditus. Philippo interea nulla mora insanae temulentiae satietatem fecit, nisi quod in extremo vitae tactus morbo, monachicum apud Floriacum accepit habitum. »

Cf. Suger, Vie de Louis le Gros, éd. A. Molinier, p. 37-38 i

chronique {Miracula S. Benedicti, éd. Cerlain, p. 314, cité plus haut).

§ 2. Antécédents pathologiques. Consécutivement au ralentissement de la nutrition marqué par l'obésité, apparition de symptômes herpétiques et arthritiques.

A. Dermatoses. — Orderic Vital, III, 390 : « Eruditissimus quoque Ivo Carnotensi praeeratecclesiae, cui perhibet evidens testimonium laus bonae vitae et rectae doctrinae. Walo etiam praeerat Parisiensibus, aliique plures episcopi fulgebant in suis regionibus, quorum religione admodum Gallia gaudebat, et sacrisdogmatibus. RextamenPhilippuseorumadmonitionibus de corrigenda vita procaciter obstitit, adulterioque putridus, in malitia perdura vit, ideoque dolori dentium et scabiei, multisque aliis infirmitatibus et ignominiis merilo subjacuit. »

B. Douleurs dentaires, si vives que les contemporains les notent comme un châtiment céleste.

C. Les chroniqueurs ajoutent à cette liste (sans les désigner autrement) des maladies multiples et longues auxquelles le roi aurait fini par succomber. Orderic Vital, IV, 283 : « Anno ab Incarnatione DominiM°c° vin°,indictione i*, Philippus, rex Francorum, in lectum decidit, et post diutinas infirmitates, ut sibi mortem imminere vidit, data fideliter confessione, proceres Francorum, suosque amicos convocavit... »

Le texte dOrderic Vital montre Philippe atteint de paludisme, pour lequel il se rendit au tombeau de saint Josse à Parnes près de Beauvais ^ Sur la spécificité de saint Josse

u Deinceps in cliem proficiente filio, patcr ejus rex Philippus in dieni deficiebat, neque enim post superductam Andegavensein comitissam quicquam regia majestate digniim agcbat, sed, rapte conjugis raptus concupiscenlia, voluptati sue satisfacere operam dabat. Unde nec reipublice providebat, nec proceri et elegantis coi'poris sanitati plus equo reniissus, parcebat. Hoc unum supererat quod timoré et amore sucessoris lîlii regni status vigebat. Cumque fere sexagenarius csset, regcm exuens,aj)ud Milidunum castrum super fluvium Sequane, présente domino Ludovico, extremum clausit diem. »

1. Orderic Vital, éd. Le Prévost, II, 205, p. 142 : « Philippus rex Francorum biennio febricitavit, nec ulla medicorum arte sanari potuit. Unde post biennium Parnas venit, a([uam tactu reli-

contre le paludisme, cf. Du Broc de Ségango, t. II, p. 547. Le fait qu'à partir de 1197 (et n'ayant à cette date que quarante-quatre ans, cf. Luchaire, I, 63), Philippe se décharge sur son fils Louis le Gros de la plus grande partie des affaires, confirme ces assertions des chroniqueurs sur la précoce valétudinarité du Roi(Suger, danslatraduct. des Grandes Chroniques).

§ 3. Mort. Pas d'autres renseignements que ceux donnés au §2.

§ 4. État psychique. Rien à signaler au point de vue psychique chez ce gros homme glouton ^ débauché ^ indolent^ et caustique, non dépourvu toutefois de sens politique ni même d'une certaine activité militaire, fort intermittente, il est vrai (Orderic Vital, IV, 20, déjà cité).

Notons aussi sa précocité pour un roi, et surtout pour un roi de l'époque (il sait lire et écrire à sept ans). Cf. Relation

quiarum sancti Jiidoci sanctificatam ])il)it, et Ijinis noctibiis ante sanctum corpus in orationibus pernoctavit, ibique sanitatem, dolore cessante, recuperavit. Sanatiis autem rex l solidos Pontesiensium sancto Judoco obtulit, et nundinas feria tertia Pentecostes celebrari singulis annis ibidem in honore sancti Judoci annuit, et regalis auctoritatis praeceptione constituit.

« Praeterea meritis sancti Judoci multa Parnis miracula fada sunt, quotidieque fiunt ; quorum nonnulla scripla sunt, et plura per incuriam scientium seu per impcritiam videntium vel expertorum silentio occultata sunt. Nos autem, quamvis alia referre festinaremus, pauca de te, sancte Judoce, libenter pcrstrinximus, et charismata tibi coelitus data huic opusculo inseruimus,et pro modulo parvitatis nostrae dévote atlollimus. Oramus itaque, gloriose fdi régis Britonum et consors angelorum, ut nos Deo commendes tuorum eflicacia meritorum, obtineasque nobis socielatem sanctorum, cum quibus contemplantes in décore suo Creatorem cunclorum, laeti collaudemus per omnia saecula saeculorum. Amen. »

1. Cf. Miracula S. Benedicti ; — Henri de Huntington; — Guill. de Malmesbury déjà cités.

2. Cf. Orderic Vital; - Guill. de Malmesbury et Suger déjà cités.

3. Cf. Orderic Vital ; — Guill. de Malmesbury et Suger déjà cités.

de Gervais, archevêque de Reims, qui le couronna on 1059 (Ordo (/iifdiier Philippus I in recjem coronalus est. IIF. XI, 3'2) : « Inchoata Missa, anlequam Epislola legerelur, domnus Archiepiscopus vertit se ad Regem et exposuit ei fidem Catholicam; sciscitans ab eo utrum hanc crederel et defendere vellet. Ouo annuente, delata est ejus professio : quam accipiens, ipse legit, dum ad/iiic seplennis esset ; eiqiie siibscripsil. Erat autem professio haec : « Ego Philippus Deo propilianle

mox l'uturus Rex Francorum, etc » — Sur son extrême

habileté au début de son règne, voir îSuger et Libell. Hugonis Floriacensis jnonachi, HF. XII, 799: <( Ann. 1108. Rex Francorum Philippus, vir mitis et sapiens », et aussi Chronicon Mauriniacense, HF. XII, 68: a Philippus Rex fuit vir mirae

prudentiae et altioris ingenii successit autem ei in regnum

Ludovicus fdius ejus... » Sa mauvaise réputation lui vient surtout du clergé, à cause de l'excommunication provoquée par son divorce.

Section 3. — Femme de Philippe P^

§ 1. Berthe, fdle de Florent P^ comte de Hollande, et de Gertrude de Saxe. Épouse (1072) PhiUppe P% roi de France; répudiée (1092); 7 1094.

§ 2. Anamnèse héréditaire. Pas de renseignements.

§ 3. Antécédents phgsiologiqiies. Obésité excessive. Guill. de Malmesbury (t. II, p. 315) : « Pacem ciim Philippo rege comparavit, data sibi in uxorem privigna, de qua ille Lodowicum tulitqui modo régnât in Francia; nec multo post, pertaesus connubii, qiiod ilta praepinguis corpidentiae esset, a lecto removit, uxoremque Andegavensis comitis contra fas et jus sibi conjunxit. »

§ 4. A noter l'infécondité de ce mariage entre obèses pendant près de dix années (1072-1081) ^ Pour la faire cesser

1. Sur le rapport de la slérilité avec l'obésité, voir Charcot- Bouchard, Traité de médecine, p. 358.

les époux durent recourir (Luchaire, Louis le Gros, xn) àrinlercession et aux prières du pieux Arnoul, abbé de Saint- Médard de Soissons. La naissance de leur premier enfant (Louis le Gros) ne remonte qu'aux derniers jours de 1081.

§ 5. Antécédents pathologiques et Mort. Pas de renseignements.

Page 1