‹ Prédicatoriana: ou, Révélations singulières et amusantes sur les prédicateurs; entremêlées dChapitre 11 sur 55 · EXTRAITS DES SERMONS DE MENOT · texte numérisé non relu

EXTRAITS DES SERMONS DE MENOT

Le Père Menot, ' né à Paris, était cordelier ; il est mort en 1518 dans un âge fort avancé. Il dit dans

' Michaeli Menoti sermones quadragesimales , Turonis de- "^ çlamati. Pansus , 1519 , «n-S** , goth, ,■ prix 10 à 12 fr.

Sermones quadragesimales reuerendi patris Mîchaelis Menoti sacre théologie quondam professons Parisîensîs , ab ipso oHtn Parisiîs declamati , nune denuo et diligentissime castigati', efc noyis legum atque canonum addîtamentis locupletati. Parism, ex ojficina Claudii Chet^alloni, 1526, inS^ de 224 feuillets. Cette édition est la meilleure.

Micliaelîs Menoti sermones quadragesimales, Parisiîs ab ipso olim declamati. Parisiîs , 1530, i/t-8^, goth. i prix 7 à 8fr.

Il y a eu beaucoup d'éditions de ces sermons , qui malgré cela sont toujours rares. Le Ducbat pense qu'ils ont été traduits en latin pour en rendre la lecture utile à plus d'une nation ; mais l'abbé d'Artigny paraît prouver victorieusement qu'ils ont été prononcés comme ils sont imprimés , c'est-à-dire dans un latin entrelardé de français. Au reste, tout ce que nous en avons n'est qu'un recueil des extraits de ces sermons.

un de 868 sermons, en parlant de la danse : -^ « Chorea est iter circulare ; Diaboli iter est circulare ; ergo chorea est motus diaboli « » — Il prouve la mineure de cet argument par ces passages : — « Circuivi terram... Circuit quœrens quem devoret... In circuitu impii ambulant... »

Ce plaisant orateur prétendait quele moyen d'aller en paradis, « c'était de faire comme aux hôtellerie^ ^Espagne , où Ton paie avant que de manger , mais tioù Ton sort ami de Fhôte. De même les prédestinés ont beaucoup à souffrir sur la terre ; ils payent dans cette vie ; mais ils sont sûrs d'être heureux dans l'autre, au lieu que les mauvais chrétiens font comme aux cabarets de France, où l'on ne paie qu'en sortant ; mais il faut payer , et souvent on a dispute ou l'on fait banqueroute. »

Le même Menot s'interrogeant 'lui-même daM son sermon du lundi du quatrième dimanche de Carême , s'exprime ainsi : « Pourquoi Jésus-Christ tTQUva-t-il mauvais que saint Pierre tirât Tépée contre Malchus dans le Jardin des Olives ? Il y en a deux raisons ; la première , c'est qu^iï était pape et que ce n'e^t pas le métier de8 papes ni dés ecclésiastiques de faire la guerre ; la deuxième^ c'est qu'il n'avait point pris de leçons d'escrime , non didiceraf ludere de spatlui; car voulant couper ïa tête à Match us, il ne lui coupa que l'oreille, nam volendo amputare caput^ scidit auriculam. »

Dans un autre sermon, il demande pourquoi Jf.-C- donna plutôt les clefs de l'Eglise à saint Pierre

qu'à saint Jean qui le valait bien. C'est que saint Jean était son cousin et qu'il a voulu nous prouver par là que dans la distribution des bénéfices ecdé^ siastiques, on ne doit avoir égard ni à la chair ni an

sang.

Menot dit dans un de ses sermons : « Que croyezvous que l'on trouve dans la chambre des prêtres? des explications ou des commentaires sur l'Evangile? non , ]\ico1as de Lyra leur donnerait des maux de tête ; mais on y trouve un arc , arcum aut balistam', enfin tout l'attirail d'un chasseur. » Disons-lê, depuis long-temps le clergé de France est à Fàfarl d'un tel reproche.

Dans l'histoire du jugement de Salomon , il prétend que lea deux mères plaidaient chacune leur cause avec chaleur, en présence du Roi, et que l'une jurait par sa foi ; le Roi leur dit : Taisez-vous, bavardes , je vois bien que vous n'avez jamais étudié à Angers ni à Poitiers pour savoir bien plaider , nt sciretis b^ne litlgare»

Dans son sermon de la femme adultère , il demande pourquoi on n'amena point l'homme adultère : Possible , dit-il , que c'était un de Messieurs. * Ainsi en fait-on aujourd'hui, on accuse le pauvre, on se tait du gros goddon.

Dans le sermon du vendredi après les cendres , il

' On entendait alors par Messieurs, les membres du Parlement.

^'exprime ainsi œntre les gens du Palais : — 1\ une domini justitiarii sunt ut catus ( le chat ) qui ponitur ad custodiendum caseum , ne illum rodant mures • sed si ciatus apponat semel dentés, plus nocebit unico morsu quam mures in viginti. Sic Domini officiarii régis positi suht ad tuendum populum communem pauperem , et tamen ei plus nocent super conductu unius processus sex alborum , quam omnes talliae ,

ÏDnes impositiones et gabellae et armigeri qui posnt eis venire in uno anno. » — Puis passant aux ecclésiastiques coupables de simonie : — a Audite, ï)omini mei , quando scissor lignorum est in sylvâ, primo scindit arbores per pedem, postea grossos râmos , et tandem parvos , quos simul ligat. Sic isti protonotarii (abbates) qui habent illas dispensas ad très immô ad quindecim bénéficia et sunt simoniad et sacrilegi , non cessant arripere bénéficia incompatibilia. Idem est eis ; si vacet episcopatus , pro eô habeiido dabitur unus grossus fasciculus aliorum beneficiorum. Pirimo accumulabuntur archidiacotiatus , abbatiae , duo prioratus , quatuor aut quinque prebendae , et dabuntur haec omnia pro recom-* pensatione , et non erit ramusculus in hoc fasciculo qui non bene serviat. Sed de quo serviet iste fasciculus ? certè ad comburendum animas vestraS in igné Infemi. Nonne dico verum : numquid hodie cardihâlatus et archiepiscopatus sunt lardati de episco- |>àtibus , et episcopatus pluribus abbatiis et prioratibus. Ad omnes diabolos talis modus faciendi; » Dafns le sermon du mercredi après le premier

dimanche de Carême ^ il s'adresse ainsi aux dames du grand monde : — r « O dominae nostrœ ddlicatae, quae nutritis corpus vestrum, cette vermine^ cum tantà pœnâ , quae sœpè non curatis venire ad ecclesiam pro audiendo verbo Dei, non oportet facere nisi unum passum de yestrâ domo usc[ue ad ecclesiam ; vix est le ruisseau à passer. Tamen nunc est ferè nona^ et non surrexistisk Otius evacuaretur stercus stabuli , in quo fuissent quadraginta-quatuor equi ; on aurait plutôt enlevé le fumier d'une écurie aàU y aurait eu quarante-quatre chevaux, quam domina esset disposita , qu'une femme n'aurait fini sa toilette , et posuisset toutes ses épingles. »

Dans son sermon du mercredi après le second dimanche , notre orateur s'indigne contre les prostituées qui excitent les jeunes personnes à la débauche :

(( Est una Maq la, quae posuitmultas puellasou

inétier ; ad malum ibit , elle s'en ira le grand galop ad onmes diabolos. Estne totum? Non, elle n^en aura pag 9i bon marché, non habebit tam bonum forum ; sed omnes , quas incitavit ad malum , servient ei de bourrées et de fagots pour lui chauffer ses trente côtes. » Le même prédicateur dit, dans le sermon du jeudi après le quatrième dimanche de Carême : a Intramus per unam portam in hune mundum^ sed oportet exire per aham. O mundani et mun-* danae I nbn potestis satiari de vos farderies. Si bené consideramus portam per quam intramus , c'est une porte sale et dégoûtante : non est rex , papa , vel domi* nus qui non debeat transire per hanc portam. Et si

prima est sale et vilaine, ita quod quando loquî oportèt de eâ, oportet baisser le front; adhuc secunda e«t vilior et foeticior et pleine d'ordures: »

Dans le sermon du mercredi après le dimanche des rameaux , ce burlesque orateur dit la plus forte impertinence qu'on ait jamais proférée : — « Audivi ab oremagistri Huet, in conventu parisiensi praedicantis, quod si non alia occasio se obtulisset , virgo ia tanto zelo amabat redemptionem generis ini, quod propriis manibus filium crucifixisset. » Il est vrai qu'il ajoute : « capitehocsanè, pr^nez cela du bon côté: »

Dans le sermon de la Passion , Menot demande les raisons pour lesquelles Judas choisit le baiser pour livrer le Sauveur ; il donne entre autres ces deux-ci ; « V Le plus grand embrasseur qui jamais fût, ce a été Notre Seigneur; quia quando apostoliejus veniebant ad eum, praesentabat eis os ; et hoc simulando fecit Judas. 2^ Quia Jacobus minor a capite usque ad pedes de robe et de gestes, assimilabatur in onmibus Oiristo, il ressemblait en tout à Jésus-Christ ; ita quod quando simul erant, videbantur esse duo fratres, et Judas timebat ne Jacobus caperetur loco Christi et quod cogeretur restituere pecunias. »

n dit ailleurs : — a In portis Jérusalem , sicut nos habemus hic imagines sanctœ Mariae , sancti Francisci , erant imagines Moysis et HeUae ; et transeundo dessous les portes, ces images faisaient howneur et réué^ rence à notre benoît Sauveur. »

Dans le sermon prêché à Tun des dimanches aprè»

la Quadragésime, le Père Menot prit pour texte de son discours ce verset de Tépître du jour : Domime, ne irascatur fur or tuus tontrà populum metm; et après avoir commenté ces paroles , il ajoute :

(c Astrologi dicunt quod sol transit per multa signa ; et quum est in signo Leonis, est fortissinû vigoris y omnia siccat et attrahit. Sic Christus qui est Sol jmtitiae, transit per multa signa. Fuit in Gapricomo quandô antiquitùs peccata puniebat , de Dathan et Abyron. Fuit in Virgine quando ' utero Mariae fuit novem mensibus. Fuit in quum duplicem habuitnaturam; divinam et hunianam. Fuit in Ariète, quando (ut dicit Isaïe, iv) tanquam ovis ad occisionem est ductus , in morte crucis. Fuit in Sagittario, quando (Luc, xm) nisi pœnitentiam egeritis , simul omnes peribitis. Fuit in Pisce, quandô gloriam annuntiavit, et contemptum mundi docuit. Fuit in Cancro qui retrograditur ; sic Christus retrogradiendo incessit , quia regnum non erat de hoc mundo(Joan, xix); de omnipotente factus est passibilis et mortalis. Erit in Librâ in morte nostra , quia ponderabit opéra nostra , reddens unicuique quod suum erit. (Math. , xvi, Apoc. xxn. ) Erit in Leone, quando in suo judicio animam districtè judicabit sine personarum acceptione ; sicut Léo ad nullius pavet occursum. Erit in Scorpione quando puniét dicendo : (Math. , xxv) Ite maledicti in ignem aeternum. Et sic punget cauda ut Scorpio. Justis autem erit gaudium , quare eis dicet : Venite benedicti, etc. , etc. »

Le sermon de Menot sur le miracle des cinq

pains est bien -digne par son originalité de ce

singulier prédicateur : — « Selcundùm textum

erant quinque millia hominum sine mulieribui^

et parvuUs : unde possumus concluderé, quôd

erant benè decem quatuor millia mulieruiù , quia

videmus per experientiam , quod in uno sermo-

ne pro uno homine sunt semper quatuor mulieres;

Qnëdo etiam quod erat magna multitudo puerorum,

^n^alieres illius patriae erant ita instructae sicut

huJQS' civitatis , quae non venirent ad sermonem ,

nisi secum afferrent puerum pendentem àd mamil-

lam ; et cum hoc, magna multitudo puerorum post

caudam, qui non cessabunt mugire durante sermoné

et impedire praedicatores et assistentes. Sed quae-

rierem libénter, ubi Dominus studuerit fecere pran*

dium vel convivium. Credo quod non frequentaret

peccatores hujus urbis, qiïî non oblivisoentur in

banqueto potum cum cibo. Prandium hoc Domini

simile erat prandio lemovici , à un repas de limou^

sin; videtis quôd qui sunt in Belsià vel Campaniâ

contra unum murum , trahuiit de sacculo bene sex

libras panis quas totas comedent, nec super hoc

bibent semel : immô si habeant juxta eos copinam

vini, facerent conscientiam viderequid sitineâ. Non

sic Galii et maxime Picardi faciunt ; postquam

summam numeraverunt , et hospiti satisfecerunt ,

adhuc bene potabunt vinum pro sex patardis. Si sit

parvus panis duorum denariorum super mensam , si

quis eorum l'entamait, ce serait un coup de coutçau. Do-

— 62 ~ Bodaus autem hodiè fecit le dîner du limousin, quia fecit unum convivium et banquetum spemale, magnificum et solemne sic quod omne« admirati sunt , ubi non tantùm dédit panem , sed etiam pisces ; credo quod erat quadragesima sicut nunc , et quilibet capiebat quantum volebat.Dominus primo innuptiis dederat tantùm vinum , non panem : nunc tantùm pçineih y non vinum. Dominus noster benè tune ostendit soam magnam prudentiam, quia tenebat mensam v^ tundam omnibus venientibus. Non fit mentio v^ textu, quod beata virgo Maria praesens esset, quia piè credo quod tune dixisset Fiho, sicut nuptiis : yinum non habent. Heu , fili , vos ad vestrum honorem optimè pervenisti pro resatiandis tôt et tantis honodnibus. Yideo quod comedunt tam bono animo ; tamen principale eis déficit, vinum non habent ; ta vôtre merci , fadunt optimum vultum ; «ed vinum non habent quod possint potare ; non habent quo possint madefacere frusta. Quare Dominus non euravit de potu, sicut de cibo? respondêo 1** propter aquarum approximationem. Dicitur quod erat trans mare GraUleœ ; sedebant ibi sur la belle herbe ; et post comestionem habebant hcentiam eundi ad bibeadum in mari à tire-la^rigaut. »

On regarde les sermons de l'Enfant prodigue, et de la Magdeleineeomme les plus singuliers du Père Menot. Nous allons commencer par celui de l'Enfant prodigue, dont nous donnerons un extrait assez détaillé pour bien faire juger de ce que nou^ sommes obligés de passer sous sileiice.

~ 53 — w Pater quidam habebat duos fihos , quorum jmmor se ostendit magis fatuum, quàm inconstans fiiit. C estait un enfant plein de sa volonté^ volage, un mignon, un vert galant. Quando venit* ad cognoscendum seipsum y suam fortitudinem , suam juventutem, suam pulchritudinem , et sanguis ascendit in firontem , et que le sang lui fut monté au front, venit ad patrem , resolutus sicut papa , et dixit ei : Pater, imn non sum amplius in œtate in quâ debeam subjici virgae; sum satis sapiens, non oportet me esse subtutelà; benè me ipsum regam. Mater mea defiincta est ; reliquit nobis bona ; facite mihi partem meam. Item pater, sumus tantùm duo filii : ego aon sum bastardus , et sic quando placeret Deo dé faire tant pour vos enfants que vous allassiez de vie à trépas, facere tantùm pro pueris vestris ut è vitâ decederetis-, non exheredaretis me, sed haberem partem meam , sicut et frater meus. Scio consuetudines et lièges patrî», quibus te vivente nullum|us habeo in bonis vestris , tamen sum filius vester, et me amatis. Rogo , detis mihi partem nunc quam decrevistis mihi rehnquere in testamento vestro , et si videtuf vobis durum d'en défaire sitôt vos mains, oro vos detis mihi nunc quod placebit vobis. O juveiies , hic notetis , voyez la forme et le patron où a été frise votre vie, Quando venitis ad cognoscendum "VOS , quaeritis capere bonum tempus. Et quia sans Monsieur dCArgenton, sine domina argento nihil fit , credo quod hber dfe vitâ patrum valdè vos aftediat. Sed undè tanta arrogantia , undè tanta audacia in

^- • • iiLy^^

hoc juveiie? Certè quia erat un enfant perdu, qui non diù steterat sub virgà magistri. Pater timens eum contristare» vident quod eum sic filius molestabat, dédit ei partem suam ; quod non debebat facere. Ol quot sunt hodiè patres et matres filii prodigi dante» bonà hora , de peur de faillir, chordam in coUo filkn rum , quâ semel suspendantur citô vel tardé ; dant eis pecuniam quam sciunt expendi in ludis charta^ rum et alearum, in scortis y in tabemis. Quand cehà enfant et mal conseillé hdibwt suam partem de haere-^ ditate , non erat quaestio de portando secum ; ideô y statim il en fait de la clinquaille, il la fait priser, il kk vend, et ponit la vente in sua bursà. Quando vidit tôt pecias argenti simul , valdè gavisus est , et dixit ad se : Ho! non manebitis sic semper; incipit se respicere. Et quomodô? Vos estis de tam bonà domo^ et estis habillé comme un belistre. Mittit ad quaeren*^ dum les drapiers, les grossiers , les marchands de soye^ et se fait accotUrer de pied en cap; il n'y avait rien à redire. Quando vidit sibi pulchras caligas d'écarlate^ bien tirées, la belle chemise froncée sur le collet, le pourpoint fringant de velours , la toque de Florence, les ebe^ veux peignés , et qu'il se sentit le damas voler sur le dos, haec secum dixit v Oportet ne mihi aliquid? Ot «a faut-il rien ? Non, tu as toutes tes plumes; il est temps de voler plus loin. Tu es nimis propè domum patris tui , pro benè faciendo casum tuuin. Pueri qui semper dormierunt in atrio vel gremio matris suae , nunquàm «civerunt aliquid , et nunquàm erunt nisi asini et insulsi/ et ne seront jamais que nices et béjaunes.^,

,^'-j:. .t ' Ife^

Bref qui ne fréquente pays nihil videt. Mon père m'a avallé la bride sur le cou : pater mihi laxavit habenam suprà coUum ; dédit mihi claves camporùm; tempu8 est capiendi l'essor, et quid valet hic moraii tamdiù? Abiit ergô in regionem longinquam. Sed quid fecit de tantà pecuniâ quam tulit extra patriam? ExEvangelio possumus ài^ceretout le tuautem , de regimine hujus infelicis. Iste puer pèrditus ^ mundanus et superbi animi , cet enfant gâté, tnondain-^ et de psr courage, quandô benè fuit in suis pompis, studuit à l'exercice de toute méchanceté et de paillardise; et pro complemento suae tilissimae vitae feciebat quotidiè convivia aux uns et aux autres, te^ nait table ronde, rien n'y était épargné : habebat quo-^ tidiè in suo hospitio locatos histriones et meretrices, ks garckes et les truandes sedente» juxtà eum à dextiis et à sinistris. O! quot bona hodiè perduntur in talibus abusibus , en^ telles pimprenelles. Nam hae miserae rodant leurs paillards jusqu'aux os. Oportet quod habeant les robes de fin drap, les riches pannes; bref, c'est un gouffre de tous biens. Quare est quod hodiè yidetis un homme haut, grand et bien pris de tous ses membres , triginta annorum , ubi deberet e^se vis hominis^ et tamen iste est jam ruptns , cassatus et egreditur membratîm , et s'en va tout par pièces ? Undè hoc , nisi de paillardise et méchanceté? Poétquàm omnia fuerunt dissipata cum meretricibus , lenonibus, histrionibus , et assatoribus, les rôtisseurs : quandô vacua fuit bursa , et ampliùs nihil erat firicandum, et qu'il n'y avait f lus rien à frire; capitur pul*

chra vestis domini Bragantis , caliga&bombycimum J quisque secum ferebat pietiam de monsieur le Bragard; chausses et pourpoint, chacun en emportait sa pièce» Ita qubd in brevi tempore , meus gallandus fuit po8itu« sicut collector pomorum , vestitus sicut combustCHr domorum ^ nudu8 sicut vermis : mon galant fut miê en cueilleur de pommes, habillé comme un brûleur de maisons, nu commue un ver^ \isi ei remansit camisia nette comme un torchon ', nouée sur l'épaule pour couvrir, sa pauvre peau. Ces galantes quU avait si bien entrete^ nues en ses prospérités, yidentes quod non habebat ampliùs de quo uti , de quoi; sed quod tam erat nudatus omnibus bonis et vestibus , qu'autour de lui » y avait rien si froid que l'âtre, elles commenc^ent à dire au» autres : Celui-là est plumé et épluché; deriserunt eum et dereliquerunt eum in, tali miserià. Non plus au-< diebantur histriones in illà domo ; non plus yenie-> bant les compaignons sans-soucy, sodales sine sollid-i tudinibus^

» Quandô omnia fuerunt dissipata , fuit quaestia mutuandi ab illis eum quibus primo sua dissipave-^ rat. Mittit ad illos , Bed nemo illi dabat. Ipsemet vadit ad eos ; on lui fait visage de bois ^ fit illi vukus ligneus. Quilibet vertit ei.dorsum; il n'y avait plus rien à frire ni à mettre sous la dent. Âdhuc ut augeretur ejus miseria et afflictio , malum ^prà malum non est sanita^ , mal sur mal n'est pas santé, facta est magna famés in regione illa. Sic quod hic adoles-* cens delicatus qui primo se replebat pinguibus frustis, non habebat panem ad sufËcientiam. Cœpit

egere et in se cogitare : oportet quod tu vivas alicubi ;' redire ad patrem tuum nulla est quaestio ; caveas , pulchrum esset te videre si hardi, il te ferait beau voir. Yenit ad quemdam hominem divitem et dixit ei : Domine , si placfet habere pietatem de me , rogo , pone me in opère faciendo, mettez-moi en besogne; quod saltem possim lucrari vitam meam in veftro servitio, quia famé pereo^/enro^e de faim. Ille dives se retourne, retrô se torquat corpus, et respicit eum à capite ad pedes ; oh ! les bonnes joues quas lucratus fuerat in bonis conviviis , non erant adhuc pro toto deperditae ; ideô dixit ei : Amice , quantum possum conjicere in vestris vultu et facie, à votre mine. et à votre trogne, non est casus vester servire. Videam manus vestras ; henè video quod tempore praeterito modicum gustasti» de istâ tostâ servorum. Quod artificium scitis benè facere ? Quel métier savez^vous ? — Heu ! Domine, nunquàm ministerium didici. — De quo ergô vultis mihi servire? — Heu , Domine , non magna peto pro mercede meâ, peto tantùm expensas. — fili, magna paupertas , in quâ nune vos video , me movet ad compassionem : habeo in quodam fundo, hic propè lextrà civitatem , magnam gregem porcorum ; si eos vultis custodire , benè volo , non possum meliùs vobis dare. Aie miser se locavit ad custodiendum porcos. O questa miser ibi passus est pro puero domûs opulentae et qui non consueverat taie ordinarium, pour un enfant de bonne maison qui navoit pas accoutumé cet ordinaire.

, n Yilis nécessitas, et haec est, cubabat quasi quo-

tidiè in campis cum bestiis , et cum d» comede-^ bat , et cupiebat implere ventrem. Quando re* dibat de campis serô, habebat unum ventrem rabidum famé, et quando servi domus veniebant affere coenam et* comestionem, la mangeaille, porcorum, extendebat suam «cutellam, et nemo iDi dabat. Videbat in illâ divite domo serves et ancillas tam benè tractari , benè nutriri et tam benè cubari^ tant bien nourris, tant bien couchés ; et nullus de eo corabat. Comedebat cum porcisde loturâ scutellamm , et adhuc non poterat satiari : et tune cogebatnr famé ponere caput dans l'auge des pourceaux. Cùm enim venit hyenis , non habebat quo se tueri pofrset contra frigus ; ideo cecidit in majorem miseriam quamantè; ita ut totum corpus suum pauperculum resolvèbatur in nihilum ; vix se poterat ferre super pedes ; scabies , la rogne, comedebat ei dorsum ; cadebant ei crines de capite , et ungues de digitis ; vermes ei rodebant totum corpus ; • habebat vultiim tam horridum et immundum , quod erat magna pietas, une groMe pitié, eum aspicere. Undè in magna erat angustiâ et tristitiâ. Quod, utdicit Boethiùs, inter omnia gênera infortunii, infehcissimum genns est meminisse in miseriis fuisse fèhcem. Et ideo iste puer infehx , iste puer perditus , iste puer vastatus se videns in tam misero statu , projecit se in terram flendo, dïcens : miser, et in malà horà natus super terram , heus , heus , hodiè , comedis cum bestiis , comedis cum eis quasi bestia. O quàm benè fuistî deceptus et malè consultus ! et qttis credidisset te

8»nel venturum ad talem 8tatum ! tu benè comedisti priùs tuuïn panem album , tan pain blanc le premier. Tu es de tam bonâ domo , et pateris ista. Priùs, iu domo patris mei habebàm serves à me cubante et surgente, à mon coucher et à monr lever, et modo sum S4^vus porcorum. Dico, quid faciam? A mxil fait ne git qn amende; ibo ad patrem. Animo confortatus reliquit ibi in campis porcos suos ^ aocepit baculum suum super quem appodiabat se , et super pau pères tibias redibat ad patriam , macer sieut alec , sec comme bresil, ai>ec un petit roquet, qui vix ei perveniebat usque ad poplites, aux jarrets. Tantùm ivitrf^ kaye en haye, et de buisson en buisson, quod venit usque ' super terram patm sui. Quaiidè fuitpropiùs, ibat paulatim fricans huméros contra muros castri , quousque pervenit antè portam , quam tamen pr» terecundia non ausus est ingredi. Cum tuiic ibi moraretur, casu exibat unus servorum domus qui statim currit ad patrem dicens : Domine, totius mundi ego sum magis deceptus , vel ego vidi dominum vestrum filium ! — Quem? — fîlium juniorem volodicere, qui, accepta portione suâ,recessit,dequo à tanto tempore non audivisti nova. Pauper pater illico descendit in infimâ curiâ , et àd portam venit. Vidit œ galant , ce malotru , et dixit intrà se : est filius meus? Ho! non est; ita est, non est, certè ita est, estille, non sumdelusus. Appropinquavit filio , qui statim se projecit in.terrafti. Pater dixit ei : tu es amicus et charissimus , tu es mon ami et mon mignon. !Dixitque servis suis : Heus , heus , induite filium

meum de novo. Fecit occidere vitulum de pinguiorJK bus qui essent in stabulo suo. Invitavitque vicinos ad festuin, fecit agmen choreare. Omnes de pago minh bantur et quaerebant : quod hodiè festum est in domo domini nostti? An marïtet filiam suam? an sintnuptiae in domo suâ? Dicit quod non ; sed filius meus, mortuus erat et revixit , et facio ei solemne convivium , un joli banquet, Cùm tractaretur hoc festum in domo patris, filius primogenitus redibatde agro, qui nesciebat aliquid de omni hoc. Quandô fait propè domum , vidit magnam hominum lœtantium societatem in circuitu domûs ; vidit caminos fumare; histriones sonare suis instrumentis : et videns ibi fieri magnum strepitum, nesciebat quid cogitare. Occurrit ei servus k quo quaesivit : Quid sibi volunt haec onmia quse audio? Quod festum est intus ? Dixit ei servus : Pater tuus gaudet mirabihter, quia rediit firaiter tuus^. — Frater meus! et quomodo rediit? Rediitne honestè sicut exivit? rediit verè? — ^ rediit cum maximà paupertate et totahter nudus. — Est verum ? certè; hodiè non ingredior domum in despectum iUius. Venit ille servus ad patrem et dixit : Filius vester senior est foris et jm^avit quod non intrabit in despectum fratris sui propter quem hodiè facitis^ festum. Pater fuit ad portam domûs pro pacando. animo fihi senioris , etdiçit ei filius : Quomodô p»-. ter estis vos tam deceptus et captus amore cujus in^ fehcis luxuriosi? tant assoie et .abusé de ce misérable-, paillard? Semper fui vobis obediens. Nunquam ali-^. quid fed quod vobis displiceret. Semper conatuS'

sum augere boiUi domûs ; yixi sine reprehensione ;' et tamen in domo vestrà nunquam dedisti mihi unam diem gaudii. Et pour ung coquin, four ung ma^ rautt, potir ung bélistre, pour ung paillard, qui Xîum mcretricibus et vili societate in ebrietatibus et lubridtatibus dissipa vit bona vestra; qui sua voluntate bannivit à domo Vestrâ ; qui suis pulchris f actis procuravit toti nostro sanguini , à toute nostre race , dedecus irrçparabile ; et adhtic ut plus innotesceret omnibus oppiX)brium nostrum , vocastis omnes vidnos ut essent testes de hdc capite operis , de ce chieftt œuvre : hée, pater mi , pro tali filio fault-il faire tant de caquet f tant de ha ha? Pater yidens cor fîlii sic commotum, prudenter nisus est dulcibus yerbi& eum sedare , etc. , etc. »

Passons maintenant au sermon de la Madeleine qui n^est pas moins plaisant que le précédent.

<( Magdalena erat domina terrena de Castro Hagdalon , tam sapiens , quod erat mirum audire loqui de sapientiâ ejus et prudentiâ. O ergo Magdalena , quomodô venistis ad tantum inconveniens , quod Yocemini magna peccatrix ? et non sine causa , qeia fuistis malèconsiliata. Data est tribus consiliariis qui eam posuerunt in tali statu; scilicet, primus corporis elegantia , sécundus temporalis substantia , tertius libertas nimia. Primum ergo quod fuit causa hujusmulieris perditionis, fuit elegantia corporalis : une grande beauté de corps quelleavoit. Yidebatur quelle fut faite pour regarder , pulchra , ju venis , alta ; verlÊieilU comme Mne rose ; mignonne, fringante. Credo quod

non erat nisi 15 vel 16 annorum quando incepit sic vivere, et 30 quando rediit ad bonitatem Dd, Numera quot annis vixerit in tali statu malo ( sed de hoc «obriè) : omnes enim currebantpostillam adeam videndum. Erat dives : habebat homines post «e , force de belles filles de chambre bien équipées : ornata pulchris et pretiosis vestibus, lapidibus pretiosis^ joyaux, carcans, et grossis catenis in collo. Secundo erat domina suorum bonorum ; tertio libertas. Som plaisir la gouvernait. QudLnàopaier fuit mortuus, plena erat suà voluntate. Martha soror non audebat ei di-'

cere verbum; et videbatur ei quod faciebat magnum honorera iUis qui veniebant ad illam. Quidquid faciebat erat vivere à son plaisir, et faire des banquets : hodiè invitare unum , cras alterum ; et sic diem et noctem exponere in ludis et choreis. Et certè, salve honore nobilitatis , vêla ung tres-^piteux état pour une jeune dame. Est videndum quomodo potuit tam citô mutari , veu et considéré quod erat tam mala. Oette povre sotte abandonnée erat in Castro suo. Le bruit courait déjà par toute la Judée et le pays de Galilée^ Omnes bibendo et comedendo loquebantur de eâ et de ejus vitâ. Martha soror timens I)eum et amans honorera de sa lignée, toute honteuse de la honte de sa soeur , et de ses beaux miracles , venit ad eara dicens : « O soror, si pater adhuc viveret, qui tantum voa amabat, et audiretista quae per orbem agitanturde vobis , certes vous lui mettriez la mort entre les dents. Facitis magnum dedecus primogeniei nostrae. — Et de quoy? quid vis dicere? — Heu soror ^ non opu»

îeit ultrà procedere neque ampliùs manifestare. Scitis benè quod volo dicere et ubi jaceàt punçtus. Les petits enfants en vont àja moutarde, — bigote I de quoi vous mêlez-vous, belle dame F et tous les grands diables (^Dieu soit bénis t), quis dédit mihi cette vaillante dame pour controubler ma, vie? vadatis , precor , ad domum yestram. Scio quid habeo agere ita benè sicut una alia. Habeo sensum et intellectum pour me savoir gouverner. C'est si belle chose que de ne penser qu'à soy, » — Martha rogabat eam ut iret ad sermonem , et consuleret aliquem hominem bonae vitae.,.. Magdalena dixit janitatori : « Non dimittas mihi intrare hoc castrum cette enragée de sœur, qui ne nous émène céans que dissentùm, ubi non iconsuevit esse BÛi cantus gaudii. » Martha cognovit quôd erat amorosa de naturâ suà, et quod amabat pulchros homines. Yenit ad domum Magdalenae : mittit ut loquatur cum eâ , non de devotione , sed -tantùm unum verbum. Habeo quaedam nova de Hierusalem ei dicere. Intravit et datus est ei accessus pourvu que non se intromitteret de prêcher les autres , ut in aUâ vice. Fecit bonam sociam, quasi vellet choreare ; et dixit sorori : « O soror, essetis valde fehx , si possetis videreunum hominem qui praedicat in Hierusalem. Est pulchrior omnibus , quos unquam yidistis , tam gratiosus tam honestus; il a si beau maintien, il sait si bien son entregent : vous ne vîtes jamais le pareil. Credo firmiter quod si videritis eum , essetis amorosa de eo. Est in flore juventutis suae.. » Propter haec verba , illa misera cœpit prsestare aurem. In crastino

vocavit sororem ad quam loquuta est taïia vcrba di* cens : <• Dixiatis mihi qu6d est unus homo tam palcher inHierusalem : rogo quod videam cum. » Dixit Martha : « Non videtillumquivult : credo quod cru veniet inHieru&alem ad festum; sed omnes viœ etTki pleni erunt, quia omnes - currunt. post illum, nt YÏdeant eum. Magdalfena volens videre eum , existimans qnod esset amorosus de eà , vocavit ancillai ut disponereut se summo manè ut irent in Hierosalem; et fecit jurare sororem quôd ostenderet d eum in crastinum. Martha die sequenti rediit fom s'acquitter de sa promesse, ut duceret sororem soam in Hierusalem ; et invenit eam in lecto , quam fedt surgere. Hla cepit pulchra indumenta sua , aqaam rosaceam prolavando tBciem suam-, cepit spéculum ; videbatur quod esset unus pulcher angdus. JXollai eam aspexisset qui non fuisset amorosus de eà. Ipsa autem misit mangones portantes force eorrmaS decramoisi, ut sibi disponerent locum. Martha videbat baec omnia , fingens nihil videre; et sequebatur eam, sicut si Fuisset parva ancilla. Cbristusjameratin medià prxdicatione, vel forte in secundâ parte; et eow Magdalena fut va arriver in sermone. Cunctuspopuluf levabatse, faciens ei honorem, et dicebant : Qnîd est hoc? Magdalena venit liodie ad sermonem? à qno tempore habet istam devotionem "i Or, videte hune serpehtem, quo modo se [losnit facie ad faciem ante Doininum et ilLum prophetam. Cbristus jam partem masimam {ececat sui sermonis ; tamen non tôt jans dixerat, quia reservasaet aliquid pro domin& Ab^j»

dalenâ. Tune ipse cœpit detestari vitia, bragas, pompas , vanitate» et specialiter peccatum luxuriœ , et contra bas muberes , quae pro modicâ voluptate sic ponunt bonorem suum et totius parentelae ad ventum. lUa peccatrix cognovit quod ad eam baec verba dirigebantur : ideô quando Cbristus projecit super eam oculos , visum est ei quod .fuisset ei datum de gladio in corde suo. Tune cœpit deprimere vultum et oculos , et Cbristus tune cum magno fervore spiritûs dixit : O misera anima, quae tôt peccata fecisti , posuisti te in periculo damnationis, etc. Factâ praedicatione, remansit contrita et tacta vividè. Cœpit cogitare quid esset factura : repetiitdomum. ÂnciUae bene videbant quod nuUam habebaftcontinentiam. Cœpit clamareMagdalena : O Deus aeteme , quam vitam duxi ego tempore praeterito. . . ! FleBat mirabiliter . Dicebat ei suus magistcr domûs : Oportet-nepro audiendo unum solum sermonem , quod sis citô redusa et vietrix ? Abi qui in dies vadunt, non sic flent, nec etiam &ciunt pejorem vultum. Dixit verba ad pavendum ; non est sicut dûdt; non.credatis ei. Isti praedicatores habent gratiam loquéndi ;- volunt pauperes pavidos esse. Dixit itaque Magdalena : Ite, ite, non loquamini mibi. O maledicta bora, in quà nata sum , si semel (sontingat quod sim damnata. Yenerunt galandi, amorosi et rustici , l&$ rustres, qui dixerunt : Surfratis , surgatis y facitis nunc la bigote ? Yadamus ad dpmum. Quae dixit : O amici mei, rogo dimittatis T jBtie ; non audistis quid dixit iUe bonus praedicator

— cède pœnis inferni vobis et milii praeparati8, nisi aliud feciamus. Hélas làedi vobis malum exemplum; rogo quod parcatis mihi. Dixit ei magister domûs : Quomodo? estis adhuc in istà fatuitate? eamus ad feciendura jentaculum ; et tune cor vestrum meliài se habebit. O ! dixit illa , nunquam bibam ncc comedam , nisi allocuta sim ilhim bonum praedicatorem. Tune cepit iter suum in Bethaniam, reliquit vestimenta pulchira , cepit parvam vestem , et veaït pedester quae priùs eques venerat; et dixit intra se : misera ! quomodo poteritis loqui tali personœ? non multum curabit de te. Habebat in suo armariolo aquam de senteur, quae vendebatur pondère auri, Cepit liane aquam, et venit Hierusalem, et currebat Omnes aspiciebant eam y et dicebant : Ecce Magdalenà , quae fuit hodiè in semione. Viœ implebantnr lacrymis et suspiriis, per quas transibat; nec curabat de his quae de eâ dicebantur. Cœpit quaerere de looo in locum, de plateâ in plateam, de domo in doraum : quis hodiè dabit prandium praedicatori ? dictum est ei , quod in domo Simonis. Venit ad domum. Nec fecit quaerere si intraret. Quando fuit domi , cœpit caput dcprimere : projecit se in* terram retrô sicut canis. Omnes convivae mirabantur tantam dominam

sine suis domicellis. Venit ad pedes Tune dixit

Simon intra se : O si esset propheta , cognosoeret quod non est honor magnus tanto viro , quod talîs mulier sic tangat eum. Est nimis privatè factum htc

ante omnes : est amorosus de eà Tantum flevit,

quod laa^ymae sufficiebant ad layandum pedei

Domini ; et de crinibus , qui pendebant ei usque ad

asonam, eos tersit Dominus volens cor Simoni»

pacificare, qui de hoc murmurabat, dixit ei : Simon,

habeoaliquid tibi dicere Duo debitore» Ne

reproche plus huic pauperi nftujjieri peccata sua , quia jnemittuntur ei. Magdalena erat ibi sub mensâ «icut cani$.£!ui dixit Dominus : O Maria ^surgatis. O Do-^ ;nine, nunquani à loco isto surgam Aisi dederitis fnihi reoaissioncm peccatorum meorumVestramque .sanctam benedictionem. Surge, amica mea , remit- 4;untur tibi peccata tua^.etc* — Martha quaeconducebat totqm opus dixit sorori suae quôd secum veniret ad beatam Yirgincm Mariam ; cui dixit Martha : O Domina ^ ecee illa peccatrix numc tamen conversa.. Magdalena posuit se genuibus fléxis , et dixit : Domina, parcite mihi/si placet, si loquor vobis* Fui mala et peccatrix; sed gratiâ Dei, non sum àmphùsi Fihus vester pepercit mihi hodiè; ^estis benè felix habere talem fîhum. Tune Martha dixit 6orori : Noane bene dixeram , quod vobis pro viderem de uno pulchro amatore ? Dlae duae bonae fihae «e dederunt beatae Virgini et f uerunt ejus ancillae et semper manserunt cum eà. »

Voici encore d'autres extraits des sermons de M^iot , qui, sôus le rappQrt de roriginahté, ne le cèdent en rien aux précédents. Dans son sermon du fiendredi après le premier dimanche de Carême , il parle ainsi contre les ecclésiastiques qui ne remphs- ^ht pas dignement levers fonctions : « O amid , si eàm grex pecudum esset in medio campi, et veni*

rent lupi famé rabidi , ut eas devorarent , et non haberent pro defeSïisore et pastore nisi unam capram oïliatam coffiâ in capite (gallicè coiffe) ^ dioeretis quod essent in securitate ? certè non. Qua& est baee capra? sunt episcopi^ %urati et alii ecclesiastici ^ praelati et pastores ignorantes. Tanto pulchrius videve est asinos mitratos , quantô capras moniliatai gregem custodituras. . . . Item , domini et dominae , si inveneretur unus sacerdos vel religiosus in habitn saeculari diversi coloris , cum ense in latere, hallebardà supra humerum, nonne esset acriter pôniendus ? quaero , nonne sunt hodie ecelesiastici in Franciâ portantes hanc vestem diversi coloris ? dominus protonotarius habebit archidiaconatum ii^ ecclesià cathedrab : tune ejus proprium indumentum erit de valdè pulchro rubro , et optimà purpiKft. Secundo erit prior, abbas commendatarius, sed potiùs comedetariùs , quia omnia comedit. Erit religionis sancti Benedicti ( qui sunt monachi nigri ) ; ejus habitus débet esse de nigro colore ; et insuper alium prioratum vd abbatiam monachorum albo* i*um habebit, et sic débet esse ejus habitus. Concludo ergo de primo ad ultimum, quod iste dominut indutus more suo , albo videUcet , rubro et nigro, la robe sera bien bigarrée, merveilleusement déguisée : erit mirificè vestitus, si incutiat timorem diabolo, quando feret eum ad infemum ut finiat eum ping^re^ four t achever de peindre. »

On voit que ce prédicateur ne ménageait pas plut les ecclésiastiques que les laïques. C'est ce que l'on

remarque d^une manière plus forte encore dam le lermon suivant :

« Inter duodecim apostolos fuit unus Judas. Uti- ■am hodiè inter episcopos duodecim vel sacerdoces esset unus Petrus vel Andréas ! Utinam ita bene crndfîxum diligerent sicut et crucem ! Âppetunt omnes eam , expoliant et vindemiant. Unde idem Bernardus : passa est Ëcclesia sub tyrannis potionem amaram ; sub h^eticis amariorem ; sed hodiè sub kypocritis amarissimam. Unde Psalmus : in pace amaritudo mea amarissima. Sed quis est fructus hddiè in vineâ istà ubi sunt protmxotarii habentes très aut quatuor abbatias , archiepiscopus habens très episcopatus; viri sine sanctitate et doctrinâ, qui nec habent conscientiam ? Certç vidétur' quod prselati sint per modum flagélli missi à Domino^ vel potiùs dati à- Diabolo , ad destruendam et populandam Ëcclesiam. Et^ quando benè revolvo statum Ecclesia& et regimen modemum , non possum videre de quo serviunt nobis taies praelati. David ostencUit in PsaL quod fuerunt tria animalia pessima quse intraverunt vineam istam , et eam dèvastaverunt. Primum est vulpes , quse ingreditur en glyssant ta ipume ; cauda lubricante : et sunt omnes hypocritse, qui videntur intrare per çlectionem veram et per ostium: , sed intrant soubs la haye; id est per simojQÔam. Capite nobis vulpes parvulas quae demoliuntiirvineas..((7an^û;. n.) Secundum animal est aper de «Ivà. Exterminavit eam aper de silvâ. (PsaL Ixxtx.) J^ier est animal salienset firangens sepés et destruens

oiiinia per quae transit : qui ne lui en veutt baitler db> bon cueur , il en prend par force. Quod nisi aliquis vdit ei libenter concedere , violentia rapit. Similea sont; apro hi qui in hanc vineain intrant vi et dono regnn^ et principum. Jam non oportet audire oonnlia Eo^ desiœ , sed vota laîcorum , p^ quod magnum de-*decus infertur Ecclesiae. •...,.

Tertium animal est singularis férus qui depastu» eam. Sunt hi qui jure ^ffinitatis et consanguinitati»-. intrant in hanc vineam hodiè. Iste est mihi singularifc amicus , nepos tneus , etc. Oportet ei provide^..- Provides non Ecclesiae, sedei de beneficio et dodamnatione setemà. Dicet quis scrutator forte vire*, rum ecclesiasticorum; unde per unum est hoc quod sunt quœdam cenobia Ecclesiae et abbati» habeotea in redditibus xv miUia Ubrarum , et tamen Umt ff: cket ! pmnia cadunt , non potest ibi vivere una duo->. 4ena monachorum. Consideretis Ecclesiam, claus-L* trum, dormitorium : c'est gra/nt pitié; hoc est nûsera-* tionedignum : ita quod mendicantesyererenturnoa meUus conventus suos disponere. Qui diceret quod illa omnia exponunt in eleemosynis , et certe non ; quia prœlati talium locorum sunt para et avari sicut parvi diaboh. Hoc igitur significat quod omnia illa bona transeunt per troys cordelières de t'Ave^Maria, per très particulas de l'Ave-Maria : scihcet benediçta tu ; secundo in muheribus ; tertio fructus ventris* Primo benediçta tu : ce sont les grandes pompes , Us grandes bragueè; haec sunt magnae pompœ et grandea

bragatione»; haec sunt poiupae et magni vestium luxus. Si sit abbas, oportet quod habeat mulam cnvpi frœnis argenteis auratis. Dicite , pontifices , in fraenis quid facit aurum ? Si sit simplex presbiter , quid opus est quod habeat ung pourpoing de velours , unum bombiciui» velutinuni. Secundo in mulieribus , oportet habere les donner die ac nocte. Ho nunc neiè gerroit pas une accouchée quin dominus prœlatus adsii. Oportet liabere donnas die ac nocte. Et nunc nulla jaceret puerpera quin dominus prœlatus Ecclesiaé sit convocatus de festo : oportet quod teneat puerum in baptismo; si cum pater; quia bene tcitur qu'il a la bourse pour fournir à l'appointement; quod crumenam pecuniis repletam habet , quibus £d)undè satisfacere possit. Ecee quo vadunt bona** ecclesiastica. Scitote quod qui nutrit scortum , perdit substantiam ( Prov. , xxix ) spiritualem , corpora- . leni et temporalem. Tertio fructus ventris , ce sont hs convives et banquetz. Ilaec sunt convivia cum exquisitis epulis &cta. Si in totà civitate fiât unum banquetum ^ oportet quod priùs invitetur Dominus episcopus vel protonotarius : ut ille qui quasi de v leucis venit Parisius pro benedicendo lagana. . . . Duae rationes quare tôt habéntes bénéficia etiam opulenta , ex eis vivere non possunt , locis nudis et pauperculis relictis. Prima ratio : quando vado per campos et à longe respicio campanile à demy-couvert , une vieille église toute en ruine, semi coopertum, veterem ecclesiam minantem ruinam , quaero ab aliquo * * tr^iseunte : Veni, amice , quae est ecclesia? Pater, jf *»

est una dives abbatia habens in redditibus quasi millia. Hé ! où en est tabbe ? ubi est abbas ? fsst in eu* lia ; sequitur regem qui dédit ei hanc abbatiam 4 el sic modicum curât de abbatià et monachis fome morientibus. h passe (mitre, ukrà haec transeo. Video atiam ecclesiam ; facio eamdem quaestioiiem ; respondetur : est éeclesia collegialis fundata pro tôt canonicis cum magnis redditibus. He quomodû noB aliter disponitur? an guerres fnerunt causa hujus ruinae ? Heu non pater ; sed dominus et praelatus hujus ecclesiae en a bien (tauUres ; et sic quotannis feruntur ei redditus hujus ecclesiae , et non fadt aham mentionem. Secunda ratio quare non potest . . . vivere ex tanto fesciculo benefidorum , et quia unum mtanducat alterum.

Le sermon sur le salut , par le même Menot , . commence ainsi : • <( Honorable et , à mon sens , dévot auditoire , si desideramus omnes salvare animas nostras, debemus esse imitatores Ecclesiœ quae plorando facit les obsèques pnmorum parentum nostrorum Adae et Evae qui fuarunt privati et banniti ex para-« diso terrestri »

C!omparant , d*après TEvangilé , la mort avec la nuit , il dit : Cum nox est , un chacun se retire en sa maison. Domine , nonne totà die ibitis ad faciendum les crespés et mille dissolutions et meretricia ? mirum est que tant plus que Ecclesia est magis devota et in dolore etluctu, populus est magis dissolutus.... 6 domine I quando bestia est prise au pied et la chandelle *lt est soufflée, quahter revertitur in domum'suam?

ri

ie« veyez-vousf invaiietis in unâ parochià meretrioem, etc.... Erit in hâc villa homo vitaepe«8imae , renieur de Dieu. De serô , le soir y facit bonum vultum ; de manè invenitur mortuus : Quid dicitis

de hoc , Domini ?

Nous terminons ici nos extraits des sermons de Menot ; ik sont suffisants pour donner une idée dç $o|i style et de sa manière de. prêcher.

ANECDOTE

On sait dans quel état déplorable était la France sous Charles YI. Déprédations dans les fijiances , mépris des lois , trahisons , violences , injustices , et par dessus tout cela , la démence du Roi , qui malheureusement n'était pas continuelle ; ajoutez-y la conduite coupable de la reine Isabelle de Bavière et celle du duc d'Orléans dont la maison était beaucoup plus splendide que celle du Roi. C'est dans ces temps de msjheurs qu'un rehgieux Augustin nommé Jacques-le-Grand , préchant le jour de l'Ascension, en présence de la Reine, eut la hardiesse de faire ua portrait de la Cour si ressemblant que tout le monde s'y reconnut ; la reine mère n'y fut pas épargnée, et;le prédicateur lui adressa plusieurs fois la parole. On raconta la chose au Roi qui ne fit qu'en rire et dit même qu'il voulait entendre le jour de la Pentecôte ce hardi et sincère prédicateur. Celuici prêcha ce jour-là du même style et ii'épargna pas le duc d'Orléans. Le Roi, que cela divertissait, était

à une tribune , d'où il descendit dans la chapelle vers le milieu du sermon. Le prédicateur , avec sa même hardiesse , l'apostropha , l'exhorta à profiter de ce qu'il lui disait et que ceux de son conseil n'osaient lui dire ; il fit la comparaison de son règne avec le règne précédent , et ajouta que du temps du feu Roi on avait mis des impôts sur le peuple , mais qu'on en connaissait l'emploi , qu'il s'en était servi pour chasser les ennemis du royaume , pour fortifier des places , pour reprendre celles qui avaient été usurpées ; qu'on ne voyait plus un pareil usage de l'argent levé , quoique le royaume fut encore plus chargé ; que les soldats n'étaient point payés ; qu'il ne s^ faisait rien pour TutiUté , ni pour la gloire de l'Etat ; que tout allait au profit de quelques particuliers. Puis , passant au duc d'Orléans , il fit l'éloge des vertus de sa jeunesse , et ne dissimula point les vices où il s'était dès-lors abandonné , et mêrne il en fit une satire sanglante. Il conclut , en avertissant le Roi qu'il avait un maître plus grand que lui , qui pouvait punir les souverains pour leurs péchés et pour ceux de leur Cour , s'ils ne s'apptiquaient pas à y mettre ordre. Tout le monde était dans l'impatience de savoir les sentiments du Roi sur une telle liberté , mais il dit simplement que le prédicateur avait bien prêché , et qu'il tâcherait de profiter de son sermon. Il ne fut guère en état de le failre , car , peu de jours après , il retomba dans sa dén^ence , et son accès dura plus de six semaines. (Extrait de l'Aiwtoire de France, du P. Daniel. )

Page 1