‹ Pathologie mentale des rois de FranceChapitre 86 sur 183 · HUITIÈME GÉNÉRATION · texte numérisé non relu

HUITIÈME GÉNÉRATION

s^ 1. Louis VI dit le Gros, roi de France (1081-1137. Sur la date de sa naissance, cf. Luchaire : Louis le Gros^ p. 285).

Section 1. — Anamnése personnelle.

§ l. Antécédents physiologiques.

A. Habitas extérieur : obèse, de haute stature, au teint blême (Orderic Vital, Historia Ecclesiastica, éd. Le Prévost, IV, 377 [octobre 1119j : « Ludovicus rex, cum principibus Francorum, synodum introïvit. Erat enim ore l'acundus, statura procerus, pallidus et corpulentus »), surnommé le Boi aux yeux chassieux. Gervais de Tilbury (HF. XIV, 13) : u Philippo successit Ludovicus Lippus. »

B. Fonctions de nutrition. Obésité congénitale. Liber de compositione Castri Ambaziae [Chron. d'Anjou, éd. Salinon, p. 3:2) : « Philippus rex annis xlvh regnavit, qui obiit anno incarnati Yerbi millesimo centesimo septimo ; cujus regnum Lodovicus Pinguis, filius ejus, suscepit, qui uxorem duxit filiam comitis de Moriana, ex qua genuit duos filios Philippum et Lodovicum. » Henri de Iluntinglon (éd. Arnold, p. 312) : « Philippus olim pinguedine del'unctus est. Lodovicus

adhuc juvenis pinguedine tamen jam morluiis est '. » Père et mère obèses (cf. ci-dessus, Chap. VII).

C. Motilité. Doit renoncer de bonne heure à Tusage du cheval. Plus lard, immobilisé au lit par le développement presque monstrueux de la polysarcie et la faiblesse consécutive (Suger, éd. Molinier, p. 123 : « Ea tamen corporis debilitatus gravitate, etiam lecto rigidissimus »).

D. Système nerveux. Surnommé V Éveillé (« A multis non dnrmiens cognominaretur. » Chronicon Gaiifredi Vosiensis, riF. XII, 430).

E. Fonctions génésiques. Obèse à excès sexuels^, comme

1. Suger, Vie de Louis le Gros (éd. Molinier, p. 108) : u Yerum temporum lustro peracto, cum Alvernorum comitum perfida levitate solveretur, récidiva episcopi et ecclesie calamitas recidivam reportât régi querimoniam. Qui se casso labore adeo defatigaium dedignans, coUecto primo multo majore exercitu, terram repetit Alvernorum. Jamque gravis corpore et carnée spissitudinis mole ponderosus,cum alius quislibet, pauper etiam, tanta corporis periculosi incommoditate equitare nec vellet nec posset, ipse contra multorum amicorum dissuasionem mira animositate rapiebatur, et quod ipsi etiam juvenes horrebant, estivos junii et augusti tolerans calores, impatientes calorum deridet, cum sepius eum angustiis paludum, locis fortissimis suorum lacertis sustentari oporteret. »

2. Epistolae Ivonis Carnotensis episcopi (HF. XV, 161). Lettre 138 : « Ludovico, Dei gracia Francoruni, Begi, Ivo, eadem graiia humilis Carnotensis ecclesiae minister, in eo vivere et regnare, cui servire regnare est. Quod fama vulgante audivimus, hoc ex literis vestrae excellentiae certius didicimiis : videlicet quod neptem Flandrensis comitissae, puellam aetate nubilem, génère nobilem, honestis moribus ut dicitur laudabilem, in uxorem ducere disponalis. Quod nos et Deo placitum esse credimus, et hominibus vestrae famae honestatem et regni vesiri soliditatem sincère diligentibus gratum

esse cognoscimus Ad liaec, si spiritus Dei in vobis est, sicut utili-

tativestrae, ita stabilitati regni et paci ecclesiarumprovidere debelis. Quae omnia, si sine successore de hac vita migraveritis, in multas scissuras dividentur, et fiet quod Dominus dicit : Omne regnum in seipsuni divisum desolabifur, et domus supra dofyiuni cadet. Quae ruina quanta sit futura, quamque miserabilis, nec lingua potest dicere, nec humanus animus sulïïcit cogitare. Ut ergo haec omnia vitentur incommoda, ad ineundum vitae conjugalis ordinem nolile moras innectere, ne de eo quod saepe proposuistis, et saepe distulistis, cadat in vos hostilis illa irrisio,//fc honio coepit aediTicare, et

son père (cf. ci-dessus, p. 214). Sur Louis le Gros, au point de vue génésique, cf. Luchaire, Annales^ p. xxxvi).

§2. Antécédents pathologiques.

A. En 1101, maladie grave. Orderic Vilal, IV, 196-197 : « Deinde procax noverca veneficos adhibuit, magnorumque pollicitationibus praemiorum sollicitaviL et regiam sobolem veneno infecil. Praeclarus itaque juvenis in leclum dccidit, et pcr aliquot dies nec manducaro, nec dormire poluit. Pêne omnes Galli contristabantui-, quod régis genuinus hères periclitaretur. Tandem, cunctis Francorum archiatris fatiscentibus, quidam hirsutus de Barbarie venit, et apodixen medicinalis peritiae super desperatum juvenem exercere coepit, Deoque volcnte, indigenis medicis invidentibus, profecit. Denique regia soboles convaluit, sed omni postmodum vita sua pallidus extitit. »

B. Diarrhée chronique (fréquente dans certaines formes d'obésité). Grave attaque en 1135 * (ou 1133 selon les HF.) ^; — en 1137 (Suger, 124 : « ventris profluvio, sicut aliquando consueverat, graviter cepit anxiari »).

non poluit consummare. Festinate erg-o, ut de lumbis vestris exeat, qui vanam spem tôt ambitiosorum hominum deslruat, et ad unius spem mobilitatem reducat. Quae res et ilHcitos motus carnis compescet, et detractores vestros atque irrisores in conspectu vcstro silere faciet. Valeat Celsitudo vestra, et non désistât a bono proposito. »

1. Orderic Vital, V, 48 : « Tune Ludovicus rex Francorum xxviii regnisui annum agebat,ot exinanitione diarriae attenualusaegrotabat. Metu igitur mortis, domum suam et quaeque habebat disposuit, et praecipuos Gallorum optimates Tedbaldum Blesensem atque Radulfum Parronensem accersiit, cosque, quia discordes erant, pacificavit. Filio quoque suo Ludovico Floro regnum Galliae commisit, quem ante triennium regem Remis constituerat, et ab Innocentio papa cum tota synodo xiii archiepiscoporum et cclx episcoporum x kalendas novembris coronari fecerat, cum tripudio multitudinis quae aderat. Desperantibus siquidem de rege archiatris, omnipolens Adonai, qui ter quinosannos Ezechiaeregi ad vitam donavit,aegrotanti Ludovico spatium vitae prolongavit, et mchorationem transacti status pro correctione vitae ex insperatocontulit. »

2. Une note de M. Brachet montre (ju'il comptait vérifier cette date. (A. B.-K.)

C. En 1130, blessure à la cuisse. Suger, éd. Molinier, p. 117 : « Qua guerra ipse etiam rex, quia militaris vir erat, semper promptus inhostes, balistarii immissionequadri crure perforatus, lesus valde, multa animositate vilipendebat, et tanquam si régie majestalis thronus vulneris dolorem dedignaretur, rigide angustiam quasi non suslinens sustinebat. » Il en souffrait encore sept années après, au moment de sa mort (Suger, l'Ii, ann. 1137 : « leso crure et vix deportato ))).

§ 3. Mort. Consécutive à plusieurs rechutes de dysenterie ^

1. Suger, éd. Molinier, p. 125 : a Cum autem de die in diem gravi diarrie turbaretur motu, tantis et tam molestis medicorum polionibus, diversorum et amarissimorum pulverum susceptionibus ad restringendum infestabatur, ut nec etiam ipsi incolumes et virtuosi sustinere prevalerent. Qui inter lias et hujusmodi molestias, innata dulcedine benivolus, omnibus ita blandiebatur, omnes admittebat, omnes demulcebat ac si nichil molestie pateretur. Asperrimo itaque profluvii motu et longo macerati corporis defectu, dedignalus viliter aut inopinate mori, convocat religiosos viros, episcopos et abbates et multos ecclesie sacerdotes, querit, rejecto pudore omni, ob reverentiam Divinitatis et sanctorum angelorum, coram devotissime confiteri et securissimo Dominici corporis et sanguinis viatico exitum suum muniri. Cumque idipsum preparare festinant, rex ipse, etc.

(( Cum autem cunctis admirantibus, facta primum peccatorum confessione, devotissime corpori et sanguini Jesu Cliristi communicasset, tanquam ilico convalescere incipiens, ad cameram rediit, omnique secularis superbie rejecta pompa, sola linea culcitra decubuit. Cumque eum de tanto tantillum, de tam alto tam humilem humano more me deflere conspicaretur : « Noli, inquit, karissime amice, « super me deflere, quin potius exultando gaudere, quod Dei miseri- (( cordia prestitit me in ejus occursum, sicut vides, préparasse. »

« Cum autem paulatim ad incohimitatem respiraret, quo potuit Yehiculo prope Milidunum ad lluvium Sequane, occurrentibus et •concurrentibus per viam ei obviam et Deo personam ejus commendantibus a castellis et vicis et relictis aratris devotissimis populis, etc.... »

Id. ibid. p. 129 : « Estuabant eo tempore estivi calores solito nociviores, quorum consumptione aliquantisper soluti et valde contriti defatigabamur. Quorum intolerabili solutione cum dominus rex Ludovicus Parisius récidiva profluvii dissenteria gravissime fatigaretur, omnino deficiebat. Qui nunquam super his impro-

i< \. Légende de r empoisonnement en 1101 (Orde rie Vital, IV, 196, eité plus haut).

§ 5. Élal psychique. A relever chez Louis VI l'instinct de combativité (Louis dit le Gros ou le Balailleiir, — et Sugei*, 75 : « LHtra quam regiam deceret majestatem miles emeritus ») ; une candeur bienveillante allant jusqu'à la simplicité (Suger, 9 : « Benivolus, quo etiam a quibusdam simplex reputabatur » ; — Ive de Chartres, HF. XV, 160 : « Homo simplicis naturae », et aussi Chronicon Mauriniacense, H F. XII, 68 : « ...homo simplicis naturae, magnanimus atque in militia praeclarus »); — de la débonnaireté (Suger, 125 : <( Innata dulcedine benevolus » et aussi : « Rex erat dulcis et ultra luimanam opinionem mansuetus. » Suger, 79) alliée à une extrême cupidité (Guibert de Nogent, HF. XIII, '251 : « Armis strenuus, pro negotio inertiae impatiens, anime sub adversis intrepidus, cum alias bonus esset, in hoc non aequissimus erat, quod vilibus et corruptis avaritia personis nimie aurem et animum dabat... » et Luchaire, Louis le Gros, p. xxxv-xxxvi).

Section 2. — Femme de Louis le Gros.

§1. Adélaïde, fille d'Humbert II, comte de Maurienne et de Savoie, et de Gisèle de Bourgogne. Épouse, en 1115, Louis VI. — j- 1154. La sœur d'Adélaïde, Agnès, mariée à

vidus, accito venerabili Parisiensi episcopo Stephano, et religioso Sancti Victoris abbate Gilduino, cui familiarius confitebatur eo quod monasterium ejus a fondamine construxerat, et confessionem repetit etexitum suum viatico Dominici corporis miiniri devotissime satagit. Cumque se deterri ad ecclesiam sanctoruin Marlirum faceret, ut quod votum sepius spoponderat humillime persolveret cgritudinis anticipatus angustiis, quod opère non potuit, corde et animo et voluntate complevit. Precipiens ergo tapetuni terre et cineres tapeto in modum crucisdeponi, ibidem manibus suorum depositus, signosancte crucis presentiam suam muniens, tricesimo regni administracionis, etatis vero ferme sexagesimo anno, kalendis augusti, spiritum emisit. »

Archambaud VII * de Bourbon, fut Taïeule de Henri IV.

§ 2. Anamnèse hérédilaire. Pas de renseignements.

§ 3. Anamnèse personnelle. Pas d'autre renseignement que celui de l'extrême laideur de la Reine, Elle avait été fiancée à Baudouin III comte de Ilainaut, mais lorsque celui-ci l'eut vue il reprit sa parole et fut obligé de laisser la ville de Douai aux mains de son oncle Robert, qui se l'était fait donner en gage pour le cas, qu'il prévoyait, où Baudouin romprait son engagement ^.

1. Archambaud VII d'après l'édit. Chantelauze-Steyert, et d'après Stockviss ; Guichenon (I, 219) le nomme Archambaud VI.

2. Gilbert de Mons (HF. XIII, 419, note d) : « Balduinus, miles juvenis, comes Hanoniensis, pace cum Flandrensibus inita, quamdam Roberti comitis neptem, quam necdum viderat, nec de ejus deformitaie nimia aliquid audierat, promisit et jura vit ducere in uxorem. Unde Robertus, vir astutus, ne Balduinus posset resilire, Duacumcastrum quod proprium est comitis Hanoniensis, sibi exinde obligari fecit, acceptis obsidibus qui castrum illud custodirent ; et si comes Hanoniensis a nuptiis juratis retrocederet, ipsum castrum ei pro quadam summa pecuniae magna traderent. Contigit autem Balduinum illam vidisse, quam visam nimia turpitudine indecentem sprevit ; et a pacto recedens nuptiali, duxit Idam in uxorem, Lamberti comitis Lovaniensis sororem. Unde Duacum ita in manus Roberti Frisionis et suorum successorum multorum Flandriae comitum devenit, nec ab Hanoniensibus per pecuniae solutionem, nec per juslitiam retrahi poterat. »

Page 1