PROCES DE PIC DE LA MIRANDOLE
(20 février-3i juillet 1487)
In nomine sancte et individue Trinitatis. Amen.
Cum nuper nobilis et magnificus vir dominus Johannes Picus, Concordie cornes, quam plurimas et diverses variarum facultatum conclusiones in Romana curia disputandas illasque defendendas in pluribus locis aime Urbis publiée affixerit et imprimi fecerit; quarum alique, judicio quorumdam doctissimorum virorum, ex vi verborum a recto tramite ortodoxe fidei deviare, et alique adeo obscure, confuse et involute, ut ille absque alia declaratione in médium disputande deduci minime potuissent, et alique earumdem adeo énormes, ut a catholica Ecclesia prohibite fore et quamdam speciem heresis sapere videbantur; ita ut ille, si in médium disputande deducte fuissent, procul dubio minus doctis imperitis viris scan-
— ii5 —
dalum generare potuissent: Hinc siquidem fuit (sic) sanctissimus in Christo pater et dominus noster, dominus Innocentius divina providentia papa VIII, ad cujus noticiam he conclusiones et quarumdam illarum, ut premittitur, intollerabiles errores de[ve]nerunt, volens tante rei de oportuno remedio providere, ne catholica fides in hiis in publicum disputandis aliqua ex parte macularetur, et scandalum in eadem sanctissima fide exoriretur, illas reverendo in Christo patri domino Johanni, Dei gracia episcopo Tornacensi, in Romana curia residenti, de cujus providencia, sciencia et doctrina hactenus in multis idem Sanctissimus ab experto cognoverat, vocatis ac accersitis secum quibusdam reverendis in Christo patribus et dominis catholice fidei episcopis et sacre théologie professoribus ad id per Sanctitatem suam specialiter deputatis, antequam ad illarum disputacionem in publicum deducerentur, revisendas, discuciendas et examinandas commisit, prout in litteris apostolicis in forma brevis latius continetur et quarum litterarum ténor sequitur et est talis :
« Venerabilis frater, salutem et apostolicam
- ii6 —
benedictionem. Cum ex injuncto officio pastorali totius christiane religionis cura nobis incumbat, illa imprimis attente et diligenter providere debemus, que ad fidei catholice conservacionem et universalis Ecclesie firmamentum pertinere videantur. Cum itaque, ut ex multorum relatione accepimus, dilectus filius Johannes Picus, Concordie cornes, diversas nuper variarum conclusiones facultatum publiée disputandas exposuerit, quarum alique partim ex vi verborum a recto fidei ortodoxe tramite deviare videri possunt, partim vero ita dubie et ancipites, preterea novis insuetis vocabulis involute sunt ac etiam obscuritate obducte, ut oportuna declaratione indigeant; si enim diucius indiscusse dimitterentur, vereri similiter possent (sic) ne fidelium mentes et pie aures plurimum ofïenderentur; idcirco fraternitati tue, de cujus probitati atque industrie (sic) in Domino confidimus, presencium tenore comittimus quatenus, vocatis apud te venerabilibus fratribus episcopis et aliis sacre théologie professoribus ad id a nobis specialiter deputatis, ac eciam antedicto Johanne Pico, Concordie comité, cum eisdem presidendo auctoritate nostra efficias, ut conclusiones predicte discutiantur, et in hiis que ex vi verborum a fide catholica dissonare et heresim sapere
viJcbantur (sic), idem pro Hdci ortodoxe dignitatc et omnimoda revcrcncia non nisi in forma juris audiatur ; aliarum vero conclusionum, que dubie item et ancipitcs, ctiam si philosophie sint deservientes et posite ad connexa fidei, ex quibus plurima ad erroneum sensum transferri possent, talis declaratio fiât, ut nulla ex parte fidei répugnent; in reliquis postremo, in quihus inaudita tcrminorum novitas inducta est, operam dabis ut quid captiosa verborum congeries portendant (sic) patefiat atque aperte explanetur, ne quid per obscuritatem in captione contineatur et auditores sua vanitate involvantur.
In quibus ea diligencia utaris, ut hujusmodi omnia declarentur et ad concordem relationem deducantur, ut ad examen venerabilium fratrum nostrorum sancte Romane ecclesie cardinalium quos ad hoc deputavimus, deferri possint, ut per eos postmodum coram nobis in sacro consistorio relatis oportune providere possimus. Quam rem volumus ut omni cura et diligencia studeas adimplere, contrariis non obstantibus quibuscumque.
Datum Rome apud sanctum Petrum sub annulo Piscatoris, die vicesima februarii M CCCG LXXXVIJo, pontificatus nostri anno tertio. »
— ii8 —
In inferiori parte dictarum litterarum erat scriptum hoc nomen, videlicet : Hie. Balbanus. Extra vero in eodem brevi scripta erant hec verba, videlicet : Venerabili fratri nostro episcopo Tornacensi, domus nostre magistro.
Quibus quidem litteris in forma brevis expeditis et prefato reverendo domino Johanni, episcopo Tornacensi, in hac parte commissario, ex parte sanctissimi Domini nostri Pape prefati presentatis, et per eumdem dominum Johannem, episcopum et commissarium, cum omni qua decuit reverencia, ut michi notario publico infrascripto relatum fuit, receptis, idem dominus episcopus et commissarius, viso prius tenore dictarum litterarum et intellecta hujusmodi commissione, intendens, prout tenebatur, mandatis et commissioni sanctissimi Domini nostri Pape obtemperare et illam débite executioni demandare, fecit ac processit in hujusmodi negocio, prout infra sequitur.
Et primo :
Die prima mensis marcii de anno a nativitate Domini Mo CCCCLXXXVIJo, prefatus reveren-
— Iir) —
dus dominus Johannes episcopus et commissarius ordinavit ac fecit quod omnes et singuli domini episcopi et alii in sacra theologia magistri etdoctores ad exequendum prefatas litteras in forma brevis per prefatum sanctissimum Dominum nostrum, ut dixit, specialiter deputati, vocarentur ad comparendum coram eo una cum prefato domino Johanne comité, in Palacio apostolico apud Sanctum Petrum, in caméra proprie habitationis prefati domini episcopi et commissarii; quem locum idem reverendus dominus episcopus et commissarius sibi et eisdem dominis deputatis adprefatam commissionem, ut premittitur, factam exequendam, pro tribunali elegit et deputavit ad diem sequentem, videlicet diem veneris secundam ejusdem mensis marcii et horam vicesimam, per infrascriptum sanctissimi Domini nostri Pape cursorem. Quam horam pro infrascriptis exequendis sibi pro infrascriptis singulis diebus elegit.
Die veneris secunda ejusdem mensis marcii.
Sanctissimi Domini nostri Pape cursor retulit michi, notario infrascripto, heri pro hodie ad comparendum coram prefato reverendo domino
Johanne episcopo et commissario ad horam et locum supranominata vocasse omnes et singulos infrascriptos, videlicet :
Reverendos in Christo patres dominos Ardicinum Aleriensem, Petrum Usselensem, Anthonium Tiburtinum, Golzeranum Leglinensem, Johannem Coclensem Dei gracia episcopos; necnon venerabiles et circumspectos vires dominos Sansonem de Senis, Ordinis Minorum, Anthonium de Bononia, Ordinis Servorum générales; Joachimum de Venciis, vicarium generalem Ordinis Predicatorum, Marcum de Miroldo, magistrum sacri Palacii, Anthonium Flores, utriusque juris doctorem, sanctissimi Domini nostri Pape referendarium, Lucam de Fulgineo, sanctissimi Domini nostri confessorem, Franciscum de Murcia, ejusdem sanctissimi Domini nostri cubicularium, Johannem Cordier, Parisiensem, Baptistam Signorium de Janua, procuratorem Ordinis Heremitarum Sancti Augustini, et Cristophorum de Castronovo, Ordinis Minorum, sacre théologie professores et magistros, ad petendum, videndum, audiendum et intelligendum declarari conclusiones confuse, ut dicebatur, ad disputandum publicatas et positas per prefatum Johannem comitem inter alias suas conclusiones positas. Necnon idem cursor retulit ut supra, ad diem.
horam et locum prescripta vocasse eumdem dominum Johannem comitcm, ad audiendum vuluntatcm prcfati domini commissarii et deputatorum predictorum super prcdictis conclusionibus.
Qui omnes domini deputati, ut premittitur, per prefatum sanctissimi Domini nostri Pape cursorem vocati, prêter reverendos in Christo patres dominos Aleriensem, Tiburtinum, Leglinensem et Conclensem episcopos, coram prefato domino commissario, die et hora predictis in loco prenominato comparuerunt, et ibidem invicem sedentes petierunt sibi declarari infrascriptas septem conclusiones a dicto domino Johanne comité, ibidem présente, qui singula singulis respondendo declaravit, prout infra sequitur.
Et primo ad interrogaciones eorumdem dominorum commissarii et deputatorum super prima conclusione declaranda, cujus ténor de verbo ad verbum talis est :
Prima conclusio declaranda.
« Christus non veraciter et quantum ad realem presenciam descendit ad inferos, ut ponit Thomas et communis via, sed solum quoad effectum. »
Pro qua quidem conclusione declaranda idem
Johanne episcopo et commissario ad horam et locum supranominata vocasse omnes et singulos infrascriptos, videlicet :
Reverendos in Christo patres dominos Ardicinum Aleriensem, Petrum Usselensem, Anthonium Tiburtinum, Golzeranum Leglinensem, Johannem Coclensem Dei gracia episcopos; necnon venerabiles et circumspectos viros dominos Sansonem de Senis, Ordinis Minorum, Anthonium de Bononia, Ordinis Servorum générales; Joachimum de Venciis, vicarium generalem Ordinis Predicatorum, Marcum de Miroldo, magistrum sacri Palacii, Anthonium Flores, utriusque juris doctorem, sanctissimi Domini nostri Pape referendarium, Lucam de Fulgineo, sanctissimi Domini nostri confessorem, Franciscum de Murcia, ejusdem sanctissimi Domini nostri cubicularium, Johannem Cordier, Parisiensem, Baptistam Signorium de Janua, procuratorem Ordinis Heremitarum Sancti Augustini, et Cristophorum de Castronovo, Ordinis Minorum, sacre théologie professores et magistros, ad petendum, videndum, audiendum et intelligendum declarari conclusiones confuse, ut dicebatur, ad disputandum publicatas et positas per prefatum Johannem comitem inter alias suas conclusiones positas. Necnon idem cursor retulit ut supra, ad diem,
horam et locum prescripta vocasse eumdem dominum Johannem comitem, ad audicndum voluntatcm prefati domini commissarii et deputatorum predictorum super prcdictis conclusionibus.
Qui omnes domini deputati, ut premittitur, per prefatum sanctissimi Domini nostri Pape cursorem vocati, prêter reverendos in Christo patres dominos Aleriensem, Tihurtinum, Leglinensem et Conclensem episcopos, coram prefato domino commissario, die et hora predictis in loco prenominato comparuerunt, et ibidem invicem sedentes petierunt sibi declarari infrascriptas septem conclusiones a dicto domino Johanne comité, ibidem présente, qui singula singulis respondendo declaravit, prout infra sequitur.
Et primo ad interrogaciones eorumdem dominorum commissarii et deputatorum super prima conclusione declaranda, cujus ténor de verbo ad verbum talis est :
Prima conclusio declaranda.
« Christus non veraciter et quantum ad realem presenciam descendit ad inferos, ut ponit Thomas et communis via, sed solum quoad effectum. »
Pro qua quidem conclusione declaranda idem
dominus Johannes cornes eisdem dominis commissario et aliis deputatis predictis per hec verba formalia, per me notarium publicum ibidem annotata, videlicet: « Quod nemo intelligat ex hac conclusione dicere me animam Christi non descendisse ad inferos et animam Christi in tri(ti)duo non fuisse in inferno ; ymmo utrumque confiteor, sed dico quod neque motus localis neque alicubi locari competit alicui substancie separate, sicut erat anima Christi in se racione operationis. »
Secunda conclusio declaranda.
Secunda est, quod « peccato mortali finiti temporis non debetur pena infinita secundum tempus, sed finita tantum ».
Ad cujus conclusionis declaracionem idem dominus Johannes comes eciam per sequentia verba formalia respondit, videlicet : « Dico hoc, quod si aliquis perseverabit tantum per tempus finitum in peccato mortali, ille non punietur nisi per tempus finitum, et hoc intelligendo per tempus non solum tempus vie, sed vie et termini. Si enim de tempore vie intelligatur, dicit totum oppositum. Et ad perfectiorem declaracionem conclusionis, dico quod cum veritate conclusionis stat ista veritas, quod quilibet decedens in peccato mortali punietur in eternum. » Et
ultra quesitum est per ipsos dominos deputatos ab ipso domino Johanne comité, utrum aliquis qui pcccavit tantum per tempus finitum et moriatur impenitens, puniatur in eternum. Respondit idem dominus Johannes comes quod sic; sed dixit quia non punitur pro illo actu solummodo, sed pro infinitis actibus aliis malis, et hanc opinionem, ut dixit in conclusione et nunc dicit, non esse asserendam, quia est contra communem modum dicendi sanctorum; « sed bene dico ipsam probabiliter posse defendi. » Item eciam ultra premissa dicit quod quilibet decedens in peccato mortali, ex reatu illius peccati mortalis ideo punitur in eternum, quia ex hoc quod decedit in illo reatu, ponitur in tali statu, in quo necessitatur ad peccandum actualiter in eternum.
Tertia conclusio declaranda.
« Nec crux Christi nec ulla ymago adoranda est adoratione latrie, eciam eo modo quo ponit Thomas. »
Ad cujus declaracionem prefatus dominus Johannes comes dixit eum sequi opinionem Henrici et Vartonis, qui dicunt quod ymagini Crucifixi non debetur nisi adoratio iperdulie.
omnibus que dixit, dicit et dicet in premissis et circa ea se remittere determinationi et correctioni sanctissimi Domini nostri Pape et sacri Collegii reverendissimorum dominorum Cardinalium sancte Romane Ecclesie.
Quibusquidem omnibus et singulis supradictis, sic ut premittitur, peractis, in eodem loco et coram eisdem dominis deputatis, prefatus dominus reverendus dominus Johannes et commissarius predicta die assignavit statim ■vice vocis oraculo eidem domino Johanni comiti ad diem lune proxime sequentem, qui erit quinta mensis marcii, ad comparendum coram eisdem dominis commissario et deputatis et respondendum conclusionibus per eum nuper oblatis; quod idem dominus Johannes cornes incessanter verbo acceptavit.
Et deinde, die lune ejusdem, mensis marcii, congregatis ad invicem prefatis dominis deputatis, hora vicesima, ut premittitur, deputata coram prefato reverendo domino Joanne episcopo et commissario, ipsi inter se deliberarunt, disputaverunt et disceptaverunt dictas septem conclusiones per ipsum dominum Johannem comitem positas inter alias, ut premittitur, declaratas, an ipse, una cum declarationibus suis, ut premittitur, datis, fuerint vere false,
erronée, heretice, vel alium hujusmodi errorem sapiant.
Qui domini deputati, eadem quinta die, coram prefato reverendo domino episcopo et commissario, super prima conclusione predicta incipiente : Christtis, etc., alternatim et seriatim inter se disputantes, tandem post multas et varias rationes allegatas in médium, determinaverunt, concluserunt et dixerunt unanimiter et concorditer secundum rigorem sermonis et ex vi verborum conclusionem esse falsam, erroneam, hereticam et contra veritatem sacre Scripture, non obstante qualicumque declaracione per prefatum dominum Johannem comité desuper facta.
Eadem quinta die, prefati domini deputati invicem in prefato loco, ut premittitur, congregati, super secundam conclusionem predictam incipientem : Secunda est qiiod peccato mortali, etc. eciam disputantes et plures rationes hinc inde adducentes, concluserunt et terminaverunt eamdem conclusionem per hec verba formalia, videlicet quod dominus cornes non satisfecit argumentis et inquisitionibus sibi super ea factis, ymmo addidit errorem errori in respondendo et declarando ; ideo unanimiter dicimus tam conclusiones quam
responsiones et declaraciones falsas, erroneas et hereticas.
Simili modo prefati domini deputati super tertiam conclusionem predictam incipientem : Nec criix Christi, etc., disputantes, unanimiter concluserunt, dicentes quia prefatus dominus Johannes comes negat omnem modum adorationis latrie ad crucem secundum viam catholicorum doctorum et ex oratione quam facit universalisEcclesia ad crucem ;ideo unanimiter dixerunt prefatam conclusionem esse scandalosam, piarum aurium offensivam et contra consuetudinem universalis Ecclesie; non obstantibus responsione et declaracione ad ipsam conclusionem per prefatam dominum Johannemcomitem, ut premittitur, factis, etc.
Die sexta ejusdem mensis marcii, in prefato loco presentibus omnibus dominis deputatis predictis, prefatus reverendus dominus Johannes episcopus Tornacensis, commissarius,retulit michi,notario infrascripto, quemdam Anthonium Parmensem, sanctissimi Domini nostri cursorem, de sue révérende Dominationis ordinatione et mandato monuisse seu vocasse prefatum dominum Johannem comitem heri pro hodie ad comparendum coram eisdem dominis
commissario et deputatis, hora consueta, ad respondendum quibusdam conclusionibus inter alias per cum oblatis. Qua die idem dominus Johannes cornes minime comparait illa die nec sequentibus diebus in prefata congregatione et coram prefato domino commisario.
Dicta die ejusdem menais marcii, congrcgati ad invicem, omnes domini deputati prefati prêter dominum Marcum de Miroldo, magistrum sacri Palacii, qui in omnibus et singulis infrascriptis, occasione egritudinis supervenientis (ut dicebatur) in eum, minime interfuit aut unus de predictis dominis deputatis fuerit (sic) super ipsa quarta conclusione incipiens (sic) : Non assentior coinmuni sentencie, et ejusdem domini Johannis comitis super ea responsione disputantes, inter se concluserunt in hec formalia verba, videlicet : Considerata responsione prefati domini Johannis comitis et opinione ac motivis et racionibus Henrici cujus... opinioni innititur prefatus cornes, visum est omnibus prefatis dominis deputatis et communi voto ipsorum prefatam conclusionem ex vi sermonis derogare divine omnipotentie, et hoc sapere heresim.
Supra quinta conclusione predicta incipiens (sic) : Correlarium non est, etc., prefati domini deputati in sepedicto loco similiter congregati in presentia domini Johannis episcopi et com-
rio et deputatis personaliter venire deberet. Quarum tenores de verbo ad verbum sequuntur taies.
Sequuntur sex conclusiones declarande de quibus supra fuit mentio.
[prima conclusio]
Qui dixerit accidens non posse existere nisi inexistat Eucharistie poterit sacramentum tenere eciam tenendo panis substanciam non rémunère, ut tenet commiinis via.
Secunda conclusio.
Si teneatur communis via de possibilitate suppositacionis in respectu ad quanicuniqiie creaturem (sic), dico quod sine conversione panis in corpus Christi vel panitatis annichilatione potest fieri ut in altari sit corpus Christi secunduni veritatem sacramenti Eucharistie ; quod sit dictum loquendo de possibili, non de sic esse.
Tercia conclusio.
Illa verba : hoc est corpus etc. que in consecratione dicuntur materialiter tenentur, non significative.
QUARTA CONCLUSIO.
Miracula Christi non ratione rei fade, scd rjtione modi faciendi, divinitatis argumcntum ccrtissùnum sunt.
QUINTA CONCLUSIO.
Magis improprie dicitur de Deoquodsit intellectus vel intelligens, quam de anima rationali quod sit angélus.
SeXTA CONCLUSIO.
Nichil intelligit actu et distincte anima, nisi seipsam.
Quibus quidem sex conclusionibus in dicto papiro descriptis de mandate, ex commun! deliberatione prefatorum dominorum commissarii et deputatorum receptis per me notarium publicum infrascriptum. die dominica xi ejusdem mensis, de mandato et deliberatione premissorum, in secunda sala Palatii apostolici, Rome, apud Sanctum Petrum, eidem domino Johanni comiti manualiter tradidi et assignavi, presentibus famulo suoetpluribusaliispersonis.
Et deinde, die lune xij et martis xiij ejusdem mensis marcii, congregatis ad invicem in pre-
rio et deputatis personaliter venire deberet. Quarum tenores de verbo ad verbum sequuntur taies.
Sequuntur sex conclusiones declarande
DE QUIBUS supra FUIT MENTIO.
[prima conclusio]
Qui dixerit accidens non passe existere nisi inexistat Eucharistie poterit sacramentum tenere eciani tenendo panis substanciam non rémunère, ut tenet communis via.
Secunda conclusio.
Si teneatur communis via de possibilitate suppositacionis in respectu ad quamcuinque creaturem (sic), dico quod sine conversione panis in corpus Christi vel panitatis annichilatione potest fieri ut in altari sit corpus Christi secundum veritatem sacramenti Eucharistie ; quod sit dictum loquendo de possibili, non de sic esse.
Tercia conclusio.
Illa verba : hoc est corpus etc. que in consecratione dicuntur materialiter tenentur, non significative.
QUARTA CONCLUSIO.
Miraciila Christi non ratione rei fade, scd rjtione modi faciendi, divinitatis argumcntum ccrtissiinuvi sunt.
QUINTA CONCLUSIO.
Magis improprie dicitur de Deoquodsit intel- Icctus vel intelligens, quant de anima rationali quod sit angélus.
SeXTA CONCLUSIO.
Nichil intelligit actii et distincte anima, nisi soipsam.
Quibus quidem sex conclusionibus in dicte papiro descriptis de mandate, ex communi deliberatione prefatorum dominorum cemmissarii et deputatorum receptis per me notarium publicum infrascriptum. die dominica xi ejusdem mensis, de mandato et deliberatione preniissorum, in secunda sala Palatii apestelici, Rome, apud Sanctum Petrum, eidem démine Johanni comiti manualiter tradidi et assignavi, presentibus famulo suoetpluribus aliispersonis.
Et deinde, die lune xij et martis xiij ejusdem mensis marcii, congregatis ad invicem in pre-
fato loco prefatis dominis deputatis coram predicto domino Johanne commissario, ipse dominus commissarius retulit sibi fuisse presentatum folium predictum cum responsionibus et declaracionibus ejusdem domini Johannis comitis super dictis sex conclusionibus, manu propria (ut creditur) scriptis. Quibus ibidem coram eisdem dominis commissario et deputatis alta et intelligibili voce lectis, ex communi deliberatione omnium predictorum dominorum commissarii et deputatorum dixerunt et determinaverunt formaliter,singulasingulis respondentes, prout infra sequitur. Et primo super prima conclusione :
Declaracio prime conclusionis predicte.
Qui dixerit accidens, etc., existere, ut supra.
Responsio domini Johannis comitis : « Potest aliquis tenere quod existencia per Dei potenciam separatur ab essencia et hoc tenendo potest dicere quod, facta transsubstanciacione substancie panis in corpus Christi, remanet existencia panis, que fundat existenciam accidentium, »
Responsio dominorum deputatorum eisdem conclusion: et declarationi.
Quibus conclusioni et responsioni prefati
domini deputati, coram prefato domino commissario, communi deliberacione dixerunt infrascripta verba, videlicet : a Ista responsio non salvat conclusionem ; ymmo utraque, videlicet conclusio et responsio, est erronea. »
Declaracio secunde conclusionis.
Si teneatur communis via, etc., ut supra.
Responsio domini Johannis comitis : « Si Deus potest suppositare quamlibet creaturam, potest suppositare substanciam panis ; quo facto per communicationem ydiomatum, ille panis erit vere Beus homo ; et ita illud quod a sacerdote célébrante adorandum erigitur, adorari potest adoracione latrie propter ydemptitatem suppositi. Et hoc intelligo per veritatem sacramenti, et hanc opinionem tractaverunt magni viri. »
Responsio dominorum deputatorum huic conclusioni et responsioni.
Quia ex ista conclusione dominus comes intendit quod ex nova assumptione panis, stante substancia panis, posset salvari veritas sacre Eucharistie secundum institutionem Christi quam tenet Ecclesia, dicitur quod ista conclusio est falsa et erronea in fide.
Declaracio TERCIE CON'CLUSIONIS per dominum COMITEM FACTA.
Illa verba hoc est corpus, etc. — Déclarât dominus Johannes in his verbis : « Videatur glossa de consecratione dist. 2a, capitule timorem, et habebit intentum conclusionis. »
Determinacio ut supra dominorum deputatorum.
Ista conclusio est scandalosa et contra communem opinionem sanctorum doctorum, nec opinio glosatorum in hoc tenetur.
Declaracio quarte conclusionis per dominum comitem facta.
Miracula Christi, etc., ut supra. — « Est communis sentencia theologorum quod opéra que faciebat Christus, possent fieri eciam a virtute divina, mediante puro homine; sed id quod concludit, evidenter ipsum propria virtute et non aliunde accepta fecisse miracula, estmodus faciendi, quia scilicet in orando vel alii secundum (sic) propria[m] potestate[m] et imperando multa faciunt miracula. »
Determinacio dominorum deputatorum.
« Conclusio potest trahi ad malum sensum, quia continetur inter magicas, dato quod sua declaratio sit vera et tollerabilis. »
DECt.ARACIO QUINTE CONCLUSIONIS PER DOMINUM COMITEM FACTA.
Miif^is iinpropric dicitiir, etc. — « Conclusio innititur modo loquendi Dyonisii, qui dicit quod de Deo non débet dici quod sit intellectus neque intelligibile, et similia. Eodem quoque modo accipiantur verba mea, que accipiuntur verba Dyonisii. »
Determinacio dominorum deputatorum.
Conclusio ista est falsa et ad hereticum sensum transterri potest, neque satisfacit sua declaratio.
DeCLARACIO SEXTE CONCLUSIONIS PER PREFATUM DOMINUM COMITEM.
Nichil intelligit actii, etc. — « Loquor de illo actu intelligendi, qui dicitur intelligere abditum, cujus memorat Henricus nonoQuodlibet, et Augustinus sepe in libro de Trinitate. »
Determinacio dominorum deputatorum.
Conclusio est falsa et non est ad intellectum doctorum quos in responsione adducit.
Que omnia et similia, sicut premittitur, per me notarium publicum infrascriptum scripta et adnonata, perprefatos reverendos patres domi-
nos acta, facta, disputata, digesta et matura eorum communi deliberacione conclusa coratn predicto reverendo in Christo pâtre et domino
Johanne episcopo et commissario ibidem
approbante et Rome,
in Palacio apostolico, apud Sanctum Petrum, in caméra proprie habitationis ipsius domini commissarii, anno, mense et diebus prenuntiatis, presentibus eisdem omnibus dominis commissario et deputatis predictis et me notario publico infrascripto de premissis rogatis.
Et ego Aloysius de Campania, clericus Salerinus, Januensis diocesis, publicus apostolica et imperiali auctoritatibus ac Camere apostolice notarius, qui premissis omnibus et singulis, dum (sicut premittitur) agerentur, dicerentur et fièrent, una cum prefatis reverendis dominis commissario et deputatis super infrascriptis presens interfui, eaque sic fieri vidi, audivi et in notam sumpsi et quia premissa omnia et singula (ut premittitur) disputata, digesta et conclusa, per alium fidelem scribam, aliis tune me prepedito negociis, scripta confeci, et in hanc publicam formam redegi, signoque et nomine meis solitis et consuetis signavi, subscripsi et publicavi, in fidem et testimonium omnium et singulorum premissorum rogatus et requisitus.
Ego Johannes Tornacensis, commissarius, interfui omnibus suprascriptis.
Ego Pctrus, episcopus Usselensis, prefatis (ut prefertur) interfui, examinavi cum aliis reverendis patribus et magistris deputatis sensui et determinavi et in fidem premissorum mea propria manu me subscripsi.
Ego frater Franciscus Sanson, generalis Minorum indignus, ut supra affirme et in testimonium premissorum mea propria manu subscripsi.
Ego Anthonius Flores, utriusque juris doctor, sanctissimi Domini nostri Pape referendarius, in hiis que facultatem juris concernunt assencio, et propria manu subscribo.
Ego frater Lucas de Fulgineo, ordinis Servorum sancte Marie, Domini nostri Pape penitenciarius, ut supra firmo; in cujus fidem me propria manu subscripsi.
Et ego magister Franciscus de Murcia assencior omnibus suprascriptis.
Ego frater Baptista Signorius, Genuensis, procurator ordinis fratrum Heremitarum sancti Augustini, suprascripta confîrmo, et in fidem me propria manu subscripsi.
Ego frater Christoforus de Castronovo, ordinis Minorum, suprascripta confirmo, et in fidem me propria manu subscripsi.
Ego Johannes de la Mirandula, etiam videns illud quod sanctissimus Dominus noster et domini deputati per suam Sanctitatem de meis conclusionibus suprascriptis sentiunt et déterminant, fateor conclusiones esse taies quales esse eas déterminant sua Sanctitas et approbati judices per eam, atque ita rite teneo, nec tenebo unquam aliquid earum, quia sua Sanctitas et domini deputati per eam judicant non esse tenenda, et ita juro.
Anno a nativitate Domini MCCCCLXXXVIJ, indictionequinta, die veromartistricesima prima et ultima mensis julii, pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri Innocencii divina providencia pape octavi anno tertio, ego Jacobus Quentinoti, clericus Rauensis (?), publicus apostolica et imperiali auctoritatibus necnon sacri Palacii apostolici ac Curie et Camere apostolice causarum notarius, de mandato venerabilis et circumspecti ac eximii viri domini Anthonii Grochis, legum doctoris, reverendi in Christo patris et domini Pétri de Vicentia, episcopi Cesenatensis, dicte curie causarum Camere apostolice generalis auditoris locum tenentis, ad illustrem et generosum virum
dominum Johannem Picum Mirandulam,cotnitem Concordie suprascriptum, Rome, in domo sue soli[t]e residcncie, in quadam caméra superiori existentem.una cum suprascriptis testibus personaliter accessi, et sibi hune processum, ut illum subscriberet, prout infra scriptum est, manu sua propria, presentavi.
Quiquidem dominus Johannes comes dictum processum de meis manibus ad se bénigne et gratiose recipiens, illico sponte ipsum processum manu sua propria in octo versibus suprascriptis subscripsit, et illum sic subscriptum michi rcstituit dicto domino Anthonio locum tenenti reportandum, presentibus ibidem me, notario suprascripto , et honorabilibus viris dominis Hermanno Hervertink et Jacobo Lombardi, clericis Monasteriensis et Tullensis diocesum, testibus ad premissa per me vocatis, ductis specialiter atque rogatis. In quorum fidcm et testimoniumpremissorum hic me manu propria subscripsi, et signum meum apposui consuetum.
Ita est. Jacobus Quentinoti notarius suprascriptus, manu propria.
Quamquam ego Johannes Cordier, visa qua-
dam declaracione nonnullarum conclusionum de illis quas pro disputandis in Urbe posuit et publicavit dominus Johannes Picus, Concordie cornes, dixerim sub correctione Sancte Sedis apostolice et sedentis in ea summis (sic) Pontificis, predictas conclusiones numéro tredecim in sensu specificato et explicato in dicta declaracione esse probabiles atque catholicas, easque in dicto sensu posse disputari ; tandem tamen, ipsa veritate sola coactus, dico quod dicte conclusiones minime debuerunt simpliciter et indistincte poni et pro disputandis publicari, quia, non obstante prefata declaratione, dicte conclusiones omnes tredecim false sunt ac erronée, alique etiam heretice, alie vero taies quales ego cum aliis deputatis reverendis patribus doctoribus et magistris eas esse dixi et scripsi in codice per me antea super dictis conclusionibus et aliis edito, cujus duplum propria manu signatum apud se habet reverendus in Christo pater dominus Tornacensis episcopus. Presenti autem mee determinationi promitto nunquam contraventurum.
Ita est. Cordier, manu propria.
Ego Johannes de Mierle fateor subscripsisse
certarum asscriionum comitis etc. declaraciones, approbando précise illas secundum sensus in codice subscripsionis positas ac dcsipnatas et non aliter, ut dicta suprascripsio plene continet, pro prima ejus parte. Et in secunda parte illius subscripsionis, confiteor me contradixisse certorum magistrorum condempnationi magistrali, ut pro gradu magistrali puto mihi licuisse; et ex eis précise capitibus, quia dicebat et asserebat comes,cum juramento attestabatur sensus condempnationis per magistros datos non fuisse suos, et quod quoad hoc non sentiatrite auditus nec intellectus,ut eciampredicta subscripsio continet, et quod in ea condempnabantur propositiones, que Parisius publice admittuntur disputabiles et defensibiles ut eciam predicta subscripsio tangit. Quapropter illi pie credens, deceptus in hiis que sunt facti, in quibus eciam quilibet prudentissimus facile decipi potest, illi condempnationi ut sic facte contradixi tamquam injuste et non rite facte, ad eflTectum précise eum ut omnia verius maturius et rectiori ordine intelligentur (sic), ut eciam dicta suprascripsio continet. Sed quia qui maie narrât, maie interprétât, et cornes predictos sensus condempnationis fatetur fuisse suos ; ideo solaveritate motus et non coactus, simpliciter illam condempnationem approbo, prout
eam magistri deputati fecerunt. Promitto illi nunquam contraventurum, et ita juro, et confiteor predictam declaracionem non sufficienter salvare conclusiones predictas.
Ita testor. Jo. de Myrle, manu propria.
Copia secundi brevis.
Venerabiles fratres, salutem et apostolicam benedictionem. — Superioribus mensibus, cum dilectus filiusJohannesPicus,Concordie cornes, diversas variarum facultatum conclusiones proposuisset publice disputandas, que vel ex vi verborum a tramite ortodoxe fidei devi^re videri poterant, vel propter nova et insueta vocabula declaracione explanacioneque indigere, tibi, Tornacensis, per alias nostras litteras in forma brevis commisimus ut venerabilibus fratribus nostris episcopis et aliis sacre théologie professoribus, ad id a nobis specialiter deputatis, ac eciam dicto Johanni (sic) Pico convocatis cum eisdem auctoritate nostra presidendo, efficeres ut ejusmodi conclusiones discuterentur et ad examen venerabilium fratrum nostrorum sacre Romane Ecclesie cardinalium
quos ad hec deputaveramus, refeni possent; et facta nobis per eosdem cardinales in sacro consistorio relatione opportuna super illis , prout res exigebat, providere possemus, prout in ipsis litteris plenius continetur. Cum autem, sicut accepimus, idem Johannes Picus, qui a te una cum dictis episcopis et professoribus sepius audiius fuit, provisione et declaracione nostra non exspectata,nova scripta super hujusmodi conclusione (sic) assertione addiderit, caque a nonnuUis sacre théologie professoribus parum consideratis subscribi fecerit; nos, qui ex pastoralis officii ministerio omni studio curare debemus ut fidei catholice puritas preservetur et nullis ambiguitatibus aut erroribus involvatur, huic rei opportune occurrere cupientes, fraternitati vestre,de quarum doctrina, probitate et singulari prudentia precipuam in Domino fiduciam obtinemus, committimus per présentes, ut super hujusmodi scriptis et subscriptione diligentius inquirendo, illaque, adhibitis episcopis et professoribus per nos, ut prefertur, deputatis, discutiendo contra actores et subscriptores scriptorum hujusmodi more inquisitorum heretice pravitatis (taies enim vos in hac causa esse volumus) procedatis, dantes vobis plenam auctoritate presentium facultatem citandi, capiendi et carcerandi carceratosque
examinandi et juxta sanctiones canonicas puniendi, reliqua omnia et singula faciendi que inquisitores predicti in similibus causis de jure vel consuetudine agere possunt, contrariis non obstantibus quibuscumque. Datum Rome, apud Sanctum Petrum, sub annulo Piscatoris, die sexta junii MCCCCLXXXVIJ, pontificatus nostri anno tertio. 52C signatiim: Hierronymus] Balbanus. Et in dor90 et rétro habebatur : Venerabilibus fratribus Johanni Tornacensi, domus nostre magistro, et Petro Cesenatensi, Romane curie et causarum generali auditori, episcopis et commissariis nostris.
EXTRAITS DE LA CORRESPONDAN'CE DES NONCES A LA COUR DE CHARLES VIII (l^
« Scripsimus Lugduni Sanctitati Vestre quod egeramus in negotio Joannis Mirandulani. Interea dum fuimus in itinere veniendi Parisius, fuit captus prope Lugdunum ad septem leucas
in Delphinatu, ea via qua ctiam nos venimus, cuius Delphinatus gubernator est Illustrissimus Dominus Philippus de Sahaudia. Eo capto, orator lUustrissimi ducis Mediolani intercessit apud regiamMaiestatem ut liberaretur, laudans ipsum et dicens esse subditum Status Mediolanensis, et quod nihil commiserat propter quod capi deberet, sed solum causa videndi regem et hanc Universitatem hue veniebat; et ita obtinuit litteras de eo relaxando. Quam primum hue applieuimus, ordinavimus litteras patentes cum insertione litterarum apostolicarum damnationis Conclusionum eius, et brevis cirea illorum exeeutionem et ipsius Joannis et complicum eapturam, dirigeâtes illas universis et singulis tam eeelesiasticis quam secularibus, etc. ; sub censuris et pénis contentis tam in litteris quam in brevi in forma processus; et obtinuimus litteras a rege ad Dominum Philippum, ut quia intellexit a nobis captum esse propter heresim, non obstantibus prioribus litteris, si ita viderit esse, eum retineat. Seripsimus etiam nos eidem Philippo et Reverendissimo Domino Cardinali Lugdunensi et eius oflfieiali; et eum his omnibus litteris mittimus caballarium ad Dominum Philippum ut seiat quod sit de illo homine, et si sit adhuc detentus, et debeat detineri ad libitum Sanetitatis
Vestre, redeat ad nos ; si vero esset liberatus, persequatur ipsum per regnum, si in eo est, cum litteris illis patentibus, ut iterum detineatur. Et caballarius presentabit has litteras nostras banco de Caponibus, Lugduni, qui mittent eas cite et fideliter.
« Nos expliciti aliquantulum ex negotiis nobis cum rege commissis, exequemur etiam mandata Sanctitatis Vestre et cum rege et cum Universitate circa materiam eiusdem Joannis Mirandulani ; et cum rege incipiemus die dominico, deinde sequemur cum aliis ut preveniamus eum, si forte hue veniret, quod non credimus...
«... Heri que fuit dies dominica 27 presentis mensis, accessimus ad Regem, qui bénigne nos audivit ; presentavimus ei brève Sanctitatis Vestre in causa heresis Joannis Mirandulani quo lecto, diximus que inde secuta sunt, et quomodo fuerat detentus a Domino Bressie, et ut Maiestas Sua vellet agere quod ex tali homine non oriretur aliquod scandalum in hoc inclito regno; ettetigimus omnia opportuna circa hune articulum...
('... Hodie erimus cum Universitate et Facultate théologie pro negotio fidei contra Joannem
Mirandulanum et nihil omittemus. Reliquum est ut nos humillime commendemus sacratissimis pedibus Sanctitatis Vestre, que nos habeat excusâtes, si tardavimus ei scribere postquam hue venimus ; visum est enim in tam longo itinere litteras non debere esse inanes et ieiunas. Si vero nimis curiosi fuimus in scribendo etiam minima, ignoscat Sanctitas Vestra, quia opportunum visum est de omnibus plene certiorem facere Sanctitatem Vestram que ex minimis potest etiam maiora coniectari.
« Dum hec scriberemus die 28 januarii, veniente ad nos Domino Senoniense hora octava, cum aliis deputatis fuimus a rege vocati. Et quia Facultas théologie nostra causa erat congregata, ne videremur eis illudere, ego A. Floresivi ad eos, et nos L. Traguriensis et
Joannes Horioli accessimus ad Regem
«... Eodem tempore ego quoque A. Flores accessi ad Facultatem théologie iam congregatam, eisque brève Sanctitatis Vestre obtuli. Quo lecto, lecte sunt littere apostolice super damnatione libelli noningentarum Conclusionum , deinde brève nostrum super illarum esecutione et captione Joannis Mirandulani et Cordier. Exposui eis seriem rei a principio, laudavique eos ex parte Sanctitatis Vestre, et hortatus sum eos adperseverandum in obedientia Sanctitatis
Veetre et Sancte Sedis Apostolice, et ut essent boni pugiles fidei catholice prout professio exigebat, et multa similia ; et de omnibus rogavi notarium et testes ibi présentes. Responderunt quod obedirent Sanctitati Vestre et quod volebant habere exemplum litterarum in archivio suo, et venirent ad nos super aliquibus declarationibus '.
« Hodie, que fuit dies 29. presentis mensis, venit ad nos orator ducis Mediolani, et dixit quod imprudens peccaverat; nesciens quod de aliqua heresi esset notatus, intercesserat apud regem quod cornes Jo. Mirandulanus liberaretur a Domino Bressie; et cum Dominus Bressie duceret eum secum hue captivum, iterum pro ipso accesserat ad regem; et Majestatem Suam dixisse Domino bailivo Meldensi in aurem ut sibi responderet nos de dicto Joanne alloquutos fuisse Celsitudinem Suam tamquam de heretico. Et propterea veniebat ad nos, quia sciebat Illustrissimum Dominum suum esse bonum catholicum et devotum Sancte Sedis apostolice et Sanctitatis Vestre, et ipse quoque erat inimicus hereticorum. Non instruximus eum de omnibus ; nihilhominus addidit, si hue venerit, appellabit ad curiam Parlamenti, et res hic erit hoc
