‹ Pétrarque et l'humanismeChapitre 124 sur 353 · Pour l'opinion de P. sur ce fait, v. p. 196 n. i · texte numérisé non relu

Pour l'opinion de P. sur ce fait, v. p. 196 n. i

PÊTRARdUE ET CICERON 233

dita sexcentesimo octoagesimo nono, tune ferme Quadragenarius poquinquagenarius tins.

[f. 120] De libris eiusdcm Tullii. Licet autem TuUius in re publica administranda et defendenda tantum infundauerit tociensque pro amicis declamauerit, tantumque pro suorum emulorum elidenda inuidia pugnauerit, ut uires ei uix credibile sit suppeditasse humanas, sapientie tamen desiderio adeo feruens fuit ad studium et scribendum, ut mirum sit quomodo potuerit tantam utriusque operam exhibere. Latinis et grecis litteris instructus in suis operibus clarus enituit ; nam extant a se conditorum librorum uolumina quamplura, perutilissimorum quidem et sententiarum elegantium [sic] ^

Scripsit enim uolumen quod intitulatur de Ponit primum qui Officiis très continens libres, ad filium sibi [f. 121] fuit ex ultimis. equiuocum Athenis studentem sub doctore philosophe Cratippo

Scripsit et de Fato duobus libris ^ ut abunde satistieret illi toti questioni. Scripsit aliud uolumen duobus contextum libris, qui intitulantur Dyalo- Ille liber utinam esset gorum ad Hortensium amicum suum, in quo quam hic ! maxime potuit cohortatus est ad philosophie studium auditorem, et quod genus philosophandi minime arrogans, sed quod et constans et ellegans arbitratus sit, isdem libris ostendit. In hoc libro se studuisse asserit Augustinus

Scripsit aliud elegantissimum de Re publica libris sex, cum gubernacula rei publice teneret, magnus locus philosophieque proprius a Platone, Aristotile, Theophrasto totaque peripateticorum scola tractatus uberrime. Hi libri nusquam haberi dicuntur, quanquam ex eis sextus esse dicatur qui inscribitur de somnio Scipionis, super quo commentatus est uir clarissimus Macrobius philosophus. Feruntur a nonnullis

1. Suit une liste analytique des ouvrages de Cicéron, dont une partie est directement connue de l'auteur, et parmi lesquels, vers la fin, apparaissent des apocryphes. En dehors des extraits, instructifs à des titres divers, que je crois devoir publier, on trouve mentionnés encore les ouvrages suivants, qui figurent dans le manuscrit : Tucsulanae, De natura deonim, De senectute, De amicitia, Paradoxa, De legibus, Partitiones (= Rhetorice epithomain modiun dyalogi). Il n'y a aucune allusion aux recueils des Lettres de Cicéron et le texte montre que l'auteur les ignorait entièrement.

2. Le De fato n'ayant qu'un seul livre, l'auteur y réunit peut-être dans sa pensée le De diuinatione, qui manque à son exposé et qui est pourtant dans le ms., à moins qu'il ne prenne chacun des deux textes du De fato contenu dans le volume pour un ouvrage distinct.

Hec ut i que ad Hereniiiiim est.

esse Athenis, intus portam Aureliam, sub lapidea columna sic inscripta : Hic latet, hic intus Cicero- Mali iiersiis, nec sennis in archa miranda, Tollite neque latet, dum latet tentia melior, ut puipse latet ^ . , to ^.

Scripsit uolumen quod de Oratore intitulatur libris quator [sic] per dialogi modum, ad Quintum Et f rater erat, o inamicum suum quem fratrem appellabat. . . . docte !

Scripsit ad Herennium uolumen quod Rheto- Falsum. ricorum intitulatur diciturque ars uetus, et nouam libris quatuor 3, in quibus dat eloquentie documenta et colores ac modos ponit ornate loquendi.

Scripsit inuectiuarum aduersus Catillinam et complices libros sex uolumine uno, non minus mordaces quam sententiosos

Scripsit uolumen quod intitulatur Philippicarum libris quatuordecim, quia contra Philippum scripsit, uel ut alii [sic] est uerisimilius contra Cesarem Otouianum et Anthonium in campo Philippico 4 ; unde indignati alterius permissu, alterius iussu interiit Ciceronem [sic]. Scripsit de fine boni et mali uolumen. Scripsit orationum xij librum. . . . Plurium longe.

Scripsit de creatione [f. 121'] mundi librum unum. Scripsit de particione orationis librum unum. Scripsit de achademicis librum unum, uel secundum alios quatuor. Scripsit de suppliciis. Scripsit de diuisione formarum. Scripsit de orthographia. Scripsit de signis. Scripsit libros duos qui intitulantur de gloria, quos allegat Agellius. Sunt autem uolumina xxv, libri Ixvj, in quibus doctor leronimus adeo auide studuit, ut in hoc contra ipsum inuectiue scribens Rufinus Aquilegensis dicat inter cetera : Relegamus, queso, que scribit, si una pagina est que non eum Ciceronianum pronuntiet et ubi non dicat Sed TuUius noster.

1. Cette bizarre tradition médiévale sur la Répiihlique de Cicéron ne m'est pas connue.

2. C'est ici que l'annotateur du xve siècle montre qu'il connaissait l'écriture de Pétrarque et la provenance du ms. ; il ajoute : Optime dicis, Petrarcha.

3. D'après ce qui a été remarqué plus haut, p. 230, les rectifications de Pétrarque sont exactes.

4. Pétrarque s'est borné à rectifier le nombre des Philippiques qu'il croyait être 13 (cf. p. 210); l'humaniste qui lui a succédé se montre un peu plus informé : Fahissimum scribis, hone uir ; Philippice dicte ad similitudinem xiij orationum Demosthenis contra Philippum patrem Alexandriqiiilms pariter inuadit M. Antoninm.

Hec de studiis et scientie prestantia librisque TuUii Ciceronis. Sequitur de fine ipsius

Cum autem, ut idem tradit Valerius, in uilla Jh ipso siimptum Ciquadam Campitinatis [sic] deuersaret TuUius, cerone libro de diuianimo in somnum profuso nationef^.

[f. 122] Extant epitaphia eiusdem Tullii édita a sapientibus infrascriptis. Basiliiis... Asmeniiis... Vomaniiis... Heuforbius . . . lullianus... llaxius... Paladins...^.

De laudihiis eius et institutis ah eo. Ad huius autem Tullii Ciceronis laudes eximias explicandas Plinius Plinius Secimdus, Veronensis uir clarissimus aurea linguataliat profert : naiiiralishistoriel.j° Sed quo te, Marce TuUi c° ^i ad finem.

Hic instruit [sic] ut feminarum tunice ag talos usque dependerent, propter uarices operiendas ; Friuolum. prius enim suas ut uiri tunicas succingebant. Hic poetarum mira benignitate fouit ingenia3. Idem etiam instituit carcerem, quod dicitur TuUia- Faïsum apertissime. num, de quo Salustius

Hec de uita et gestis, fine ac laudibus uiri clarissimi M. T. C. Sequitur accessus ad litteram super eiusdem libris qui de Officiis intitulantur. Sed primo premittitur hitroductio super lihros de officiis. Socrates primus omnium graie gentis phylosophiam e celo in terras deuocauit4.

...Per ethicam phylosophie supponitur liber iste. Imitatur stoycos et precipue Panetium qui libros de officiis ante conscripserat, licet eum in quibusdam notet et ab eo sumtas sententias suo arbitratu disponat, suo etiam eloquendi génère exornet. Proemium premittit, in quo auditoris beniuolentiam captât, atentum facit, docilem reddit : beniuolentiam, ubi magnum adiumentum hominibus latinis se attulisse affirmât ; docilem, ubi de officiis se tractaturum insinuât ; atentum, ubi dignitatem huius tractatus asserit.

1. Dans la suite du récit, Pétrarque a mis en marge deux autres sources : Aiigustinus deciuitateDei, l. 30 m fine; Valerius [Maximus], l. 5°, c° 30.

2. C'est une partie des Hexasticha de Cicérone c^u' on trouve dans Riese, Anthol. lat., nos 603-614 (cinq pièces manquent).

3. L'expression est de Pline le Jeune, Epist. III, 15 ; l'auteur de la biographie connaissait-il cet ouvrage, qu'ignorait Pétrarque, ou bien en avait-il vu cette citation ailleurs ?

4. Ces derniers mots sont empruntés à Tusc. V. 4. L'analyse qui suit comprend deux colonnes : j'en donne seulement ce qui la termine.

A quelle époque le manuscrit s'est-il trouvé entre les mains de Pétrarque? A coup sûr, il l'avait déjà vers le milieu de sa vie ; l'écriture de la plus grande partie des notes peut être, en effet, datée des années qui suivent 1344 ' ; c'est par conséquent le texte dont il se servait à Vaucluse. Il semble même bien probable que c'est le manuscrit qu'il avait sous les yeux lorsqu'il énumérait cà Lapo da Castiglionchio les hommes illustres qui, avec Cicéron, lui tenaient compagnie dans sa retraite des bords de la Sorgue; ce brillant passage n'est guère autre chose qu'une analyse très complète de notre volume \ La lettre, qui semble ainsi le décrire, est du i^"^ avril 1352 ; je ne crois pas que Pétrarque s'en soit couramment servi plus tard et il parait être un de ceux qu'il laissa à Vaucluse à son dernier départ pour l'Italie'. Sans doute, il y a des mentions d'une écriture postérieure à la première

1. J'établis cette date à l'aide des notes intimes datées du Par. 2923 (v. planche I). On remarquera l'identité du signe Ç qui précède les dates de jour avec celui qui précède les sommaires ou notes du ms. de Troyes, ce signe n'a été employé par P. que pendant une certaine partie de sa vie ; je ne l'ai pas retrouvé dans les mss, acquis plus tard.

2. Fam. XII, 8 (avec deux ouvrages en plus) : Ex nostris aderant Brutus, Atticus, Herennius, Ciceronianis munerihus insignes. Aderat uir omnium doctissimus Mardis Varro, cum qiio Cicero ipse uagus academicum vus suhihat [Acad. post.]. Aderant Cottaet Velleins et Lncilius Balbus, cum quilms Deorum naturam acri studii uestigabat. Aderant Nigidius et Cratippus, cum quibus sécréta naturae, mundi principium atqiie essentiam rimahatur \Tim.']. Aderat Ouintus Cicero frater, ciuîi quo diumationem legesque tractabat. Aderat Marcus Cicero filius, nondum uilis, ciii dictabat officia, quid honestum quid utile, quaena?n inter haec ipsa content io. Aderant ehquentissimi uiriSulpicius, Crassus^Antofiius, cum quibus orâlona.e institutionis scruiabatur arcanum. Aderat Cato censorius ille senex, cuius senectutem testimonio commendabat. Aderat Liicius Torquatus, Marcus Cato Uticensis et Marcus Piso, cum quibus bonorum fines operosa disputatione firmabat. Aderat orator Hortensius, aderat Epicurus ; aduersus aîterum Cicej'oniana philosophiae laus, aduersus aîterum infamatio uoluptatis.. Aderant Laelius et ScipiOy cum quibus et uerae amicitiae et optimae Reipublicae formatn dabat. Ac ne in infinitum rapiar, externi reges aderant Romanis ciuibus intermixti, quos in capitalibus causis Cicero idem diuina prorsus oratione defenderat. . .

lecture, celles par exemple qui figurent aux marges de la biographie et la rectification sur VHortenshis' ; cependant, on ne trouve aucune note, aucun signe môme, comme il y en a tant dans le Virgile, pouvant être rapporté aux temps extrêmes de sa carrière et au séjour à Arqua. Il est certain qu'il a cessé un jour d'y étudier. Parmi les nombreux manuscrits de Cicéron qui lui sont venus, il a pu aisément en trouver de plus corrects que celui-ci, qui ne l'est guère, ou de plus commode pour l'usage courant. Ces exemplaires donneraient sans doute les dernières notes de Pétrarque sur son maître; contentons-nous d'examiner celles qui datent de Vaucluse.

Elles suffisent à attester, sous une forme nouvelle, combien et de quelle façon Pétrarque a étudié Cicéron. Les sommaires et les annotations abondent presque partout jusqu'à la fin de YOrator. Mais les Partitiones n'ont même plus de signes marginaux, et la série d'œuvres oratoires qui les suit semble avoir été à peine parcourue \ On en doit conclure que ces ouvrages étaient lus dans d'autres exemplaires, ainsi que le De amicitia et le De seneciiite, qu'on trouve fort dédaignés aussi dans la première partie du manuscrit et que Pétrarque affectionnait cependant d'une façon particulière K Avec le second texte du De fato commence une suite nou-

1. Cette observatioQ viendrait à l'appui de l'opinion qui attribuerait à P. la compilation préliminaire.

2. Il n'y a qu'une note dans les Catilinaires et un sommaire dans le discours Ad Quirites.

3. Mentions et extraits nombreux: Quant senteiitiain [l'immortalité de l'âme]... et in Tuscidano suo, et in sexto ReipuUicae diiiino génère orationis asseruit, necnon et in dialogo Lazlii qui de amicitia uera est, et in lihro qui Cato maior inscrihitur, defensionem continens senectutis, aliisque praetera tam multis in locis attigit (Fam. IV, 3) ; In eo lihro qui uocatur Laelius aut de uera amicitia (Fam. XII, 16). V. sur le Laelius un passage de la seconde rédaction delà Vie de Scipion, publié dans Le De Vir. ill, de P., p. 141.

velle de cahiers ; la main du possesseur ne se montre qu'une fois dans ce traité; elle est plus fréquente dans le De legibiis, où les marges retrouvent en abondance les signes de lecture ordinaires '.

Ce serait un travail interminable et fastidieux que de relever les sommaires et les notes, à plus forte raison les signes par lesquels Pétrarque a mis en vedette les renseignements que lui fournissait Cicéron \ Il est cependant instructif, pour qui connaît déjà Pétrarque, de parcourir cet ensemble d'indications d'un caractère tout personnel et de trouver, dans les passages ainsi désignés, l'origine d'une idée, d'un développement de notre écrivain. On n'est pas surpris, par exemple, de rencontrer des mains indicatrices en face de passages tels que ceux-ci : Honos dit artes omnesqiie incendiintur ad studia gloria {Tusc. i, 2, f. 14^') ;Tota philosophorum iiita... commentatio mortis est (I, 31, f. 154) ^ ;etc. Souvent l'admiration ou l'intérêt du lecteur s'exprime par une exclamation : Elegantissime, proprie et iiere, facetiim^ festiiie, magnifiée, argiimentiim optimum ^. Au beau passage Nat. deor. II, 59, f. 199,

1. Sur ItDe legihus,d. Deignor., Op. 1049; De otio relig.ll, Op. 315 ]Sen. XIV, i) Fani. II, 2, etc.

2. Quelques exemples : F. 198'. Nat. deor. II, 54 : De situ cordls nostri ciiriose admodum. F. 206', III, 9 : Nihnelius Romain terris. Nota. F. 209, III, 24 : Interpretatio nominum quorumdam deoriim et quid ex hoc infertiir. Nota dignutn. Aux f. 223' et 262' paraît la forme Nota/., que la nature des textes n'a pu servir à expliquer (peut-être Nota, Francisce).

3. Le mot fameux de Cicéron est analysé dans Secr. III (Op. 368). Il est cité sans provenance dans Fam. III, 12, où il est singulier qu'on ait pu le croire de P. (Bartoli, F. Petrarca, p. 59).

4. Autres exemples; Acriter in Epyciirum, Jff. 202, 204: locose sed tanien iirgenter, f. 227'. F. 228', Diiiin. II, 58 [Nescio qno modo nihil tant absurde dicipotest qiiod non dicatur ah aliqiio philosopboruin...] : Mordaciter ualde contra philosophos, et argute contra sompnia. On peut trouver le mot magnifice d'un entliousiasme excessif, appliqué à la dernière phrase du chapitre 40 du même livre, f. 226.

[Domina re7'tim... eloquoidi îiis...],Fétrc\r que s'écrie: Eloquenter de eloqiientia ; quand Cicéron nomme Scipion Sol alter (Nul. dcor. II, 5, f. 96'), l'auteur de VAfrica ne manque point de relever le mot: Magnifiée de Ajrieano \ L'impératif eaiie, qui est assez fréquent, implique d'ordinaire une certaine inquiétude sur la doctrine ^

Pétrarque cherche à mettre de la clarté dans le texte. Il indique en marge les divers interlocuteurs, la suite de leur argumentation, le caractère même de certaines phrases dont le sens pourrait, sans commentaire, être obscur; par exemple, la série d'arguments ironiques de Diidn.^ II, 27-29, f. 224^: Eleganter irridet; Irridet supra et infra; etc. Voici comment il met en relief les divers points du développement prêté à Velleius, Nat. deor. I, 16-20, f. i89'-i90 : Haetenus eontra philosophos ; bine eontra poetas et magos. — Effert [Velleius] Epycurum uituperatis omnibus. — Ineipit delirare Epyeiirus. — Falleris, Epyeure, si bee excutere niteris pio leetori. — Haetenus arroganter, bie modestius eoneludit Velleius, C'est s'en prendre assez vivement à la doctrine d'Épicure et à son porte-parole K Les analyses n'ont pas toujours un caractère aussi personnel. Au livre II du même traité, on les trouve sous cette forme ; Haetenus de ornatu, deineeps de stahilitate mundi. — Haetenus

1. Diuin. II, 45 \Niun qnis igltur taîts fuit ?] : Magnifiée de Ajrieano; II, 46 [At certe similis nenio Honieri] : Magnifice de Homero (f. 227).

2. Les nuances de langage semblent intéresser vivement le lecteur ; il ne manque pas de signaler celles que note Cicéron lui-même ; v. par exemple la distinction de sens établie dans Nat. deor. III, 10, f. 206' : Versutus, callidus, quid.

3. Les exemples seraient nombreux et montreraient combien Pétrarque abonde dans le sens de Cicéron : F. 188, I, 8 [Ouihus eniui oculis...] : Contra Platoneni Velleius nimis ardenter. F. 192, I. 31 \tie in offensione Atheniensiiun eaderet] : Ne punir etiir, forte monitus Pythagorc supplie io, de quo supra. Le représentant du stoïcisme est aussi blâmé d'une contradiction par Pétrarque, mais elle n'est qu'apparente et provient d'une des transpositions de chapitres dont le lecteur ne s'est point aperçu (II, 31, f. 204) : Paulo ante dieebas, Btilbe, ipsuni mundum esse deum, nunc a diis administrari affirmas.

240 PETRARaUE ET CICERON

mundiim diiiinitus creatum, diuinitus régi ; hinc iam cuius causa questio. — Hactenus deos esse; mine que ipsonim sit natura, etc. Ce ne sont plus que de simples points de repère pour s'orienter dans la lecture.

Cherchons au manuscrit quelques-uns des nombreux passages où la philosophie de Cicéron se rencontre avec la doctrine chrétienne et voyons comment les accueille Pétrarque, qui fut toujours empressé à les enchâsser dans ses livres '. Le De diuinatione^ où il s'est plu tant de fois à louer la guerre faite aux superstitions païennes % fournit à notre curiosité moins d'exemples que le De natura deorum. Dés le début du premier livre, au chapitre 2, dirigé contre les négateurs de la providence des dieux, on trouve un grand souligné marginal et la noie: Pie et grauiter ^ si de uno Deo (f. 187). De même, au début de I, 9 : Bona questio etiam apud nos (f. 188). Rencontrant dans I, 42, une opinion dangereuse pour toutes les religions et combattue aussi par S. Augustin ' [qui dixerunt totam de diis immortalibus opinionem fictam esse ah hominibus sapientibus rei public ae causa. ..\ Pétrarque s'indigne avec

1 . L'examen des notes de cette nature peut constituer le commentaire le plus précis à divers développements du De ignorantia [cf. Hortis, Arch. Triest., p. 142 ; Voigt, t. I, p. 95] et à un autre moins cité que voici : Saepe ille quidem deos tiominat saecidi siii morem seqiiens, quin et uolumine intégra deorum naturam tractât, iibi, si acrius attendatiir, deorum ttirbam et inania noniina non tam célébrât quant irridet ac detegit. Et certe idn ex proposito loquitur, imum Deum eumque principem rnundique rectoreni uocat. Et ïicet, ut saepe dixi et scripsi, forte paratum ueritati periculum timeret, aîiciibi tamen ingénue f as sus est non conuenire philosopha dicere deos esse... Christus ucrbum est et uirtus et sapientia Dei Patris : Cicero multa de ûerborum arte, deque uirtutibus et humana sapientia locutus est, uera utique et idcirco ueritatis Deo absque ulla dubitatione gratissiiiia. Cumenim Deus ueritas uiua sit ; cuiii, ut ait pater Augustinus, omne uerum a ueritate uerum sit, haud dubie quicquid ab uUo uerum dicitur a Deo est. Lire la suite du morceau dans Fam. XXI, 10.

2. V. notamment Rer. mem. III, 3, IV, 2 (Op. 442, 466) et en général tout le livre IV. Cf. Fam. III, 8 : Cicero.., in eo libro quo exiguo in spatio diuinationem aedifical euertitque.

Page 1