‹ Pétrarque et l'humanisme (volume 3)Chapitre 166 sur 362 · COMPILATION DU XIV® SIECLE SUR CICERON · texte numérisé non relu

COMPILATION DU XIV® SIECLE SUR CICERON

Scripsit uolumen quod intitulatur Philippicarum libris quatuordecira, quia contra Philip- 13. pum scripsit, uel ut alii [sic] est uerisimilius contra Cesarem Otauianutn et Anthonium in campo Philippico* ; unde indignati alterius permissu, alterius iussu interiit Ciceronem [sic]. Scripsit de fine boni et mali uolumen. Scripsit orationum xijlibrum Plurium longe.

Scripsit de creatione [f. 121'] mundi librum unum. Scripsit de particione orationis librum unum. Scripsit de achademicis librum unum, uel secundum alios quatuor. Scripsit de suppliciis. Scripsit de diuisione formarum. Scripsit de orthographia. Scripsit de signis. Scripsit libros duos qui intitulantur de gloria, quos allegat Agellius. Sunt autem uolumina xxv, libri Ixvj, in quibus doctor leronimus adeo auide studuit, ut in hoc contra ipsum inuectiue scribens Rufinus Aquilegençis dicat inter cetera : Relegamus, queso, que scribit, si una pagina est que non eum Ciceronianum pronuntiet et ubi non dicat Sed Tullius noster.

Hec de studiis et scientie prestantiajiibrisque Tullii Ciceronis. Sequiturde fine ipsius

Cum autem, ut idem tradit Valerius, in uilla Ab ipso sumptum Ciquadam Campitinitatis [sic] deuersaret Tullius, cerone libro de diuianimo in somnum profuso natione j°^.

[f. 1221 Extantepitaphiaeiusdem Tullii édita a sapientibus infrascriptis. Basilius... Asmeniits.,. Vomanius. . . Heuforbius. . . luUianus.. . Ilaxius,, . Paladins. .?,

De laudibus eius et inslitutis ab eo. Ad huius autem Tullii Ciceronis laudes eximias explicandas Plinius Secundus^ Plinius Veronensis uir clarissimus aurea lingua naliiralis historié l.l^ taliat profert : Sed quo te, Marce Tulli, . . . c° 31° ad finem.

Hic instruit [sic] ut feminarum tunice ad talos usque dependerent, propter uarices operiendas ; Friuolum. prius enim suas ut uiri tunicas succingebant. Hic poetarum mira benignitate fouit ingénia*.

1. Pétrarque s*est borné à rectifier le nombre des Philippiques qu'il croyait être 13 (cf. p. 210); l'humaniste qui lui a succédé se montre un peu plus informé : Falsissimum scribis, bone uir ; Philippice dicte ad similitudinem xiij orationum Demoslhenis contra Philippum patrem Alexandri quibus pnriter inuadit M. Anlonium.

2. Dans la suite du récit, Pétrarque a mis en marge deux autres sources: Augustinus de ciuitale Dei, l. 3© in fine ; Valerius [Maximus]^ l. 50, c» 30.

3. C'est une partie des Hexasticha de Cicérone qu'on trouve dans Riese, AnthoL lat., n'» 603-614 (cinq pièces manquent).

4. L'expression est de Pline le jeune, Epist. III, 15; l'auteur de la

P. DB NoLHAC. — Pétrarque, 13

Idem etiam inslituit carcerem, quod dicitur Falsum apertissimt. Tullianum, de quo Salustius

Hec de uita et gestis, fine ac laudibus uiri clarissimi M. T. C Sequitur accessus ad litteram super eiusdem libris qui de Officiis intitulantur. Sed primo preinittitur Introduclio super libros de officiis. Socrates primas omnium graie gentis phylosophiam e celo in terras deuocauit*.

...Per ethicam phyiosophie supponitur liber iste. Iinitatur stoycos et precipue Panetium qui libros de officiis ante conscripserat, licet eum in quibusdam notet et ab eo sumtas sententias suo arbitratu disponat, suo etiam eloquendi génère exornet. Proemium premittit, m quo auditoris beniuolentiain captât, atentum facit, docilem reddit : beniuolentiam, ubi magnum adiumentum hominibus latinis se attulisse affirmât; docilem, ubi de officiis se tractaturum insinuât; atentum, ubi dignitatem huius tractatus asserit.

A quelle époque le manuscrit s'est-il trouvé entre les mains de Pétrarque ? A coup sûr, il l'avait déjà vers le milieu de sa vie ; l'écriture de la plus grande partie des notes peut être, en effet, datée des ary;iées qui suivent 1344'; c'est par conséquent le te«.te dont il se servait à Vaucluse. Il semble même bien probable que c'est le manuscrit qu'il avait sous les yeux lorsqu'il énumérait à Lapo da Castiglionchio les hommes illustres qui, avec Cicéron, lui tenaient compagnie dans sa retraite des bords de la Sorgue ; ce brillant passage n*est guère autre chose qu'une analyse très complète de notre volume ^ La lettre, qui semble ainsi le décrire, est du

biographie connaissait-il cet ouvrage, qu'ignorait Pétrarque, ou bien en avait-il vu cette citation ailleurs ?

1. Ces derniers mots sont empruntés à rwsc, V. 4. L'analyse qui suit comprend deux colonnes: j'en donne seulement ce qui la termine.

2. J'établis cette date à l'aide des notes intimes datées du Par. 2923 (v. planche I). On remarquera l'identité du signe Ç qui précède les dates de jour avec celui qui précède les sommaires ou notes dums. de Troyes; ce signe n'a été employé par P. que pendant une certaine partie de sa vie ; on ne le retrouve pas dans les mss. acquis plus tard.

3. Fam. XII, 8 (avec deux ouvrages en plus): Ex nostris aderanl Brutus, Atticus, Herennius, Ciceronianis muneribus insignes. Aderai uir omnium doctissimus Marcus Varro, cum quo Cicero ipse uagus academicum rus subibat [Acad. posl.]. Aderant Colla el Velleius et Lucilius Balbus^ cum quibus Deorum naturam acri sludio uestigabat. Aderanl Nigidius el Cra lippus^ cum quibus sécréta naluràe^ mundi principium alque essenliam rimabatur [Tim.]. Aderai Quintus Cicero frater, cum quo diuinationem legesque tractabat. Aderai Marcus Cicero filius, nondum uilis^ cui diclabat officia, quid honeslumy quid utile, quaehaminter haec ipsa conlenlio. Aderant eloquenlissimi uiri Sulpi-

Page 1