Partie I. — Départ de la Palestine en
A peine convalescent de la suette, Philippe-Auguste, sous l'empire de la dépression causée par la maladie, et au mépris du serment solennel qu'il avait fait de ne pas revenir de Terre- Sainte jusqu'à ce que Jérusalem et le bois de la vraie croix eussent été reconquis, se décide à partir.
Le 22 juillet 1191, il envoie demander à Richard Gœur-de- Lion la permission de quitter la Palestine, disant que s'il ne s'éloigne pas sans délai de cette terre funeste, il est un homme mort\
1. Benoît de Peterborough (éd. Stiibbs, II, 182) : <( Die mensis Julii vicesima secunda, in feslo Sanctae Mariae Magdalenae, cum rex esset in palatio et principes exercitus sui convenissent coram eo ad audiendum praeceptum ejus ; venerunt ad eum ex parte régis Franciae Robertus Belvacensis episcopus et Hugo dux Burgundiae, et Drogo de Amiens et Willelmus de Merlou, et cum steterunt coram rege et salutassent ex parte régis Franciae, proruperunt in fletum ita quod unum solum verbum proferre non potuerunt. Quibus tlentibus caeteri provocabantur in fletum propter motum animi quem viderant in eis. Cumque perstarent in fletum rex Angliae conversus ad eos dixit : « Noiite flere, scio quod petituri estis. Dominus quidem rester, rex Franciae, desiderat repatriare ; et venistis ex parte ejus ut habeat inde consilium a me et licentiam redeundi. » Tune illi vultu demisso, « Domine », inquiunt, « vos nostis omnia ; et nos ex parte ejus ad vos venimus pro licentia et consiho vestro ut possit redire. Dicit enim nisi celerius a terra ista recesserit, morietur. » Quibus rex Angliae respondit : « Dedecus est et opprobrium sempiternum illi et regno Franciae, si imperfecto negotio pro quo venit recesserit : et per consilium meum hinc non recedet. At si oportet eum mori, vel in patriam suam ire, liceat ei facere quod velit, et quod sibi et suis commodius videtur. »
Die vicesima tertia mensis Julii, cum divulgatum esset per exercitum quod rex Franciae recederet, venerunt ad eum principes exercitus sui, et postulaverunt, ne ita impudenter a servitio Dei recederet; sed ut respiceret actus praedecessorum suorum, et dignitatem régis Francorum custodiretillaesam. Consensit tune consilio fîdelium suorum, et quaerens occasionem remanendi iterum postulavit a rege Angliae medietatem insulae Cyprae, sed nihil impetravit ; et exinde orta est discordia magna inler eos ; tamen per consilium sapientum virorum utriusque quievit indignatio, et facti sunt amici.
Vicesima nona die mensis Julii rex Franciae, contra consilium et
Tous les historiens ont raconté cette scène célèbre de Tentrevue des ambassadeurs de Philippe-Auguste, conscients de
volunlatcm principum suorum, iterum, quaesivit a regc Angliae licentiain redeundi in patriam suam, et obtinuit petitionem suam. »
Roger de Hoveden, Chronica (éd. Stubbs, I, p. 123-124) : « Vicesima secimda die mensis Julii, festo Sanctae Mariae Magdalenac, rex Franciae misit ad regem Angliae Belvacenscm episcopum, et Hugonem ducem Burgundiœ, et Drogonem de Amiens, et Willelmum de Merlou ; et per illos petiit ab eo licentiam redeundi in regionem suam. Quibus rex Angliae respondit : <( Dcdecus erit et opprobrium domino meo, si ipse, imperfecto negotio propter quod hue venit, recesserit. Attamen si ipse senserit se infirmum aut debilem, et timuerit hic mori, fiât voluntas sua. »
Vicesima lertia die mensis Julii, cum divulgatum esset per exercitum quod rex Franciae recederet, venerunt ad eum principes exercitus sui, et cum lacrymis petierunt, ne ipse a servilio Dei ita impudenter recessisset. »
[1(1. ibid., p. 129-130) : Epistola Ricardi régis Angliae de recessu régis Franciae de Accon. « Ricardus Dei gratia rex Angliae, et dux Normanniae et Aquitanniae, et cornes Andegaviae, N., dilecto et fidelisuo, salutem. Scias quod post captionem Accon, et post recessuni domini régis Franciae a nobis apud Accon, qui ita turpiter peregrinationis suae propositum et votum, contra voluntatem Dei dereliquit, in opprobrium aeternum sui et regni ipsius, iter arripuimus versus Jopen. »
{Itincrariuni régis Ricardi, p. 236-237) : « Sic se rébus habentibus, exeunte jam mense Julii post redditum civitatem, infra qucm Crux sancta promittebatur a Turcis, pro liberandis obsidibus, reddenda ; ecce ! rumor per exercitum increbruit, regem Franciae, in quo pendebat spes populi, velle repatriare, et iter suum magnopere praeparare. O quam probrosum, quamve contumeliosum, adhuc imminente tanto et pendente negotio, ipsum velle abire, cujus intcrerat tantam populi multitudinem regere, et in opus tam pium populo Christiano tam necessarium instigare, et negotii tam ardui procurarc processum ! C quid tantopere viam longissimam eam avida pêne inutiUter pervenerat inlentione, praepropere redilurus ! O quam egregie votum absolutum, terram scilicet tantum intrasse, et tam brevibus in Turcos decertasse triumphis ! Sed quid? Rex Franciae morbum alicgavit suaecausam esse peregrinationis, et in quantum dabatur, jam votum persolutum ; sed maxime quia sanus et incolumis exstitit, quando crucem cum rege Henrico inter Triam et Gisortium suscepit, huic ejus assertion! non comparuit, qui lestimonium perhiberet. Verumtamen non est quidem inficiandum ipsum regem Franciae, in eadem terra, civitati expugnandac plurimamope-
la honte de leur maître, avec Richard, et rinsultante réponse qu'inspira à celui-ci la lâcheté du roi de France. Vliinera-
ram impendisse, simul et impensam, et quod quampluribus opem praebuerit, et auxilium, et auctoritate praesentiae suae demandaverit executioni festinantius expediendae, operis tanti consummationem, circa obtinendam civitatem, tanquam videlicet regiim Christianorum potentissimus et excellentissimae dignitatis merito acquisivisse.... Verum cum jam régis Franciae regrediendi cunctis innotuisset inflexibilis YoluntaSjUt née suoruni acquiesceret gemitibus, vel lacrymosis supplicationibuS; ejus, si fieri possit, Franci renunciarent ditionis subjectionem, et abominarentur dominium : et jam recessuro imprecabantur quicquid adversitatis vel infortiinii potuerit in hac vita miseranda cuiquam mortalium ingruere. Rex nihilominus iter suum, quam potuit properantius expediebat, et in loco suo reliquit in terra iila ducem Burgundiae cum gente plurima.»
Ambroise, UEstoire de la, yuerre saùife, p. 140-42 :
« Après ço qu'Acre fud rendue,
Eth vos la novele espandue
Par tote Tost al rei de France, S250 Ou li poples ot tel fiance
Que en France voleit retorner,
E faisait son eire atorner.
E ! merci Deu, quel retornee !
Tant fud malement atornee, 52S5 Quant cil qui deveit maintenir
Tantes genz s'en voleit venir !
Il s'en vint par sa maladie,
Li reis ço dist, que que l'en die ;
Mais nus n'ad de ço testimoine S2G0 Que maladie en seit essoigne
D'aler en l'ost le rei demaine
Qui toz les reis conduit e maine. »
« Li reis de France iert sor son eire, 5290 Si qu'il n'en voleit home creire De faire illoc plus demorance Qu'il ne s'en retornast en France ; Si s'en retorna par s'esmuete De barons e de genz grant muete. »
Guillaume de Newborough, I, 356 : « Tune Rex Francorum,delicati sibi hominis tempore belli notam inurens, aestus causando molestiam, et quod illius terrae aerem sustinere non poterat publiée protestatus, repatriare disposuit ; quod Christiano exercitui mullum
rium nous a rapporté Timpression que causa celle nouvelle dans le camp des croisés'.
Malgré les prières de ses barons et le blâme de tous les chefs alliés, Philippe s'embarqua le 3 août pour retourner en France. HF. XIX, 242 [Selecia ex variis chronicis ad P/iil. Aiig. pertineiitibus) : « Post haec Rex Franciae, assoldatis pro se quingentis mililibus, et armis quae sibi obvenerant, Templo et Hospitali et marchioni distributis, repatriavit cum opprobrii tamcn immenso ubique in faciem acclamalo : \^ah ! qui fiigis, et terrain Domini derelinqiiis ! »
En débarquant en France Philippe, ulcéré de ces moqueries, se vante de faire payer à Richard la honte qu'il a jetée sur la maladie et le départ du roi de France^
Les historiens sont divisés sur la cause de ce départ précipité de la Terre-Sainte, survenant après un séjour (trois mois et demi) si peu proportionné avec les longs préparatifs que Philippe-Auguste avait faits pour cette expédition.
Les uns (Kohler; Luchaire, Philippe- Auguste, p. 70 ; A. Molinier, article Acre dans la Grande Encyclopédie du xix^ siècle) croient à la sincérité du motif invoqué par Philippe-Auguste. Les autres (Monod; Lavisse; Corréard, Les Croisades, p. 221) n'y voient qu'une comédie, une ruse diplomatique imaginée par le roi de France pour s'emparer des terres de Richard en l'absence du roi d'Angleterre.
M. Luchaire, qui a si bien vu {Philippe-Auguste, p. 70) que
displicuit, et fœda res visa est personac tanti principis : praesertim cum plurimi ahter, et forte veries, ejiis interpretarenlur discessum. »