‹ Pathologie mentale des rois de France. Louis XI et ses ascendants. Une vie humaine étudiée à travers six siècles d'hérédité, 852-1483Chapitre 84 sur 205 · TROISIÈME GÉNÉRATION · texte numérisé non relu

TROISIÈME GÉNÉRATION

§ 1 . Hugues dit le Grand, duc des Francs. Né au plus lard (Kalckstein, Geschichie, p. 467) en 900 ; — f 956.

Le premier prince de la maison de France ayant (par les femmes, cf. ci-dessus chap. II, sect. 3) du sang de Charlemagne dans les veines. Il est vrai que Thérédité impériale de ce Carotide est illégitime.

Section 1 . — Anamnése héréditaire.

§ 1. Anamnése cottatérate. Deux sœurs: — nous ignorons le nom de Tatnée (Kalckstein, Geschichte, p. 167, 468) qui épouse vers 914 Héribert II de Vermandois; — une sœur cadette, Emma.

§ 2. Emma, Épouse (avant 919, Kalckstein, p. 468) Raoul duc de Bourgogne puis roi de France (923-936). — -J- 936.

A. État somatique et mort. Pas de renseignements (Flodoard, Ann. : « 934. Emma regina defungitur »).

B. État psychique. Kalckstein (p. 161) vante « le courage, la résolution, la prudence de la belle reine Emma ». — On ne peut accorder aucune créance, partant aucune signification psychologique, à Tanecdote rapportée par Raoul Glaber non plus qu'à la réponse prêtée à la reine Emma par ce chro-

niqueur très postérieur, au sujet de rattribution de la cou ronne de France à la mort de son père le roi Robert I" *.

Section 2. — État somatique.

§ 1. Antécédents physiologiques. Pas de renseignements. § 2. Aniécédents pathologiques. Pas de renseignements.

§ 3. Mort. De juin à octobre 955 campagne du duc en Poitou contre Guillaume d'Aquitaine. Après un grave échec devant Poitiers, Hugues rentre à Paris. Dans la première semaine d'avril 956 il y célèbre les fêtes de Pâques avec Gislebert duc de Bourgogne {Ann. Sanctae Columbae Senonensis Monum. SS. I, 102, 105 : « Cum quo [Hugone] sequentianno [956] dies soUempnes Pascham letos ducens Gislebertus princeps Burgundionum, prima ebdomada post Pascha, feria tertia, subita morte praeventus, diem clausit extremum, regni sui monarchiam manibus praedicti committens Ilugonis »).

Postérieurement à cette date Hugues tombe malade à son tour. 11 meurt à Dourd'an (près de Rambouillet), soit le 16, soit le 17 juin 956 {Ann. S. Columbae Senon, l. c. : « Quem fsc. Gislebertum] ipse dux brevi subsecutus Hugo, filios suos principatus sui relinquens heredes, apud villam que Dordinga vocatur, die dominica 16 Kal. lulii viam universae

1. Radulfus Glaber, Historiarum libri V (éd. Prou, p. 7) : « Erat igitur tune temporis Rodulfus, Richard! ducis Burgundiae ûlius, aptus vidclicet corpore et intellectu idoneus. Qui etiam uxorem duxerat Emmam nomine, sensu scilicct atque aspectu insignem, sororem videlicet magni Hugonis, cujus siquidem niilitari industria regnum dirigcbatur Francorum. Is quoque Hugocemensregnumrege destitutum ac sciens régis instaurationem suo pondère arbitrio, misil ad sororem consulens illam quem potissimumad régale eligeret culmen, se vidclicet suum fratrem, an potius maritum praedictum scilicet Rodulfum. Illa igitur prudenter, ut fuerat consulta, respondit magis se telle régis mariti genu osculstri quant fratris. Audiens aulem Hugo gratanter annuit regnique solium Roduifo habere concessit. »

Garnis ingressus est. » — Necrol, S. Germani Prai,, éd. Bouillart, p. GxiY : « 15 Kal. lui. Depositio Hugonis ducis Francorum ») consécutivement à une affection innommée (Flodoard, Annales : « 956. Hugo princeps obiit ». — Sur cette mort d'Hugues le Grand cf. en outre Dummler, Otio der Grosse^

Pouvons-nous suppléer ici au silence des documents contemporains et reconstituer, au moins dans une certaine mesure, le diagnostic étiologique de la mort du duc?

Dans sa Geschichie des franzœsischen Kœnigsihums unier den ersten Capetingern, — travail digne d'estime au point de vue de Thistoire politique, mais que je trouve en défaut (sans exception) sur tous les points qui touchent à la pathologie des Robertiens, — von Kalckstein prétend (p. 290) que le duc (encore à cette date « in den besten Mannesjahren ») a dû mourir de la peste... Tannée de sa mort ayant été marquée par un retour de cette infection épidémique tant en Gaule qu'en Germanie.

C'est là proprement de la pathologie à la Michelet. Pour rendre sensible au lecteur la légèreté de l'historien allemand, il nous suffira d'examiner cliniquement : — P les textes qui relatent spécialement la peste de 956 ; — 2' les textes qui relatent spécialement la mort du duc.

A. Textes relatifs à r épidémie de 956. Rien ou presque rien dans les sources diplomatiques (Cas de mort à Cologne par la peste le 19 mai 956, Regesles de Trêves d. Lersch, Gesckichte der Volksseuchen nach und mit den Berichten der Zeitgenossen, p. 66). — La Continuaiio Reginonis et les Annales de Flodoard sont pour l'histoire de l'épidémie des sources narratives qui méritent créance. Seules elles remplissent la double condition nécessaire et suffisante imposée pour cette recherche :

P Elles enregistrent avec précision les événements généraux du X* siècle (sur l'exactitude de ces deux sources cf. Wattenbach, Deutschlands Geschichtsquellen, 6«éd. 1893, 1, 409, 260).

2^ Elles sont renseignées sur la famille Robertienne : la Chronique de Reginon note la mort de tous les parents d'Hu-

gues le Grand (page 92 celle de son grand-père Robert le Fort,

— page 156 celle de son père Robert I", — page 145 celle de son oncle le roi Eudes). Quant à Flodoard, il écrivait à Reims, au centre même des informations politiques du temps et sous rinspiration des archevêques rémois, les grands électeurs des rois carolingiens.

a. [Adalberli] Continuât io Reginonis^ éd. Kurze 1890, p. 168 : « Ann. 956. Rex in pace et otio degens maximo suorum fidelium conventu Coloniae placitum regale habuit. — Ea lempestate gravis per omnes regni partes pestilentia grassabatur, quae innumeram populi mullitudinem passim extinxit. Ex qua Rodbertus archiepiscopus Treverensis et Hadamarus abbas Fuldensis obierunt ; quibus Heinricus in episcopatu et Hatto in abbatia successerunl. — Eodem anno Liudolfus in Italiam ad deprimendam Berengarii tirannidem dirigitur et in brevi expulso Berengario tolius pêne Ualiae posscssor efficitur. — Abbatia sancti Nazarii in Lauresham electioni restituilur. »

6. Flodoard, Annales : «956. Rex Otto placitum habuit apud Engulenheim cum Lothariensibus, a quibus et obsides accepit de cunctis pêne ipsorum oppidis. Item aliud placitum ab eo post pascha Coloniae habitum est ; ubi non paucos a Lothariensibus thesauros accepit. — Moxque pestilentia super Germaniam omnemque Galliam effusa, interiere nonnuUi, plures gravi sunt langore confecti. Rotbertus Trevirensis episcopus, et Baldericus Leodiensis, et duo alii episcopi ex ea peste sine mora dcfuncti sunt. — Lotharius rex munitionem quandam super Cliarum fluvium, quam Ragenarius comes Ursioni cuidam Remensis aecclesiae militi abstulerat, pugnando recepit; et infantes Ragenarii ac milites quosdam ibidem inventos secum abduxit ; ipsumque castrum direptum incendit. — Hugo princeps obiit, — Gerberga regina colloquium habuit cum Brunoue fratre suo, ubi praedicto Ragenario sui milites et infantes redduntur ; reginae vero possessiones, quas illi quondam Gislebertus dux dotis nomine dederat, restituuntur.

— Episcopatus Trevirensis cuidam Ilaynrico, régis Ottonis propinquo, datur. — Fulbertus Camaracensis episcopus

defungitur; et ipsum episcopium cuidam Berengario Transrhenensi clerico tribuitur, etc.. »

c. De ces deux textes nous pouvons conclure qu'Hugues le Grand n'est pas mort de la peste. Dans aucune des deux chroniques il ne figure au nombre des victimes ; — à cet argument d'ordre négatif, l'exact Flodoard ajoute une preuve, pour nous positive, en reléguant expressément la mort de Févêque de Cambrai et celle d'Hugues le Grand dans un paragraphe distinct de celui où le chroniqueur relate l'histoire de l'épidémie et donne le nom des personnages notables enlevés par l'infection. L'affirmation sans preuves de Kalckstein n'est, au point de vue dialectique, qu'un bel exemple de par» logisme historique.

B. Ttxies relatifs à la mort du duc. Ils sont au nombre de trois :

a. La Chronique du médecin Richer, dont la rédaction (pour la partie relative au duc des Francs) remonte (Pertz, p. ix, n. 3) aux années 996-998. — Richeri Historiarum L. HI, cap. V (éd. Waitz, p. 88) : « Dux vero Parisii receptus, in egritudinem decidit, qua nimium affectus, vitae finem accepit. Sepultusque in basilica sancti Dionisii martiris. »

Si le duc des Francs était mort de la peste, Richer l'eût su par deux sources d'information l'une et l'autre fort sûres :

1» Par son propre père Raoul (agent personnel et conseiller intime du roi de France Louis IV d'Outremer) qui avait activement servi le Carolingien dans sa lutte contre Hugues le Grand (Richer, II, 87), et qui avait survécu à l'adversaire de la dynastie légitime.

2'» Par ses professeurs de l'École cathédrale de Chartres (où Richer avait étudié la médecine en 991). — D'une part plusieurs d'entre eux étaient nécessairement contemporains de l'épidémie de 956. D'autre part Hugues le Grand était suzerain du comte de Chartres ; en outre il était venu mourir à quelques lieues de cette ville, à Dourdan en Ilurepoix.

Si le plus puissant prince français du x" siècle, — le « duc des Gaules » [dux Galliarum, Richer, II, 2), — le « grand duc

des Francs, des Bourguignons, des Bretons et des Normands » [Hugo magnus princeps Francorum^ Burgundionum, Brittonum atque Normannorum Ann., Floriac. 956), — était mort de la pesle dans leur voisinage, ses vassaux, les professeurs chartrains, n'eussent point failli à la règle épidémiologique de Tancienne médecine qui individualisait une infection épidémique en la rattachant au nom de sa plus illustre victime (la peste d'Athènes et le fils de Périclès, — le choléra de 1832 et Casimir Périer, — le choléra de 1849 et le maréchal Bugeaud, etc.).

Non seulement Richer est muet sur tous ces points, mais lui — si prompt d'ordinaire à formuler un diagnostic ferme sur la mort de la plupart de ses personnages — pousse ici la réserve jusqu'à s'abstenir de tout détail précis même sur le tableau symptomatique.

6. Le De Moribus et Aclis primorum Normanniae ducum de Dudon, chanoine de Saint-Quentin. Ce chroniqueur était le familier du duc Richard 1®' de Normandie (gendre d'Hugues le Grand) qui lui demanda en 994 d'écrire l'histoire des premiers ducs normands, — et ce fut le propre frère de Richard, Raoul comte d'Ivri, qui fournit oralement à Dudon tous les renseignements sur l'époque relative à Hugues le Grand (cf. l'excellente édition de Lair, p. 26).

Malgré la boursouflure ridicule du style de Dudon, sa chronique n'en constitue pas moins un témoignage « souvent unique et toujours précieux » (Monod, Et, sur Hugues Capet^ Rev. Hislor. 1885, XXVHI, p. 268). Le caractère nettement panégyrique de son Histoire nous est une garantie de plus que, si le beau-père du duc Richard était mort de la peste, Dudon l'eût précieusement enregistré. Les hommes du x* siècle étaient bien incapables de concevoir la maladie comme un simple processus biologique. A leurs yeux la mort dérivant d'une cause externe (blessure, foudre, mystérieux fléau épidémique, etc..) était moins dégradante pour un prince que la disparition banale consécutive à l'humiliante déchéance pathologique de l'être.

Dudonis Sancli Quintini De Moribus et Actis primorum Normanniae ducum éd. Lair 1865, p. 263: « § 101. Quum

autem Ricardus marchio, celebris videlicet columba Chrisii, sine felle amariludinis, cniteret omnium bonorum titulis, quietumque etsolidumab inimicisteneretregnum Northmannicae Brilannicaeque regionis, nullaque gens auderet feritare cum Ricardidis, Hugo, dux magnus et mirabilis, coactus imbecillilate sui corporis, coadunatisparitermilitibussuis, antequam defungerelur, in extremis positus, dixit : « Ricardo Northmannorum duci praepolentissimo, filiam meam, licet tenerae aetatissit, futurisnuptiisconnubio, sacramen(o vestro consilio tradidi; quam quum congrua habilisque viro fuerit, largiri illi nullatenus difTeratis. Ipsc vero uxoris meae filiique mei, dum in id aetatis erit, advocatus sit, vosquc consiliis cjus saluberrimisetroandatisultroneiinhaerealis. » Defuncto vero Hugone Francorum duce, omnes unanimes ad Ricardum, tantae polestatis marchionem, convenere, soque oommiserunt sub patrocinio consilii ejus et tutelae. Incumbebant autem omnes voluntarie ejus servitio, et famulabantur libenter ut Domino ipsi. »

c. UHisioria Normannorum de Guillaume Calcul [Willel" mus Gemmeiicus monacims), au xi" siècle, bénédictin de Jumièges. Pour le début de sa Chronique Guillaume de Jumièges a largement utilisé Dudon (« Principium namque narrationis usque ad Ricardum II a Dudonis, periti viri, historia collegi, qui quod posteris propagandum chartae commendavit a Rodulpho comité, primi Ricardi fratre, diligenter exquisivit » Willelmus Gemmeiicus ap. Duchesne, p. 215 B). Toutefois, comme Ta très bien montré Lair, Dudon de S. Quentin, p. 28, Thistorien bénédictin « n*a point copié servilement Dudon », et les divergences des deux textes ne doivent point être négligées par Thistorien (cf. Lair /. c. p. 143, note b).

Willelmi Calculi Gemmeticensis monachi Ilisloriae Norlhmannorum L. IV, cap. xii : « Quod Hugo Magnus ad exirema veniens filium suum Hugonem patrocinio ducis Richardi commendavit; et quod idem dux filiam praedicti Hugonis Emmam post mortem patris uxorem accepit. Hugo denique dux senio fessus, cum novissimum sui exitus diem cerneret imminere, ascitis principibus sui ducatus, eorum consulto flore juven-

lutis vernanti Richardo duci filium suum nomine Hugonem commendare studuit, ut, ejus patrocinio tutus, inimicorum fraudibus non caperetur. »

d. De ces trois textes relatant spécialement la mort du duc ressort la pleine confirmation des conclusions auxquelles nous a déjà conduit Texamen des textes relatifs à Tépidémie, à savoir que la maladie terminale d'Hugues le Grand n'a rien eu de commun avec Tinfeclion épidémique de 956.

§ 4. Nature et forme de Vaffeclion, Nous avons démontré la fausseté de l'assertion de Kalckstein sur la mort d'Hugues le Grand (assertion reproduite de confiance depuis vingt ans par tous les historiens). Cette part faite à la biographie négative — (chapitre essentiel de la critique historique), — pouvons-nous aller plus loin et tenter de rechercher la nature et la forme de l'affection à laquelle a succombé le père d'Hugues Capet ?

Toute hypothèse sur la nature de l'affection nous est interdite, étant donné le vague absolu du tableau symptomatique — tant dans la relation de Richer («... in egriiudinem deciditqua niminm affectas, vitae fînem accepit »), — que dans celles de Dudon («... coactus imbecillitate sui corporis^ coadunatis miiitibus suis, antequam defungeretur, in extremis positus dixit.., »), — et de Guillaume de Jumièges (« ... dux senio fessas, cum novissimum sui exitus diem cerneret imminere »).

Section 3. — État psychique.

§ 1. L'absence de documents autres que les documents d'ordre purement politique rend impossible tout essai d'un portrait psychologique d'Hugues le Grand. L'historien ne peut suppléer à cette lacune que dans une mesure très restreinte, en substituant à cette recherche directe de la formule mentale du prince une simple caractéristique de son œuvre politique.

C'est ce qu'a fait avec succès Marius Sepet dans l'une des meilleures pages de son Histoire de la lutte de la Maison de

France et des rois carolingiens au x* siècle {Gerbert et le changement de Dynastie^ Revue des Questions Historiques, 1869, VII, 460) : « La mort de Robert et les dissensions qui avaient troublé le règne de Raoul lui demeuraient présentes. Il sentait que sa Maison, si puissante qu'elle fût, aurait encore beaucoup de peine à faire accepter comme un droit aux autres Maisons féodales, la supériorité dont elle jouissait en fait, et que ce titre de roi, que Ton reconnaissait sans trop de peine à un Carolingien, destitué de tout moyen de le faire valoir, exciterait bien des ombrages, quand on le verrait définitivement attaché à la plus forte, à la plus riche des dynasties seigneuriales. Or, qu'on ne s'y trompe point, la Maison de France, issue de la féodalité, songeait d^s lors non pas seulement à devenir la tête de la hiérarchie nouvelle, mais à contenir, à dominer et, j*ose le dire, à ruiner peu à peu cette hiérarchie, au profit du pouvoir central reconstitué entre ses mains. Hugues le Grand donc, à mon avis, avec cette patience et cette prudence qui furent à travers les siècles deux caractères très marqués dans la politique de ses descendants, résolut d'attendre soit Textinction de la dynastie ancienne, soit le complet effacement de son prestige, et provisoirement de se couvrir lui et ses successeurs de ce prestige, en faisant des ducs de France les lieutenants ou pour mieux dire les tuteurs héréditaires des rois carolingiens. Unissant la force qu'il avait entre les mains au droit dont Louis d'Oulremei lui devait, dans sa pensée, laisser diriger l'exercice, nul doute, à mon sens, qu'il n'eût, dès lors, commencé le travail de réaction antiféodale qui, de Louis le Gros à Louis XIV, fut poursuivie avec persévérance et, pour dire toute ma pensée, avec excès, et menée à bonne fin, à trop bonne fin, par la dynastie Capétienne. Mais si Hugues avait tout ce qu'il fallait pour jouer admirablement le rôle de maire du palais, il se trouva que Louis d'Outremer, prince très bien doué, hardi, intelligent et actif, n'avait rien d'un roi fainéant, et que ni lui, ni son fils 1^* Lothuire, ni son petit-fils Louis V, ne purent se résoudre à ce

rôle effacé... »

Avec la fermeté de son sens critique, Sepel a très bien vu qu'il est impossible à l'histoire d'aller plus loin dans l'ap-

proximation de la formule psychique d'Hugues le Grand. Cette réserve n'a point été imitée de Tautre côté du Rhin. Dans sa Geschichie des franzcesischen Kœnigsihums unter den ersten Capeiingern — dont la partie physiologique fait songer trop souvent aux fantaisies médicales de Michelet, — Kalckstein n'a pas craint de reconstituer l'embryogénie psychique d'Hugues le Grand. La psycho-physiologie du professeur allemand est d'ailleurs simpliste : le cauteleux Hugues le Grand étant par sa mère Béatrix de Vermandois le petit-fils du cauteleux Héribert de Vermandois, c'est au grand-père maternel et « à lui seul » (Kalckstein, p. 244) qu'incombe la responsabilité de cette genèse.

L'auteur oublie que par son père Robert 1", Hugues le Grand est petit-fils de Robert le Fort et que l'ambitieux fondateur de la Maison de France a autant de droits qu'Héribert à porter le surnom de Riche- Cautèle. Du moment où la cautèle d'Hugues le Grand est un legs atavique en ligne directe (?), on ne voit pas pourquoi le professeur allemand l'attribue plutôt à la ligne directe de la Maison de Vermandois qu'à la ligne directe de la Maison de France ou qu'à toutes les deux en même temps.

Section 4. — Femme d'Hugues le Grand.

§ 1. Hathuide, fille de Henri l'Oiseleur, duc de Saxe puis roi de Germanie, — sœur de l'empereur Otton I*% — épouse en 937 (Kalckstein, Gesch. p. 208) Hugues le Grand. (Tandis qu 'Hathuide devient la femme du chef de la famille Robertienne, — la sœur aînée d'Hathuide, Gerberge, épouse l'adversaire carolingien d'Hugues, le roi de France Louis IV d'Outremer.)

§ 2. Anlécédenis pathologiques et Mort, Pas de renseignements. Lot {Derniers Carolingiens^ p. 48, n. 3) a démontré que même l'année de la mort d'Hathuide — arbitrairement fixée à 960 par Dtimmler {Otto der Grosse, p. 371) et Kalckstein (/. c. p. 315) — nous est inconnue.

§ 3. Anamnèse héréditaire, La mère d'Hugues Capet étant issue de la maison saxonne des Liudolfîngs, Tanamnèse héréditaire d'Hathuide se confond avec Thistoire des origines de la Maison impériale de Saxe et doit être étudiée conformément au tableau ci-dessous :

Liudolf f 866 ép. Oda,

Ollo t 9t2 ëp. Hathuidc.

Henri rOiseleur f 936 ép. Mathilde.

Otto I®' Gerberge empereur. ép.

Louis IV,

Hathulde

ép.

Hugues le Grand.

Henri I"' Brunon

duc arch.

de Bavière, de Cologne.

§ 4. Anamnèse paternelle (THalhiiide, — Arrière-grand-père Liudolf, — grand-père Olto, — père Henri V

cr •

A. Arrière-grand-père, Liudolf (f 866). Pas de renseignements biologiques. Sa femme Oda morte à cent sept ans (?), cf. Hrotsuit Gandersh. v. 568 sqq. Moniim, So. IV, p. 316.

B. Grand-père, Otto duc de Saxe {f 912). Sur la date de sa mort cf. YExcurs 3 de Waitz Jahrbi'icher des deulschen Beichs unter Kœnig Heinrich /•'' (p. 194, 3'' édit.). Pas de renseignements biologiques.

C. Père, Henri I*' TOiseleur (876-936), duc de Saxe, puis (919) roi de Germanie :

1. Antécédents physiologiques, Widukindi jRerum gestarum Saxonicarum, L. I, cap. 39 (éd. Wailz p. 34) : « Et cum ingenti polleret prudentia sapientiaque, accessit et moles corporis, regiae dignitati omnem addens decorem. In exercitiis quoque ludi tanta eminentia superabat omnes, ut terrorcm caeteris ostentaret. In venatione tam acerrimus erat, ut una vice quadraginta aut eo amplius feras caperet; et licet in conviviis satis iocundus esset, tamen nichil regalis disciplinae minuebat; tanlum enim favorem pariter et timorem militibus infundebat, ut etiam ludenti non crederent ad aliquara lasciviam se dissolvendum. »

2. Antécédents pathologiques. — En 924, maladie innommée qui persiste pendant tout Tété (Flodoard, Annales : « 924. Heinricus aegre in ipsis Sarmalarum finibus valitudine corporis Iota detinetur aestate »). — En 933, selon l'assertion assez peu sûre de Liudprand, maladie grave du roi pendant rinvasion hongroise et quelques jours avant qu'il sauvât TAllemagne à Mersebourg (Liudprand, II, 25 : Rex Heinricus gravissima valetudine detinetur, et Ilungariorum ei adventus proxime nuntiatur. Vix finetenus nuntiantis verba audierat, cum, directis per Saxoniam nuntiis, post quatriduum quotquot poterat capitali senlentia se adiré commendat. Validissimo igitur per quatriduum congregato exercitu... etsi corporis invalidus viribus, mentis tamen vigore animatus, prout valuit aequum conscendit, atque coUectis in unum copiis.

hujusmodi eos verbis ad pugnandi rabiem excitavit »).

3. Mori, En 935, chassant dans le Harz, à Boifeld, le roi est frappé d'une attaque (Reginon, Coniinuaiio. éd. Kurze, 1890, p. 159 : « 935. Heinricus Rex paralisi perculitur »). L'année suivante, à Memleben, deuxième attaque et mort du roi consécutive à cette lésion circonscrite du cerveau (Viia Mahlhildis post. cap. 7 : « Rex Heinricus perrexit ad Imilcbun, secum comitantibus paucis. Illic iterata est ejus infirmilas et non multo post sequebatur morlis aspcritas [*2 juillet 936] »).

4. État psychique. Sur la valeur intellectuelle et la sagacité politique de ce premier roi de la maison de Saxe qui fut le véritable fondateur du royaume d'Allemagne, cf. Waitz, Ja/irbucher p. 112-113 (3" édit. 1885), et Dummler, /. c, p. 19.

§ 5. Anamnèse maternelle d'Hathuide. — Mère : Mathilde (893-968) fille du comte Theoderich (descendant du fameux chef saxon Widukind) ^

A. Antécédents physiologiques et pathologiques. Pas de renseignements.

B. Mort consécutive à la cachexie sénile.

Vita Mahihildis cap. 22 sqq. 22, 23. De segrotatione Mahihildis» Jamjam appropinquavit hora multis luctuosa, in qua Deus animam inclitœ reginœ de carnis ergastulo voluit dissolvi, ut perciperet prœ-

i. Widukindi Rerum gestarum Saxonicarum lib. I, cap. 31 : (c Erat namque ipsa domina rcgina filia Thiadrici, cuius fratrcs erant Widukind, Immcd et Roginbcrn. Rcginbern autcm ipso crat qui pugnavit contra Danos multo tcmpore Saxoniam vastantes vicitquc eos, liberans patriam ab iilorum incursionibus usquc in hodiernum diem ; et hi erant slirpis magni ducis Widukindi, qui bcllum potens gessit contra Magnum Karoium per triginla ferme annos. »

Vita Mt^hihildis cap. 1 (Mignc i5i, col. 1315) : « Nam W'idekindi ducis Saxoniae originem traxit a stirpc, qui quondam daemonumcaptus errore, praedicatorum pro inopia idola adorans, christianos constanter persequebatur. »

Id. ibid. cap. 2. (col. 1316) : « Ab hujus (Widukind) quoque posteris, postquam christianae se submiserunt religioni, praedictae patcr puellœ prodiit nomine Tiedericus, oui nobilissima juncta erat uxor Reinhalda, Fresorum Danorumque génère progrediens. »

mium laboris et gloriam sctcrnse rcmunerationis. Per circulum iotius anni laborabat a^grotalione gravi, sed tamen circuibat loca regalia quanivis deficerent corporis vires. Cum autem peragrasset civitates Saxonia; regionis, et quoique neccssaria singulis impendisset monasteriis, iterum,Northusunenseincivitatem adiit, quam Eimium dilexit, ut videret Ricbburgam, quam nuper constituerat abbatissam. Statim autem ut venit, banc ad se vocari prœcepit, multa interrogans de congregatione sibi commissa. Post hacc ipsa monasterium est ingressa, diligenter investigavit quali studio disciplinée unaquaeque

fuisset exercilata Post sollempnitatem vero sancti apostoli

Thomœ {Dec. 2i) iterum abbatissam ad se vocavit, et bunc sermonem cum ipsa habuit: « O nobis semper fida et nostrorum laborum maxime conscia I jam cognoscimus frequentia infîrmitatis, nostrœ dissolutionis diem nobis appropinquare, et idcirco expedit nobis bine iter accelerare, ne hic prseveniat nos ultimus dies prœsentis vitae. »

(( 24. De unctione reginœ, Igitur discessit Deo dilecta regina de civitate Northusunense in 11 Kalendarum Januarii [Dec, 22), et maximum mœrorem illic commorantibus reliquit sanctimonialibus, quas semper materno dilexit amore ; quia illam in hoc mortali corpore, pro dolori ulterius non erant visurœ, quœ illarum fuit honor, lœtitia, decus et gloria. Tune in Quitiiingoburc properabat, ubi Deus sanctam animam de carnis ergastulo dissoivi prccordinaverat ; ibique nimia segritudine correpta, usque ad obitus diem infirmabatur (an. 968). Appropinquante autem dissolutionis die, ad se vocari prsecepit supra memoratam abbatissam Richburgam, cui omnia ejus sécréta tune fuerant notissima, ut diem obitus sui illic exspectaret, et in extremis, sicut antea, fidcliter ministraret. Sen tiens autem sancta domina diem ultimum sibi advenire, episcopis et presbiteris omnem censum erogabat, quem utililati pauperum nondum accommodaverat, et munifica manu inter monasteria dividebat.

« Post hîBC duodecim dies mortalis vitae spiritum duxit. — Sancto autem sabbatho (Mart. 14) in quo Christi famula recessura erat à seculo, ut primum persensit lucescere, omnes in cubiculo secum commorantes admonuit, etc.... Post hœc verba praecepit presbileros et sanctimoniales propius accedere, ut ejus confessionem audirent sibi a Deo remissionem postularent. Quo facto, jussit missam celé-

brari et corpus Christi sibi afferri His omnibus rite peractis,

sibi astantes admonuit, ut psalmos vigilanter decantarent et evangelium legerent, usque dum anima jussu Dei de corpore discederet. Post hœc nullum verbum protulit, sed oculis expansis et manibus elevalis, animo et spiritu in cœlum intendit. Appropinquante autem hora nona, jussit cilicium humi poni, corpus moribundum supra collocari, propriis manibus cinerem imponens capiti: « Non decet, inquit, christianum nisi in cilicio et cinere mori. » Dein sanctae crucis se muniens signaculo, cum pace et requie obdormivit in Domino 2 Idus Martii. »

C. É lai psychique, « Singularis pnidentiae regina. » ( Widukind, I, 31). — « Domesticos omnes famulos et ancillas variis arlibus, liiteris quoque instiiuit ; nam et ipsa litteras novit quas post mortem régis lucide satis didicii. Ergo si omnes virtutes eius velim narrare, hora deficeret; facundia Ilomeri vel Maronis michi si adesset, non suffîcerel. » (Widukind, m, 74.)

Sur rextrôme avidité (réelle ou supposée) de la reine, cf. Vita Mahlhildis post, cap. 1 1 :

«De iribulalione quant a filiis susUnuit regina Mahthildis, Tuncdiabolicae fraudis astulia, sempcr in vidons operanti bona, studuit Dco dilcctam reginam a servi tio Christi impcdirc sua callidissima Icmptatione et contra vcnerandatn Christi fabulum quosdam excitavit perversos, ejus vitae et virtutibus invidos, quid ad aurcs iiliorum pervulgabant quod innumerabiles pecunias congrcgassct, et rcgalis census opulentiam penitus consumpsisset. Cum autem hacc et alia istiusmodi pervulgarentur régi Ottoni, graviter commotus, totum imperialiter rcposcebnt, quod sancta Dei pauperibus distribuebat; ubique mittens exploratores, qui ejus nuntios, indigentibus munera portantes, expoliarent et contumelia afTectos remitterent. Haec et kis similia cum iinmcrito sustincrct Christi famula, quod illi videbatur molestius, haut minus gravcm injuriam sibi intulit Ilcinricus, quem miro affcctu amoris cunctis praeposuerat filiis. Ad extremum cogebant cam, dotales rcgioncs relinqucre et sacro velamine se consignare. O beatam Dominam, quae in multis temptata, nec tamen temptationi succubuit evicta! Quid crcditur illi incsse moeroris, dum undique angebatur tanta vi tribulationis ? Minus moleste ferret, si Heinricus, quem egregie amavit, fratri non concordasset. Impia ergo discordia, quae intor ipsos vcrsabatur ab infanlin, illos tune consociavit ad iniquitatem, quos prius prohibucrat fraternam gerere pacem. Cuntra hacc omnia venerabilis regina miram in cunctis exhibuit patientiam et fortem in adversis constantiam; custos oris sui, ne quid proferret incongrui, studiosa ad continuae orationis usum, ut vinceret insidias adversantium, immo illata sibi injuria constantior... »

§ 6. Anamnèse collatérale d'IIathuide, — Frères : Otton, Henri, Brunon; — Sœur (aînée) : Gerberge.

A. OttonP' (912-973). Duc de Saxe (936); roi de Germanie (même année) ; empereur (962) ; dit le Grand.

Habitas extérieur, La chronique du moine Widukind note sa vigoureuse stature, sa force musculaire, son teint coloré

et la caractéristique remarquable de ses yeux rutilants et de Téclat fulgurant de son regard. Widukind éd. Waitz, lib. II, 36 : « In venationibus creber, tabularum ludos amat, equitatus gratiam regia gravitate interdum exercens. Accessit ad haec et moles corporis, omnem regiam ostendens dignitatem, capite cano sparsus capillo; oculi rutilantes et in modum fulguris cita repercussione splendorem quendam emittentes ; faciès rubicunda et prolixior barba, et haec contra morem antiquum ; pectus leoninis quibusdam sparsum iubis ; venter commodus; incessus quondam ci tus, modo gravior; habitus patrius, et qui numquam sit peregrino usus. »

Les contemporains comparèrent fréquemment Otton à un lion, tant pour la vivacité de son regard que pour sa longue barbe retombant comme une crinière sur sa poitrine (Ekkehard, ch. cxxvni et cxxxi).

1 . Antécédents physiologiques. A noter, chez ce fils d'apoplectique, Tétat delà circulation encéphalique pendant le sommeil (Widukind, II, 36: « Dormiendi parcus, et inter dormiendum semper aliquid loquens, quo eum semper vigilare aestimes »).

2. Antécédents pathologiques. En 959, maladie innommée : <' Ko tempore imperator et ipse aegrolare coepit, sed meritis sanctorum, quibus fidèle iugiter obsequium prebet, maximeque patrocinio incliti martiris Viti, cui aperuit os suum, de infirmitate convalescit, et mundo ut sol lucidissimus post tenebras ad omnem decorem et delicias condonatur » (Widukind, III, 62).

3. Mort : subite (Herimanni Aug. Chron, 973 : « Otto imperator per ipsum tempus Non. Mai. subito mortuus. » — Gesta episc, Halberstad. Mon. Germ. SS. XXIII, 85 : « Otto autem magnus... in Mimmeleve morte occubuit repentina. Non. Mai. ))). La mort a été consécutive à une syncope par trouble circulatoire (Widukind, éd. Waitz, 1882, p. 87 : « Tertia autem feria ante Pentecosten locum devenit qui dicitur Miminlevu. Proxima nocte, iuxta morem, diluculo de lecto consurgens, noclurnis et matutinis laudibus intererat. Post haec paululum requievit. Missarum deinde officiis celebratis, pauperibus iuxta morem manus porrexit, paululum gustavit iterumque in lecto requievit. Cum autem hora esset, procèssit laetus et hilaris ad mensam resedit. Peracto ministerio, ves-

periinis laudibus inierfuit. Peracto cantico evangelii, aestuari atque fatigari iam coepit, Quod cum iniellexissent principes circumstantes, sediii eum imposuerunl. Inclinaniem autem caput^ quasi iam defecissely refocillaverunl; expeiitoque sacramenio divini corporis ac sanguinis et acceplOf sine gemitu cum magna tranquillitale ultiraum spiriium cum divinis officiis pielati Creatoris omnium tradidit »).

Sur ces cas de mort subite chez les fils d'ascendants apoplectiques, cf. l'intéressant mémoire de Cullerre, Des morts subiies dans leur rapport à l'hérédité névropathique. Annales médico-psychologiques, 1892, II, 192.

4. État psychique. Widukind, II, 3G : «Ipse denique dominus rerum, fratrum natu maximus optimus, inprimis pietate erat clarus, opère omnium mortalium constantissimus, prêter regiae disciplinae terrorem semper iocundus, dandi largus.... lûgenium ei admodum mirandum; nam post mortem Edidis reginae, cum antea nescierit, litteras in tantum didicit, ut pleniter libros légère et intelligere noverit. »

Rerum Germanicarum. Liutprandi opera^ éd. Pertz (Liudprandi Antapodosis) hb. IV, 15 : « Ottonem, istum, inquam, cuius mundi parles aquilonaris et occidua potenlia reguntur, sapientia pacificantur, religionc laclantur, iustique iudicii severitate terrentur. »

Id. ibid, 16 : « Blandus et mitis patiensque sanclis, pestifer durus rabidusque saevis. »

Rerum Germanicarum. Liudprandi opéra, éd. Pertz (Liudprandi Relatio de legatione, 40) : « Francorum rex contra pulchre tonsus, a muliebri vestilu veste diversus, pileatus, verax, nil doli habens, salis ubi compelit misericors, severus ubi oportet, semper vere humilis, nunquam parcus.... »

Voir Texcellent portrait d'Otton tracé par Dûmmler, /. c, Hvt IV, ch. 4.

B. Henri /«^ (921-955). Duc de Bavière (945) *. 1. Antécédents physiologiques. Sur la beauté d'Henri (le fils préféré de la reine Mathilde) et sur sa ressemblance avec son père Henri l'Oiseleur, cf. Vita Mahthildis post, cap. 6 :

1. Widukindi Rerum gestarum Saxonicarunif éd. Waitz, note 1 ; « Heinricus inter annos 918 et 922 natus ».

« De procre&tione liberorum suorum, Dcus autem omnipotens, sibiservientesnumquam derelinquens, clementer inspexit bona opéra régis Heinrici et beatissimse Mahthildis, alque illis multiplicavii excellentiam nobilissimœ prolis. Beatus etiam partus, qui in utroque sexu enituit pulcherrimus, nec particulatim comprehenditur, nec penitus reticelur. — OUo praeclarus, ante regalem dignitatem procreatus, natu fueral maximus, forma insignis et moribus illustris. — Heinricus autem, in regali solio natus, junior fuit annis, sed haud inferior excellentia probitatis. Huic nimirum tanta inerat pulcbritudo, ut tune temporis vix posset alicui comparari viro. Industria, armis, vuitu patri fuerat consimilis ; in omni autem tolerantia adversitatis caute observabat vestigia inclitœ genitricis, et propter hsec specialiter dilectus sanctae Dei ; quasi esset unicus illius, confovens eum omnibus deiiciis, ceteris in amore prœposuit filiis, atque dcsideravit ipsum regno potiri post obitum incliti régis Heinrici, si permissu Dei voluntas iliius posset adimpleri. Hinc etiam venit puero prima labes mali, et ob hoc Otto egregius contra fratrem parumper est commotus, talique modo in ter ipsos crescebat invidia et lis assidua. — Bruno vero, œtate minimus, sed honestate morum haud inûmus, in annis puerilibus scolasticse deditus censura; , divino famulatui insudabat die tenus. »

2. Antécédents pathologiques. En 944, maladie innommée que Tannaliste présente comme un châtiment infligé par la Providence au fils de Mathilde, en punition de sa conduite envers sa mère.

Vila MahthildiSj cap. 11 : « Cum autem sancta Dei vidisset molestias filiorum sibi non minui, sed de die in diem plus augeri, relinquens quidquid rex Heinricus sibi dederat in dotem, in occidentali regione adiit Angerinensem, cupiens adversantibus parcere fîliis, ne incurrerent iram divinœ uitionis. Hlic, Deo coopérante, haud minus quam consueverat quodque bonum exercebat. Post haec divina dispositione régi innumerabiiia supervenere flagella, rétro versis victoriœ triumphis (an. 944), aliisque rerum nihilominus secundis. Heinricum autem invasit morbi gravcdo, quœ et iilum purgavit a delicto. Et tamen superna miseratio illi pepercit feriendo, quasi Christus satisfaceret voto matris, quœsedula prece ei exoravit veniam remissionis. »

3. Mort, Consécutive à un état cachectique causé par une blessure ancienne et incurable (Thielmar II. 40 [25], et Liudprand, Ant,^ IV, 24). Sur l'épuisement graduel du malade, cf. Vita MahthildiSy cap. 16 :

« De infirmitaie ci obiiu Ileinrici ducis, filii Mahikildis. Igitur venerabilis regina multum hilaris efifecta, quia filii de finibus Italiœ vénérant incolumes, et in utroque sexu clara suae sobolis multiplicabatur progenies ; sed insperate doior îngens accidit, qui hoc gaudium in mœrore peniius consumpsit, et quem obiivioni non tradidit, quamdin mortalis vitae spiritum traxit. Ileinricus, dux Bajowariorum prœclarus, nimia infirmitate corrcptus est. Qui cum sentiret morbi gravedinem non minui, sed magis magisque augeri, iter festinavit in Paiidi, plam matrem videndi. lUic et sanctam Dei postrcmo vidit, atquc in propriam regionem proûciscendi licentiam postulavit. Regina vero œgrotantem Olium secum paucos dies retinuit, ejusque infirmitati omnem curam et medicinam adhibuit. Appropinquante autem die quo abire decreverat, sancta mater illi plurinia praedixit, ac poslremo his salutaribus vcrbis admonuil : c< Fili mi karissime, matris tuœ verba diligenter attende, et pœnitentiam tuonim âge peccatorum, ut a Deo consequaris veniam. Nam versatur in dubio, quorsuni ha*c spectet «rgritudo; ut cnim timemus, tuam desiderabilem faciem ultra non videbimus. » Prœter hœc per spiritum prophetiœ multa illi prœdixit, qua^ eventus rei postmodum comprobavit. Postea sesc inviccm amplectentes, oscula dederunt, multum lacrimantes. Quid plura ? Heinricus in regionem Bajowariorum perrexit, etibi quam plurimos dies o'grotando laboravit, usque dum Deo jubente anima de corpore exivit, et ut speratur, paradis! januam introivit (a/i. 955, Nov. 1). »

Widukindy III, 44 : « Primam et secundam tertiaraque legionem direxerunt Boioarii, quibus prefuerunt prefecti ducis Heinrici ; nam ipse bcllo intérim aberat, eo quod valitudine corporis laborasset, qua et mortuus est. »

4. État psychique, Widukind, lib. II, 12. « Heinricus autem erat eo tempore nimis adolescens fervens animo et nimia regnandi cupidiialeillectus » (Note 1 : « Heinricus inter annos 919 et 92*2 natus »). Id. ibid, lib. II, 36 : « Heinricus vero morum gravilate poilebat, et ob id ab ignotis minus démens iocundusque predicabatur, constanti admodum animo, fidelis et ipse amicis, ila ut mediocris substanliae militera coniugis suae sororis matrimonio honoraret, socium sibi amicumque faceret. Erat corpore prestanti, et qui in adolescentia omnem hominem egregia forma ad se inclinaret. »

Rerum Germanicarum. Liudprandi opéra y éd. Pertz (Liudprandi Anlapodosis) lib. IV, 15 : « Heinricum, facetia salis ornatum, consiliis providum, vultus nitore gratiosum, oculorum vigilanlia placidum.... »

Les chroniqueurs vantent sou incontestable bravoure. Wi-

dukind, I, 31 : « Virum fortem et industrium Heinricum ». Hrotsvith, Gesia Oddonis, v. 48-52: «Ceu murusjaculisobsians fortissimus hosiis ». Ruoiger, Viia Brunonis, p. 17 : « Heinricum... Bauwariorum ducem et marchionemiaclitum, barbaris et omnibus id locorum gentibus, ipsis etiam Graecis formida» bilem ».

Sur le caractère jaloux et vindicatif d'Henri cf. Riezler, 1, 344-350, — et Vila Mahlhildis cap. 9 :

« De electione Oitonis régis, Post excessum incliti régis Heinrici ductores primi conveniebant et de stalu regni consilium habebant. Perplures dijudicabant Heinricum regno potin, quia natus esset in aula regali ; alii vero desiderabant Ottoncm possidcrc principatus honorem^quia œtate esset major etconsiiio providenlior. Quid plura? Disponente providenlia Dei, sceptrum regiminis ccssit Ottoni [Aug. 8). Inde magis ac magis intcr fratres convalescebat discordîa, quas intcr ipsos versabatur ab infantia. Assidue litigantes, nil pacificum mutuo loquebantur, etc.... >«

Liudprand, Ant,^ IV, 18 : o Quo in terapore régis eiusdem frater Heinricus quorundam perversorum instinctu eideiu est nimium adversatus. »

Sur la cruauté du duc de Bavière (excécation de rarchcvôque Ilerold — castration du patriarche Engelfried d'Aquilée) cf. Thietmar, lib. II, 40 (25) » et Riezler, 1, 349. A sa mort,

i. Thietmari Chron, éd. Kurze. lib. H, 40 (25): « De prefato autem duce Heinrico quaedam dico, quae impie fecit in suimet regno, et in quibus valet considcrari, quod supradictis omnibus non valet contradici. Patriarcham de Aquileia castrari et archiepiscopum Salzburgiensem precepit excecari. Causas preponere nolo, quia ad haec promcrcnda non esse idoneas in veritate scio. Is cum in fine suc a Michaele, Hatisbonensi episcopo, de tali commisso amoneretur, se in priori peccassc solum fatetur et in arcliipresule nicbil ; ignorans, quam parva res est, in qua flagitium deest. Undc Davit supplex loquitur : Ab occultis meis mande me. Domine, Huius coniunx, Jutbitta nomine, cum presens adesset, banc confessionem audivit et mox yiro suimet morientc, corpus eiusdem in aecclesta, quam ipse in honorem sanctae Mariae semper virginis construcxit, cum magno memore deposuit, et in quocumquc animum eius umquam deliquisse ipsa scivit vel ab aliis com périt, lacrimis ac inefTabilibus emendavit elemosinis. »

45. « Sollempni vero die beatorum martyrum Gereonis et sociorum

il n'est regretté que de sa mère et de sa femme Judith (Voir Thietmar, ci-dessous, et Viia Mahthildis posi., c. 16). Cf. également, sur le caractère d'Henri, Dûmmler, /. c, et Kalckstein, Gesch. Tous les défauts d'Henri se retrouvent hypertrophiés chez son fils Henri II de Bavière dit le Querelleur (der Zànker, rixosus).

C.Brunon (9*25-965). Chancelier de l'Empire (940), archevêque de Cologne (953), duc de Lorraine (954).

1. Aniécédenis physiologiques. Pas d'autres renseignements que celui de son extrême austérité (Ruotgeri Viia Brunonis, éd. Perlz, 1874, p. 30 :

(I Nam illc popularis plcrumque quasi solitarius vixit ; niirum dictu, inter convivas laetissimo laetior ipse fréquenter abslinuit. Molles et delicatas vestes, iu quibus nutritus ei ad hominem usquc perductus est, etiam in domibus rogum multociens declinavit ; inter purpuratos ministros et milites suos auroque nitidos vilem ipse tunicam et rusticanas ovium pelles induxit. Loctuli delicias vchementer aspcrnatus ^st. In balncts cum lavanlibus cutisque uitorem quacrcntibus vîx

•eius iam vergente, subito mentis excessu raptus, episcopis, ducibus, comitibus, et cunctis qui aderant, luctum movit ingentem, quia dissolutionem optatissimi corporis instare putabant praesentem. Ille, ut solebat, paululum convalescens tumultum manu scdabat, fletus et rugitus astantium mitigabat, maioros et hoc afTatu ultimo digniores ex nomine vocabat : Nolite, inquiens, nolite, fraires, hac mea sorte tristari. Divinae animadversionis iudicio cunctis mortalibus imposita eitista conditio; non licel nolle^quod Omnipotens sanxit inevûabUe, Tristibus istis in brevi laeta succédant, Illuc non assumpta vita, set mutata in melius^ pergoy ubi viros longe plures et clariores, quant hic umquam viderim, cito videbo, Nec plura his locutus, lectûlo fessa mox membra reposuit. Consuetum paulo post, luce adhuc intégra, vespertinae laudis officium, nocte iam profunda completorium ipse cum fratribus consummavit ; domino Deo suo sanctorumquc eius precibus sese quasi mox iturum attentius commendavit ; iter suum magno illo viatico, sancto videlicet et unico redemptionis nostrae pignore, munivit ; episcopos seipsumque et eos qui praesto erant benedictione consignavit. Ita tremendam dissolutionis suae horam animo intento ad Creatoris sui imperium expectavit. Et in média nocte transacta, conversus nisu quo poterat ad cpiscopum Theodericum nepotem suum : Domine^ inquit, ora ! et mox inter psallentes Domino et crantes nimiumque fientes spiritum exalavit. »

aliquando lotus est ; quod eo magis mirum est, quia ab ipsls cuna bulis eiusmodi munditiis et pompa regia educatus est. »

Page 1