‹ Pathologie mentale des rois de France. Louis XI et ses ascendants. Une vie humaine étudiée à travers six siècles d'hérédité, 852-1483Chapitre 165 sur 205 · C. La relation latine anonyme ' à laquelle nous venons de · texte numérisé non relu

C. La relation latine anonyme ' à laquelle nous venons de

1. Relation anonyme de la mort de Charles V, publ. p. Hauréau {Notices et extraits des Mss, de la Bibl. Nat* 1886, XXXI, 2« partie, p. 5) : « Rex Carolus quintus, régis Joannis filius, in domo Decoris 1 quam prope ncmus Vicennarum supra Matix)nam novitcr extruxorat, die dominica, xvii* die septembris, anno octuogesimo, et œtatis suœ xhun^, diem clausit extremum ; cujus exitus ab hoc saeculo et finis suse vitœ temporalis talis fuit. 5

Nam média nocte perduos dies naturales intcgro prœcedente diem qua viam universœ carnis ingrcssus est, mandatonim Dei semitas ac totius Ecclesiœ statuta canonica prœdccessorumque suorum christia nissimorum regum régulas sanctas observans, pro confessore suo fratre Mauricio de Colengiis vivo scrmonc, ordinis Prœdicatorum, 10 mandari fecit, et eidem, sicut consuevit pro venerabili susceptionc corporis Christi, ad majorera prépara tionem voluit humiliter conflteri ; in cujus confession is fmc prœdicto suo confessori, sub debito ildelitatis juramento, preecipiens injunxit ut, quotiens appareret sibi congruitas aut immineret articuli nécessitas, cidem, sicut decebat, t5 unctionis extremœ ministraret principi adjumcntum. Flis confesser sic sibi injunctis missam immédiate celebraturus accessit ; qua célébra ta ut moris est et audita a principibus, cubiculariis seu cambellanis aliisque quampluribus, rogavitrex catholicus pro sua communione celebranda sibimet percgrinationis viaticum apportari; ante cujus 20 conspcctum, antequam ipsum sumere vellet, in heec orando verba

faire allusion, découverte en 1887 par M. Hauréau dans le manuscrit 8299 du fonds latin de la Bibliothèque nationale

vel similia lacrymans dixit : « O Deus et redemptor meus, qui sois omnia et cordium sécréta scrutaris, tu oosti quomodo ego peccator contra te multifarie muitisque modis peccavi, et supra populum a te

25 mihi commissum me forsitan contra ipsum injustum ostendi ; sed tu» Domine, non ultor peccatorum^ sed pie, clemens et misericors, qui graviter œgrotantis usque lectulum appropinquare dignatus es dulciter et venire, prsesta ut, sicut tu ad me, sic ego ad te tua gratia valeam finaliter perveuire ! » Hac oratione finita, portiuncuia modica sacri

30 viatici ob debilitatem valetudinis corporalis assumpta, manibus junc-

tis et ad cœlum oculis levatis, gratias egit dicens : « Agimus tibi

gratias, omnipotcns Deus, pro universis beneficiis tuis, qui vivis et

régnas Deus per omnia sœcula sœculorum. Amen. »

Quibus dictis, confessor, cum reiiquiis sanctis quœ de sacro viatico

35 remanserant, revertitur ad altare, suum socium indui faciens, qui sine mora missam secundam citius quam potuit celebravit;posl cujus célébra tionem, hora quasi tertiarum, Christian issimus rex, corporalis recreationis causa, mensam aggredilur. Sed ipse qui in maia valetudine corporis qua fuerat semper sobrius extiterat, minus in infirmi-

40 tatibus quam alias tam in cibis quam potibus excedebat ; unde adeo mentis suœ compos eratet in tantum, ex sualaudabili consuetudine, rationis habenas frœnabat, quod potius mallet esurire quam aliquid sumere quod in suœ personœ nocimentum aut in sui detrimentum verti potuisset honoris. Sic autem preedicto prandio facto, ad gratia-

45 i*um actiones assurgit, crcdens per modicum horce spatium quietari ; sed, infirmitate magis invalescente, per medicorum consilium ad lectum revertitur multum gravis, et ibidem per totam noctem laborans, die sequente, circa primam, licet debilis corpore, sanus tamen el hilaris corde, de lecto surrexit, et, lotis manibus. Iota facie, jocun-

50 doquc spiritu, suos servitores sic alioquitur, dicens : u Lœtamini et gaudete, vos confessor et medici, quia in brevi eripiar a manibus vestris. » Quem enim scnsum haberet rex ipse in verbts ignorabanl audientes, sed per efTectum quem habuerunt hœc perceperunt postea sui fidèles de morte dolentes.

55 Die autem sabbati prœcedente diem mortis suœ, in magnis et variis doloribus ac angustiis cordis et corporis conlinuavit, in quibus constantissimum seostendit, sicut qui, nullis displicentiœ aut impatientiœ verbis interpositis, matrem Dei sœpius in suum auxilium in* vocabat, verbaliter dicens : « O Virgo Maria, adjuva me I » Hac autem

0Q die, parum ante prandium, postquam divinis et sanctis orationibus intendisset, diu super cubiculum positus sedit, ibique de multis multipliciter et abundantius prœter consueta perorans, visum fuit audientibus ipsum quamdam similitudinem [dementiae] incurrisse ; sed verborum abundantia magis ex debilitate et vacuitate capilis

65 quam ex alio procedebat. Quis enim vidit aut percipere potuit ipsum

{Notices ei extraits des Mss.yXXXly 2*partie, p. 4 : « RexCaroIus quintus, régis Joannis filius, in domo Decoris quam prope

errare in verbis aut tiiubare loqueiis, cum incœpia peroptime mediaret etper média débita concluderet fines suos? Absit hoc ab omni vivente utdicat christianissimum domiuum rationis usum amisisse aut ab ejusdem tramiiate (sic) déviasse, nam tune plusquam alias conceptus suos reseravit sagacius aut prudcntius declaravit. Adveniente 70 autem nocte, circa soiisoccasum, propter signa fallentia, crediderunt quamplurimi ipsum mortis articulum evasisse; sed média nocte clamor factus est, quia tum dolorcs et gemitus incœperunt succrescere, linguaque, (quœ) superfluitate renuctatis [1. rheumatis) desccndente et fluente ad illam partem erat ligata, cœpit balbutiare, oculi seipsos 75 in capite profundiusabscondere et per retractionem labiorum dentés clarius apparere, faciès, quœ cunctis videntibus grata fuerat, tota morbida, in brevi moritura, sub crocco colore pallescere; ita ut cum diffîcultate permaxima posset quibus vellet suœ mentis sécréta verbo tenus aperire. His tamen impedimentis non obstantibus, mane facta, 80 die domicica, coram domino Petro de Ordeomonte, milite, regni Franciœ cancellario, domino comité de Haricuria, dominis Parisiens! et Belvacensi episcopis, abbate S. Dionysii, cum pluribus religiosis monasterii prœdicti S. Dionysii, prsepositis acscabinis Parisiensibus, necnon et ceteris multis de consilio ad hoc specialiter et singulariter 85 evoeatis, super cubiculum adhuc sedens et indutus, de tribus materiis tetigit et tracta vit, et, jvoce qua poterat, incipiens ab Ecclesia, propositum sic expressit :

« Vos omnes, mei consiliarii et fidèles, alias ex parle niea ad nos mandati venislis, sperantcs nos vobis posse locuturos; sed, scientes 90 per meos nos gravi infirmitate detentos, reccssistis ; postmodum autem,certiflcati de votis meisdeclarandis quae in tantœ meœ neccssitatis articulo eramus dicturi,redeuntes, lœti fuimus vos videre. Vos igitur qui hic statis universi, in quorum fidelilate speramus et fidem adbibuimus pleniorem, novistis quomodo Ecclcsiae Romanœ cardinales, ad 95 quos, ut credimus, spectat summi pontificis electio sacrosancta, vos etiam, sicut publiée paluit, audistis quomodo prœdicti cardinales insimul omnes, ac ipsorum aliqui nos certiflcantes, nobis de violenta Bartholomœi nominatione et papœ Clementis VII electione canonica rescripsere ; quœ nominatio cum metu et timoré et electio cum mentis 100 securitate sic celebratœ fuerunt et adhuc sunt in populo scandalorum occasio et magnœ divisionis materia turbativa . Nos autem, super prœdictis volentes scire quid essemus credituri, a ducibus, comitibus, baronibus, militibus et ecclesiarum prœlatis pluribus inquisivimus diligenter quis de duobus illis qui se pro summis pontifîcibus i05 gesserunt esset pro summo pontifice tenendus. Qui omnes, uno excepto, ineorumconscientiis dixerunt quod, siscripta per cardinales essentvera, expediebat, adsedandum scisma quod imminebat, citius

nemus Vincennarum supra Maironam noviler extruxerat, die dominica, XVII* die septembris, anno ociuogesimo, et aelatis

nos mentem nostram déclara re quam plus ulterius prolongare,adjun- HO gentes et dicentes Clementem habere majus jus in dignitate summi pontificatus quam posset pro se Barensis arguera Bartholomaeus. Quorum consiïits ac opinionibus adhœrentes, volentesque prœdecessorum nostrorum, qui defensores Ecclesiœ verique catholici semper et hactenus in hodiernum diem extiterunt, fidei semitas imitari, viam 115 etiam in hoc et aliis, prout est possibile, securiorem eligentes, credidimus et tenuimus, credimus firmiter et tenemus papam Clementem VII""^ esse verum tolius Ecclesiœ patronum simpliciter et pastorem, hac conditione et protestatione supposita et supponenda quod, si rei Veritas aliter se haberet, quod absit, quod non credimus nec tenemus, 120 velquod quis crederet in hoc articulo nos maie sensissc vel credidisse, nos, saluti nostrae providentes in prsesenti et in futurum, sacrosanctœ matris et universalis Ecclesiœ, ex nunc prout tune cl ex tune prout nunc, opinionibus, conclusionibus, judiciis et consiliis, si super his celebratura sint, firmiter acquiescimus summarie et de 125 piano ; et, licet ad perhibendum testimonium in hoc casu, vel majori, sufliceret prœsentium pluralitasad ciaudendum os iniqua loquentium, ad majorem rei evidentiam et certitudinem petimus et rogamus notarium vel notarios, si sit prsescns vel présentes, quatenus ipse vel ipsi de prœdictis plura confîciat publica seu conficiant instrumenta. » 130 De corona autem in qua consueverunt Francise reges coronari, et quam per abbatem de S. Dionysio fecerat apportari, fuit sic in publico prosecutus. « O corona Francise, quam pretiosa et quam vilis es! Quam pretiosa quidem, quinimo prctiosissima, considerato justitiae mysterio quod in te virtualiter contines et geris, sed vilis et omni re 135 viliori vilior existeres illi qui concipcret onera, labores, angrustias, anxietates cordis et dolores quse te deferentis humeris imponis ; nam omnis prœdicta perpendens potius te relinquerct in luto jacere quam per morulam temporis dignaretur super verticem capitls te déferre. »> De thesaurisatis autem sub brevitate transeo, cum non sitlaudabile, 140 vel cui debitum, ditari, et ipse secundum statum regni minus in scriniis reliquerit quam crederetur. Relaxationcm fogaigiorum et aliarum serviiutum voluntarie faciens, affirmavit ipsam ciiius fecisse si ad hoc faccndium fuisset per consilium informatus.

His tribus peraciis, ad audienda divina se disponit, missam eliam 145 prseparat auditurus. Quo facto, de cubiculo surgit et ad lectum redit, volens et crcdens se posse aliquandiu sensus corporales quietare. Sed cum, quacumquc parle corpus Isesum et confractum verleretur, nec requiem inveniret, pro consolalione spirituaii ad organa dulces sonos et Dei laudes, modulantia se convertit. Sed parum aut nihil 150 profuerunt quin nalura per successionem temporis, non per incremenla, sed per virium corporalium detrimenla, in sui diminutionem tendcret alque Oiiem. Modopulsus debiliterpulsabat, modo formicans

suae XLIIII^,diem clausit extremum ; cujus exitus ab hoc saeculo et finis suae vitae iemporalis ialis fuit,.., »).

a pulsatlone cessabat. Sed ncc ob hoc rex illustris a sanctis médita tionibus recedebat ; quin imo Deum et sanctos semper in suis suspiriiset gemitibus exorabat. £t dum hos labores et agones a mane 155 usque versus meridiem, suum primum expectando cubicularium, doininum de Riparia, qui inter ecteros in oflicio prœsidebat et qui a sua memoria deleri non potcrat, patientissime sustineret, passionem mortis et signa percipientes sui servitores et domestici separationemque coi'poris et spiritus imminore de propinquo, confcssorem, 160 qui, ut mos est, assistebat œgrotanli, voce concordi sollicitantur, dicentes quod, aliis astantibus et recte judicantibus, fore necessarium unctionis extremœ sacramentum afTerri ac languenti citius quam tardius ministrari. Habita igitur deliberatione cum prœlatis, comitibus, militibus qui personaliter illic cum visitabant, non inconsultus regem 165 aggreditur et ad suscipiendum oleum infirmorum adhortatur, diccns : u Domine, die Jovis prœterita, factaprius confessione vestra etdemum sacrae communionis sumpto sacramento, mihi sub dcbito juramenti strictius prœcepisti quod si et quando nécessitas requireret vobis ultimum ad memoriam reduccrem sacramentum ; et iicet, domine, in 470 vobis non appareat magnce necessitatis signiim ut illud recipere debeatis, tamen, quia pluries potest recepi, et a convalescentibus postmodum articule recitato susceptio replicari, et quia etiam confert ad meritum et tam corporis quam animœ prœstat solatium et juvamen, esset vobis magna [utilitas] si ad susceptionem hujus sacra- i75 menti vestra dignaretur benignitas inclinari. » Ad hoc plus corde quam voce vel ore rex nobilis rcspondens, dicit : « Quid enim dcbeo aut volo facerealiudquam recipere quœ nocumentum inferre nequeunt et ad salutem et sanitatem prodesse possunt, ac matri Ecclesiœ simpliciter obedire ? Sitis omnes parati ; ecce ego voluntarius et prom[)- i80 tus. » Tune aiTuerunt duo prœdicti prœlati, Parisiensis et Beivacensis, confesser, eleemosynarius ceterique quamplurimi prœnominati, cum aliis in multitudine copiosa, tam cleri quam populi, cum lacrymis (et) suspiriis régis iectulum ambiantes, qui ad inungendum regem convenerant, incipientes sacramentum unctionis extremœ et ad finem pro- 185 sequi cupientes ; in cujus prosecutione rex, nudus usque ad pectus et parum erectus, oculis et manibus in cœlum erectis et protensis, ad ministrandum sibi sacramentum, quantum vires suppetebant, devotins quam poterat, se juvabat.

Et, nondum finitis etcompletis prœdicti sacramenti solemnitatibus, 190 advenit prsedictus de Riparia dominus flens et ejulans et quasi extra se positus pro nimia turbatione carnis et spiritus, et ultra id quam credi posset lacrymosus et gemens, usque ad os régis osculandum perveniens accessit ; cujus accessus et agendi modus ad lacrymas et gemitus multos induxit et permovit. Peracto autem unctionis sacrœ 195

On sait qu'à son lit de mort, Charles V tint à faire, au sujet de la question du schisme, une déclaration publique en pré-

mysterio sicut mos est ceteris christianis ex statutis Ecclesiœ et consuetudinibus approbatis fieri, oblata sibi cruce quam ad osculum applausis amplexibus recepit, rogavit, ut in eam attentius respiceret, ipsam ad pedes suos decentissime coUocari. Qua sic ad votum repo-

200 sita, Christum, salyaiorem nostrum, cujus figuram ciarissime speculabatur et videbat,alloquitur in hune modum : « Dulcissime mi sal vator ac redemptor, qui in hune mundum dignatuses venire ut me et genus humanum, per mortem quam in cruce voluntarie pati voluisti, redimere6,qui me indignum et insipientem ad regendum regnum Franciae

205 tuum vicarium instituisti, mea cuipa, mea gravissima culpa, mea maxima culpa, te offendi, te ad iracundiam provocavi ; sed scio et veraciter conflteor et credo quia tu es pius et miserator et quod non vis mortem peccatoris; ideo ad te, sicut ad patrem 'misericordiarum et totius consolationis, in meœ maximœ necessitatis articulo vocife-

2i0 rans et clamitans peccatorum veniam postulo et requiro, et supplicans totis cordis visceribus ut ad meos defectus tua clemencia non inspicias, sed magis de tuis beneficiis mihi conféras et condones. » Et, hac oratione finita, vertit faciem suam ad stantes, dicens: « Scio quod in regimine regni multos in multis, magnos, médiocres et par-

2i5 vos ofTendi servitores, etiam meos, quibus pius et benignus esse debui, turbaturus et ad iracundiam eos provocans, ingratus de bene- Gciis corum extiti; » et subjunxit, aspiciens admagnos: « Rogo indulgeatis et miseremini mei ! » Hoc autem verbum, extensis in altum brachiis et manibus junctis, ipsum verbum dirigendo ad alios status,

220 Iripliciter replicavit, et addens sic inquit: <f Noverunt universi et novit Deus quod nulla temporalitas, nulla mundanœ vanitatis prosperitas me protrahit et inclinât ad volendum aliud quam quod ordinaverit de me vel placuerit ordinare. Videat ipse et judicet quoniam non est quœcumque res tam pretiosa propter quam velim aut appe-

225 tam de hac infirmitate regressum. »

Etpost pauca, appropinquante vitœ suœtermino, antequam obiret, Viore patrum antiquorum et approbatorum Veteris Testamenti, suo primogenito, Carolo nominc, tune delphino Viennensi, benedicens, ait : « Sicut Abraham suum filium Isaac in rore cœli et pinguedine

230 terrée et in abundantia frumenti, vini et olei constituit, eum ac benedixit, subjungens : Qui benedixerit ei sit henedictus et qui maledixerit ei malediclionibus repleatuPy sic placeat Deo ut ipsi Carolo det de rore cœli et de pinguedine terrœ abundantiam, serviant sibi tribus et sit dominus fratrum suorum et incurventur ante eum filii matris sus!

235 Qui benedixerit ei sit ille benedictus et qui maledixerit ei maledictionibus repleatur ! » Quo filio sic benedicto, ad preces domini de Riparia benedixit etiam présentes, sic inquiens : « Et benedictio Dei Patris omnipotentis et Filii et Spiritus Sancti descendat super vos

sence de viugt-cinq personnes par lui désignées et qui assistèrent à ses derniers moments. Sur Tordre du roi, et en sa présence, cette déclaration fut enregistrée par les notaires avec le nom des témoins. C*est à Tun de ces vingt-cinq assistants qu'est due cette relation, source capitale pour Tétude de la mort du roi. En 1892 M. S. Luce a donné, de ce précieux monument historique, une traduction et un commentaire Tu n et . Tautre inexacts (S. Luce, La France pendant la guerre de Cent Ans, 1892, II, 35-87).

La recherche du nom de Tauteur n'embrasse donc qu'un terrain limité (puisqu'elle est circonscrite entre les vingt-cinq noms du procès- verbal notarié de la déclaration royale) ; elle n'en est pas moins, jusqu'à ce jour, restée vaine. M. Hauréau, à titre de simple conjecture, a proposé le nom du chancelier de France Pierre d'Orçemont ; M. S. Luce, celui de Philippe de Maizières, membre du conseil du roi et chancelier de Chypre. Ces identifications, comme l'a dit M. Léopold Delisle, ne sont que des hypothèses dénuées de preuves, et le nom du témoin oculaire, auteur de la relation, reste à trouver.

D. Le procès-verbal notarié de la déclaration du roi mourant ausujetdel'afTaire du schisme, publié d'après la copie des Archives du Vatican par M. Noël Valois (Annuaire-Bulletin de la Société de thist. de France, XXIV, 1887, p. 251-255*).

etmaneat semperl » Qua finita, omncs qui ad spectaculum convenerant ad recessum monuit, dicens : « Rccedite, inquit, amici mei, 240 recedite et abite modicum ut a vexatione et labore quos assumpsi quiescam. » Tune vertens super latus sinistrum, stans in agonia et ccrtamine magno,Christi passionum audivit historias usque prope fioem evangelii Joannis, circa quem cœpit in extremo laborare. Deinde ad paucos singultus mortis veniens et inter brachia domini de Riparia 24r> moriens, suum reddidit spiritum Redemptori, qui vivit et régnât Deus par omnia sœcula sœculorum. Amen. »

1. N. Valois (Annuaire- Bulletin de la Société de Thistoire de France, t. XXIV, i887, pages 254-255). Beauté-sur-Marne, 46 sepiemJbre 4380, — Déclaration faite par Charles V à son lit de mort ; il explique sa conduite au début du grand schisme et proteste de sa soumission aux décisions de VÉglise universelle. Acte notarié, contenant une énumération des personnes présentes à cette déclaration.

In nomine Domini, amen.

Fer hoc presens instrumentum publicum, universis et singulis notum sit et evidenter appareat quod, anno ejusdem Domini M^CCC^

B. — Symptomatologie.

§ 1. Le 21 août 1380 le roi, dans un état de cachexie goutteuse très avancé, vient s'établir à Beauté-sur-Marne. Il y

LXXX®, indictione tertia, mensis scplembris die xvi, circa ipsius diei solis ortum, pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri domini démentis, divina providentia papa VII, anno secundo, in mei, notarii publici, tesiiumque subscriptorum presentia constitutus et personaliter existens serenissimns ac excellentissimus princeps et dominus noster dominus Carolus, Dei gratia rex Francorum, sanus et providus quidem mente, licet corpore egrotans, dicens et recitans proprio motu suo quod, cum, occasione schismatis quod nunc est in Ecclesia Sancta Dei, ipse perscripta reverendissimorum in Christo palrum et dominorum cardinalium Sacri Collegii Romane Ecclesie, adquos, ipsa vacante, Summi Pontificis electio spectat, et quidquid in ea sit potest et débet veracius pcr eos quam quoscumque alios apparere, in eorum conscientiis attestantium dictum domiuum nostrum per ipsos fuisse et esse rite et canonice electum in papam, habitaque postmodum per eum plurium prelatorum ac clericonim sui regni et ejus Consilii provida et matura deliberatione, pro parle jam dicti domini nostri se détermina verit et dictonim dominorum cardinalium adheserit opinioni : unde, quia ex dictîs aliquorum posset in futurum fama forsitan divulgari eosdem dominos cardinales Inimico humani generis promovente, aut alias ex invidia, odio velfavore super hoc minus débite processisse, et sic paululum cavere in errorem, memoratus dominus noster rex asseruit et confessus est quod ipse non ex cognatione carnali, seu alia inordinata affectione quacumque motus, sed solum determinatione et declaratione dictorum dominorum cardinalium prelatorumque et aliorum clericorum predictorum et Consilii sui deliberatione intervenientibus, credens bene et licite facere, partem prefati domini nostri pape tenuit et tenet. In casu autem quo, sic se habendo, dicerent eum aliqualiter errasse, quod propter predicta non credidit, nec credebat, sue tamen erat intentionis, et ita fuit protesta tus expresse, ipsum velle semper tenere et sequi opinionem et declarationem Sancte Matris ac universalis Ecclesie, et quod fieret et determinaretur super hoc per générale Concilium, vel aliud conveniens, ne de contrario, si quid inscienter egisset, a Deo posset redargui, vel culpari, cupiens in protestatione et confessione hujusmodi ut verus Ecclesie filius et fidelis catholicus stare perpetuo firmiter et manere, petens super hoc per me, prefatum notarium, fieri publicum instrumentum. Acta fuerunt hec in domo Decoris super Maternam prefati domini nostri régis, et quam timc inbabitabat, syb anno, indictione, mense, die, hora et ponlificatu predictis, prescntibus ad hec reverendis in Christo patribus dominis

meurt le 16 du mois suivant, emporté par une crise imprévue, — selon la Relation latine que nous allons étudier, — qui fait explosion le 14 septembre pour ne durer que trois jours.

§. 2. Du 21 août au i4 septembre. — Avant d'aborder Tétude de la symptomatologie, une question préalable se pose. Y a-i-il eu du 21 août au 14 septembre une période prodromique? En un mot la mort est-elle consécutive à une aggravation subite de la maladie ou est-elle due à une nouvelle affection dont le roi aurait été atteint pendant les deux premières semaines de son séjour à Beauté ?

Toutes les preuves sont en faveur de l'apparition d une crise presque foudroyante, fréquente chez les goutteux viscéraux, qui ne laisse point à Charles V le temps d'appeler les siens auprès de lui (« Accepto nuntio quod in extremis laborans in

Aymerico, Parisiensi, et Milone, Belvacensi cpiscopis, ac Guidone, abbate monasterii Sancti Dyonisii in Francia ; — spectabilibus viris, domino Johanne de Haricuria et Johanne de Saroponte comitibus ; — domino Petro de Ordeo Monte, milite et cancellario Francie, Amaldo de Corbeia, milite et primo présidente in parlamento régis Parisius, domino Philippo de Masscriis, milite ac cancellario Cypri ; — fratre Mauritio de Colengis, confessore; dominis Philippo de Savoisiaco, Philippo de Calevilla, et Johanne domino dé Digoine, militibus et cambellanis dicti domini nostri régis; et magistro Johanne Crète, ejus consiliario ; — religiosis viris, fratribus Johanne Mauponte, meno[re] priore, Johanne Coci, cantore, Petro de Valle, thesaurario, Guillelmode Brevalle, infirmario, et Heginaldo de Betencort, magistro hospitum predicti monasterii Sancti Dionisii ; — necnon circumspectis vins, Johanne de Bonnes, preposito mercatorum, Symone de Sancto Benedicto et Nicolao de Malo Hespectu, scabinis, et Johanne Chapellu, clerico, mercatore ville Parisiensis ; — Johanne de Vaudetar, Egidio Maleti et Johanne Aurifabri de Chiambliaco, domini nostri régis vallctis camere, et pluribus aliis testibus vocatis et requisitis.

Et ego, Johannes Tabari, Lemovicensis diocesis publicus auctoritate apostolica et imperiali notarius, premissis omnibus et singulis, sicut premittitur, per antefatum serenissimum principem dominum nostrum regem recitatis, protestatis et factis, una cum prenominatis testibus, presens fui, ac, de mandato et ad requisitionem ejusdem domini nostri régis, ea in formam redegi publicam, huic instrumento inde confecto me subscribendo.

(Archives du Vatican, De SchUm&te^ t. XXV, fol. 152 r«. Copie du XIV* siècle.)

exigua spe trahebat animam, velut a majoribus curis revocati, et cum vicissitudine rerum mutantes propositum, relicla Acquitania... » Chron. du Religieux de Saint-Denis^ I, p. 6).

Dans le mois qui précède celui de sa mort, le roi est encore assez bien portant pour changer sans cesse de résidence et se faire transporter tour à tour dans les différents châteaux qu'il possède autour de Paris (Cf. L. Delisle, Mandements de Charles V, n^* 1945-1955; Petit, Itinéraires de Charles V, p. 266). Séjours :

Août 1. — Paris.

— 2. — Vincennes.

— 5. — Paris.

— 7. — Saint-Germain-en-Laye.

— 11. — Paris.

— 12. — Beauté-sur-Marne.

— 14. — Vincennes.

— 17. — Paris.

— 21. — Beauté-sur-Marne.

Pendant les trois premières semaines de son séjour à Beauté, on ne peut relever aucune marque d'inquiétude du roi sur son état. SU avait ressenti quelque grave symptôme prémonitoire ou noté quelque indice avant-coureur d'une crise mortelle, il eût aussitôt mandé celui qu'il regardait comme le futur protecteur de ses enfants, Philippe le Hardi, son frère préféré et son seul confident politique. Les déplacements du <iuc de Bourgogne pendant l'été de 1380 (tels que les donne Petit de Vausse dans son Itinéraire des Ducs, juillet-septembre 1380, p. 148) peuvent nous servir de thermomètre sur lequel nous pouvons lire l'exact degré d'inquiétude des deux frères :

Juillet 1380.

Du l"au22. «Séjour avec le roy » (Meaux, Vincennes, Paris, Vincennes).

Du 22 au 31 . Le duc à Amiens.

Août 1380.

Page 1