‹ Précis de l'histoire de l'Église réformée de Paris d'après des documents en grande partie inéditsChapitre 86 sur 120 · DE L EGLISE REFORMEE DE PARIS. XXXVII · texte numérisé non relu

DE L EGLISE REFORMEE DE PARIS. XXXVII

pliquer la peine capitale; mais un grand nombre des nôtres sont frappés de terreur, à tel point qu'ils n'ouvrent qu'à contre-cœur leurs maisons aux assemblées, qui, du reste, ne sont pas très-considérables. Quoiqu'on craigne beaucoup les commissaires affamés, qui partout chassent leur proiô, on craint cependant beaucoup plus la fureur du peuple, dont les prèlres excitent la rage dans leurs sermons, criant contres les juges comme s'ils soutenaient le parti des luthériens. Rien de nouveau, du reste, par rapport soit à la guerre, soit à la paix. Les deux partis rassemblent les moyens nécessaires pour faire la guerre. Le roi est plus pauvre qu'Irus, et comment ne le serait-il pas, quand il a autour de lui tant de gouffres qui absorberaient dans leur avidilé le monde entier ? Depuis six mois les soldats ne reçoivent plus leur solde ; songez quelle licence ils s'arrogent. 0 confusion extrême ! Mais je m'étends beaucoup plus que je ne devrais et malgré mes précautions de ne rien ajouter de superflu. J'ajouterai cependant encore qu'en me rappelant la mémoire de Juguriole (?], vous m'avez affligé (?). Saluez, Monsieur, de ma part tous ceux qui ont dîné avec vous; en même temps je désirerais savoir si M. Villegagnon a reçu les dix pisloles qu'il devait remettre à Gratime(?). Je saluerai mes collègues, comme vous en avez exprimé le désir, à leur première réunion. En attendant, Riparius , mon compagnon particulier, vous souhaite tout bien. Les frères D. et R. m'ont chargé par une lettre de vous saluer en leur nom. Ruppeus et Colenœus vous présentent aussi leurs hommages. Quant à moi, je supplie Dieu notre père et notre Seigneur Jésus-Christ de prolonger votre vie , de vous donner les forces de son Saint-Esprit et d'augmenter journellement vos dons, qui suffisent non-seulement à protéger votre Eglise, mais à édifier et à affermir les autres. Ne nous oubliez pas non plus dans vos prières. Adieu, excellents et vénérables frères et seigneurs.

Paris, 27 mars 1558. Votre tout dévoué

Jo. Rachamus.

J'ai écrit h Joinville l'histoire de M'"« de Rant/gny. Son mari doit venir aujourd'hui en ville. Je crains qu'il n'y ait du nouveau.

J 7)1011 très honoré Seigneur Monsieur d'Espeuille La part ou il sera.

S. Ctim per quinque dies, ut significaui vobis, magna ecclesia vesperi cantasset psalmos Dauidis in prato Cleric. Sexto demum diecum pseudoepiscopus et Sorbonistfe vehementer conquesti essent, edictum curi;o publicatuni est ne quis caneret cantiones (psalmorum onim nomine non iisi sunf) in niagno cœtu, hora intempestiua, cum armis. Sacrifici enim falso sparserant Lutheranos armâtes conuenire. Qui autem inter iudices non alieni erant ab Euangelio, dicebant hoc prudenter excogitatum et nihilominus pergendum esse , quare tantum caneretur ne tumultu nocturne cladem aliquara acciperet civitas. Nos tamen quorum curae commissa est Ecclesia, prospicientes periculum et hostibus fide satis jam commolis, ccnsuimus omnes nostros serio esse monendos ut cessarent. Quoniam enim seditionis crimine gravare nos student hostes, quasi aliquid tentemus ad labefactandum prœsentem regni statura, et novandis rébus inhiemus, exislimauimus satius esse nos confundi ac perire quant si Euangelium huic probro exponatur quod armet homines ad tumultum, et memores fuimus admonitionis tuae quant dedisti cum fratres capti sunt, fructuosos semper fore cineres pioruni vio-

XXXVIll PnKCIS DE 1- IITSTUIHK

lentos autem oinnes impefus inutiles fore ac stériles. Ac ipso quidem die quaravis magna multitude partim ad spectandum, partim ad canendum conuenerat, nemo tamen cantauit, prppter paucos qui, egressis fere omnibus incœperunt. Clausfc autem tune sunt portœ urbis statira post octauam, ut plerisque pernoctandum fuerit in suburbiis. Postridiequidies erat Ascensionis, maiore hominum numéro conveniente, cum propter intermissionem diceretur a quibusdam flabellis: en Euangelistœ tridui, alius alium impulit, et cantatum est pro more, citrù tumultum. Ibi vidisses sacrificos et monachos rabie turgentes, plebeculam vero divisam. Cum aliqui dicerent se melodia oblectari, et obstupescerent ob multitu- (linem et dignitatem cantorum : pars in magistratus ipsos faciendum esse impetum nisi repiedium adhibeant. Res omnino sic habet. Ac mibi quidem spectanti (ides habenda est, quoniam jam a duobus mensibus bujus prati amœnitate perfruor inuitis omnibus monacbis. Consequenti die, cum sigillorum custos, a Rege n)issus ad exigendas graves pœnas de seditiosis psalmorum cantoribus venisset in urbem, edictum nouum publicatur, quo sancitur indicta pœna capitis ne quis omnino adeat pratum Clericorum. Et iubentur ianitores omnes portas urbis hora nona claudere. Tum rumor passim spargitur Regem non mediocri esse incensum ira quod cum sibi bostis immincat hac tempestate Lutberani armati vocent ad turbandum regnum, ut prtedae exponatur. Renuntiatum enim estmisero (?) illic armâtes fuisse plures octingentis, cum affirmare liceat nobis qui adfuimus, omnes, quoad iudicare licuit, nudos et inermes fuisse, nisi quod nobiles suo more armati erant gladiis. Intereà ad augendum nobis terrorcm heri et nudius tertius capti sunt aliquot in vicis. nonnulli etiam cum domi essent. Numeruni autem nondum tenemus. Nos vero qui principes esse ferimur et aliis duces esse ad omnia, conquirimur diligenter ab aduersariis, ut nobis hospitium mutandum fuerit. Sed quemadmodum dicit Dominus, duodecim sunt borœ diei, modo nihil temere aggrediamur, nisi iussu eius, liabcbimus illuiii»directorem et angelos eius conseruatores. Videmus tamen nos versari in summo periculo. quia tanquani seditionis rei statim ad supplicium trahemur, cum nobis nibil aliud propositum sit quam modeste Deo et régi parère. Perspicuum autem est Regem graui ira caecum et prsecipitem ferri in suam perniciem, cum ne autboritati quidem Andeloti pepercit in tanta rerum suarum difficultate. Nudius tertius enim arcessivit illum , rogauitque an non autbor esset nouœ istius rausices. Deinde cur Davidem Navarreni ab aula expulsum apud se babuisset doctorem, imo et suggestum .Aureliis jussisset conscendere. Nam qui Andelofo maie volunt boc régi detulerant quod dux aliis praeisset ad canendum. Tum pro Gasparo quem comitem itineris babuerat, Dauidem suniebant. Cum facile abbisdelationibus sese purgasset, ut qui nec pratum adierat, nec Dauidem uuquam viderai, Rex addidit : Audio te non interfuisse missas ex quo oppidum Calais expiignatum est. Is excepit libère et forliter sibi non licere, salua conscientia; se in caeteris operam et obsequium principi suo nunquam negasse. Ne sini prolixus in recitandis omnibus, postquam egressus est à conspectu Régis, traditus est 30 aut 50 sagittariis vel hastatis asseruandus, et abductus in oppidum Meaux. Unde litteras ad uxorem scripsit quas Rochaeus noster legit, ubi viriliter illam confirmât, ac con-

DE L EGLISE l'.El'Or.MEE DE l'AIllS. XXXIX

solatur et sibi gloriosum esse dicit pati pro causa adeo justa. Videtis inquo statu siint res nostrae : vident etiam quibus non plane confixi sunt oculi quani misera sit Gallige conditio, qua' tantis flagrat contentionibus, ubi tani propinquus est hostis, et quae rectorem babct qui sine judicio sursuni ac deorsum omnia versât. Gloriatus fuerat sibi in manu esse pacem, rediit tamen re infecta, quin etiam vix fuga elabi potuit cum quadringentis pistoletariis, quos vocant; non procul ab eo loco, ubi magnifiée epulabatur unà cum Lothoringa, raatre ducis interrempti sunt ab hoste. Quod quseris de Navarreno, adhuc est in ciuitate. Quo autem sit hinc abiturus me latet, atque haud scio an ipse sciât. Ratio vil* eius adeo corrupta est ut nescio quid jam sperandum sit. Toto die saltat cum mulierculis ne quid grauius animo concipiat, quod belle congruit maiestati regise. Attamen die Lunse praeterito 1G Maij aderat in prato, et una cum nostris musicis ambulabat: quin etiam die Jouiscum Andeloto conoionem audiit non apud se seorsim, sed in cœtu ordinario. Quare videbis quid expediet, nam de loco a quo rationem scribendi petendam esse indicat, affirmare nihilausim. Puto tamen adhuc aliquandiu ipsum sessurum in aula. De Uantignica niliil habeo quod significem loinvillœo nostro, nisi quod pessime tractatur a marilo. \ i sublata est in tomphim ut missam audiret, ac ibi adhuc se fortem prsestitit. Ex eo tempore inclusa domi seruatur, nec palet ad ipsani aditus, ideoque nescio an adhuc reddila" sint ci litterae quas Dampetrœusattulit. Aliquis forsan ex eventu iudicet nobis hocconsilium dandum non fuisse (quanquam qui concedit non seniper consulit), sed certe aliter nos gerere non poluimus ubi circumstantias omnes expendimus. Scio quam isthaec gravia sunt loinvillseo nostro, nec nobis sane mediocriter sunt acerba. verum non possumus mederi malis omnibus quae videmus. Precari licet ac gemere et patienter ferre quod corrigere non potes. Gasparum adhuc statuimus in qusedara Normandiae oppida mittere ut dissipatos colligat in unum corpus et confirmet. In negotio Sancti Laudi nihil noui est. Quinqiie capti fuerunt, ex quibus très papistse dimissi sunt, duo reliqui qui gustauerant veritalem adhuc sunt in carcere. Sunt circiter 30 quibus imperatum est ut se sistant ad 15 Julii. Interea custodi sigilloruni omnibus modis odiosum reddidimus pnefeclum cui hsec prouincia dota fuerat, quum insignis est propter vitae anteactie probrum. Hortatus sum ipsos utconstanter pergerent in afflictione : quod volui ut faceres, Domine, si tibi grave non esset, et simul consuleres ne quid temere, quare parum abfuit quin armatos vi repulerint. Quatuor fratres captiui manent in eodeni statu. Legatorum reditum expectamus et vestris precibus commendamus nostram Ecclesiam quœ tanquam nauicula in fluctuoso mari in singulas lioras peridilatur. An iterura mihi in tanto discrimine versanti, dabilur faciem vestram intueri? Faxit Dominus. Absit tamen ut aliquid velim quod nolit ipse. Valete fratres. Dominusvos diu seruet incolumes Ecclesia;. Salulale quseso amicos omnes meo nomine. Salutaui collegas meos, vobis ipsi vicissim salutem pluriman adscribi volunt.

22 Maij 1588. Vobis obsequentissimus, J. H.

Vanellus, apud quem nunc habito, te. Domine, et D. Galasium plurimum salutat.

Page 1