‹ Predicatoriana ou révélations singulières et amusantes sur les PrédicateursChapitre 8 sur 74 · EXTRAITS DES SERMONS DE MENOT · texte numérisé non relu

EXTRAITS DES SERMONS DE MENOT

Le Père Menot, 1 né à Paris, était cordelier; il est môrt en 1518 dans un âge fort avancé. Il dit dans

I Michaeli Menoti sermones quadragesimalcs , Turonis declamati. Parisiis , 1519 , in- 8° , goth. , prix 10 à 12 fr.

Sermones quadragesimalcs reuereudi patris iVIiohaelis Menoti sacre théologie quondam professons Parisiensis , ab ipso olim Parisiis declaranti , mine denuo et diligentissime castigati , et novis legum atque canonum additamentis locuplctati. Parisiis , ex officina Claudii Chevalloni , 1526, 1/1-8° de 224 feuillets. Cette édition est la meilleure.

Micbeelis Menoti sermones quadragesimalcs , Parisiis ab ipso olim deelamati- Parisiis , 1530, in-8* , goth. : prix 7 A 8 fr.

II y a eu beaucoup d’éditions de ces sermons , qui malgré cela sont toujours rares. Le Duchatpensc qu’ils ont été traduits en latin pour en rendre la lecture utile à plus d’une natiou ; mais l'abbé d’Artigny paraît prouver victorieusement qu’ils ont été prononcés comme ils sont imprimés , c’est-A-dirc dans un latin entrelardé de français. Au reste , tout ce que nous en avons n’est qu’un recueil des extraits de ces sermons.

ün de se» sermon», en parlant de la danse : — « Chorea est iter circulare ; Diaboli iter est rirculare ; ergo chorea est motus diaboli. » — Il prouve la mineure de cet argument par ces passages : — « Cireuivi terrain... Circuit quærens quem devoret... In circuitu impii ambulant... »

Ce plaisant orateur prétendait que le moyen d’aller en paradis , « c'était de faire comme aux hôtelleries d’Espagne , où l’on paie avant que de manger , mais d’où l’on sort ami de l’bôte. De même les prédestinés ont beaucoup à souffrir sur la terre ; ils payent dans cette vie; mais ils sont sûrs d’ètre heureux dans l’autre, au lieu que les mauvais chrétiens font comme aux cabarets de France, où l’on ne paie qu’en sortant ; mais il faut payer , et souvent on a dispute ou l’on fait banqueroute. »

Le même Menot s’interrogeant lui-même dans son sermon du lundi du quatrième dimanche de Carême , s’exprime ainsi : « Pourquoi Jésus-Christ trouva-t-il mauvais que saint Pierre tirât l’épée contre Malchus dans le Jardin des Olives? Il y en a deux raisons ; la première , c’est qu’il était pape et que ce n'est pas le métier des papes ni des ecclésiastiques de faire la guerre ; la deuxième, c’est qu’il n’avait point pris de leçons d’escrime , no» didicerat ludere de spatha; car voulant couper la tête à Malchus, il ne lui coupa que l’oreille, nam volendo am pu tare caput, scidit auriciilam. »

Dans un autre sermon, il demande pourquoi J.-C. donna plutôt les clefs de l’Eglise à saint Pierre

qu’à saint Jean qui le valait bien. C’est que saint Jean était son cousin et qu’il a voulu nous prouver par là que dans la distribution des bénéfices ecclésiastiques, on ne doit avoir égard ni à la chair ni au sang.

I Menot dit dans un de ses sermons : « Que croyezvous que l’on trouve dans la chambre des prêtres ? des explications ou des commentaires sur l’Evangile? non , Nicolas de Lyra leur donnerait des maux de tête; mais on y trouve un arc, arcum aut balistam, enfin tout l’attirail d’un chasseur. » Disons-le, depuis long-temps le clergé de France est à l’abri d’un tel reproche.

Dans l’histoire du jugement de Salomon , il prétend que les deux mères plaidaient chacune leur cause avec chaleur, en présence du Roi, et que l’une jurait par sa foi ; le Roi leur dit : Taisez-vous, bavardes , je vois bien que vous n’avez jamais étudié à Angers ni à Poitiers pour savoir bien plaider , ut sciretis bette litigare.

Dans son sermon de la femme adultère , il demande pourquoi on n’amena point l'homme adujtère : Possible, dit-il, que c’était un de Messieurs. 1 Ainsi en fait-on aujourd’hui , on accuse le pauvre , On se tait du gros goddm.

Dans le sermon du vendredi après les cendres , il

1 On entendait alors par Messieurs , les membres du Parlement.

s’exprime ainsi contre les gens du Palais : IV une

domini justitiarii sunt ut cal us ( le chai ) qui ponitur ad custodiendum caséum , ne ilium rodant mures ; sed si catus apponat seinel dentés, plusnocebit unico morsu quam mures in viginti. Sic Domini officiai ii regis positi sunt ad tuendum populuin communem pauperem, et tamen ei plus nocent super conductu unius processus sex albonun, quam omnes lalliæ, omnes impositiones et gabellæ et armigeri qui j>ossunt eis venire in uno anno. » — Puis passant aux ecclésiastiques cou|>ables de simonie : • « Audite,

Domini mei , quando scissor lignorum est in sylvà, primo scindit arbores per pedem, postea grossos ramos, et tandem parvos, quos simul ligat. Sic isti protonota rii (abbates) qui liabent illas dispensas ad très immo ad quindecim bénéficia et sunt simoniaci et sacrilegi , non cessant arripere bénéficia incompatibilia. Idem est eis ; si vacet episcopatus , pro eo babendo dabitur unus grossus fasciculus aliorum bencficioruin. Primo accuiuulabuutur anliidiaconatus, abbatiæ, duo prioratus, quatuor aut quinque prebendæ , et dabuntur hæc omnia pro recompensatione, et non erit ramusculus in hoc fascicule qui non bene serviat. Sed dequo servietiste fasciculus? certè ad comburendum animas vestras in igné inferni. lionne dico verum : numquid hodic cardinalatus et archiepiscopatus sunt larda li de episcopatibus , et episcopatus pluribus abbatiis et prioratibus. Ad omnes diabolos talis modus faciendi. »> Dans le sermon du mercredi après le premier

dimanche de Carême , il s’adresse ainsi aux dames du grand monde : — « O dominæ nostræ delicatæ, quæ nutritis corpus vestrum, cette vermine, cum tantà pccnà , quæ sæpè non curatis venire ad ecclesiam pro audiendo verbo Dei , non oportet facere ni8i unum passum de vestrà domo usque ad ecclesiam ; vix est le ruisseau à passer. Tamen nunc est ferè nona, et non surrexistis. Citius evacuaretur stercus stabuli , in quo fuissent quadraginta-quatuor equi ; on aurait plutôt enlevé le fumier tf une écurie où il y aurait ett quarante-quatre chevaux, quam domina esset disposita , qu'une femme n’aurait fini sa toilette , et posuisset toutes ses épingles. »

Dans son sermon du mercredi après le second dimanche, notre orateur s’indigne contre les prostituées qui excitent les jeunes personnes à la débauche :

« Est una Maq la, quæ posuitmultas puellas au

métier; ad malum ibit, elle s’ en ira le grand galop ad omnes diabolos. Estne totum 1 Non, elle n'en aura pas si bon marché, non liabebit tam bonum forum ; sed omnes , quas incitavit ad malum , servient ei de bourrées et de fagots pour lui chauffer ses trente côtes. » Le même prédicateur dit, dans le sermon du jeudi après le quatrième dimanche de Carême : « Intramus per unam portam in hune mundum , sed oportet exire per aliam. O mundani et mundanæ ! non potestis saliari de vos farderies. Si bene consideramus portam per quam intramus , c’est une porte sâte et dégoûtante : non est rex, papa, vel dominus qui non debeat transire per liane portam. Et si

prima est sale et vilaine, ita quod quando loqui oportet de eà, oportet baisser le front; adhuc secunda est vilior et fœtidior et pleine d’ordures. »

Dans le sermon du mercredi après le dimanche des rameaux , ce burlesque orateur dit la plus forte impertinence qu’on ait jamais proférée : — « Audivi ab ore magistri Huet, in conventu parisiensi prædicantis, quod si non alia occasio se obtulisset , virgo Maria tanto zelo amalmt redempüonem generis liumani , quod propriis manibus filium crucifixisset. » Il est vrai qu'il ajoute: « capite hoc sa ne, prenez cela du bon côté. »

Dans le sermon de la Passion, Menot demande les raisons pour lesquelles Judas choisit le baiser pour livrer le Sauveur ; il donne entre autres ces deux-ci ; « 1“ Le plus grand embrasseur qui jamais fût, ce a été Notre Seigneur; quia quando apostoliejus veniebant ad eum, praesentabat cis os ; et lioc simulando fecit Judas. 2“ Quia Jacohus minor a capite usque ad pedes de robe et de gestes, assimilabatur in omnibus Cliristo, il ressemblait en tout à Jésus-Christ ; ita quod quando simul erant, videbantur esse duo fratres, et Judas timebat ne Jacohus caperetur loco Cliristi et quotl cogeretur restituere pecunias. »

H dit ailleurs : — « In portis Jérusalem , sicut nos babemus hic imagines sanctæ Marine, sancti Francisci , erant imagines Moysis et Ileliæ ; et transeundo dessous les portes, ces images faisaient honneur et révérence à notre benoit Sauveur. »

Dans le sermon prêché à l’un des dimanches après

la Quadragésime , le Père Menot prit pour texte de son discours ce verset de l’épitre du jour : Domine , ne irascatur furor tutu contra pojmlum meum ; et après avoir commenté ces paroles , il ajoute :

« Astrologi dicunt quod sol transit per multa signa ; et quum est in signo Léonin, est fortissimi vigoris , omnia siccat et attrahit. Sic Christus qui est Sol justitiæ, transit per multa signa. Fuit in Capricorno quandô antiquitùs peccata puniebat , ut de Datlian et Abyron. Fuit in Virgine quando in utero Mariæ fuit novem mensibus. Fuit in Gemini » quum duplicem habuitnaturam, divinamet humanam. Fuit in Ariete, quando (ut dicit Isaïe, rv) tanquam oins ad occisionem est ductus , in morte cruci8. Fuit in Sagittario, quando (Luc, xm) nisi pœnitentiam egeritis, simul omnes peribitis. Fuit in Pince, quandô gloriam ami uni ia vil, et contemptum mundi docuit. Fuit in Cancro qui retrograditur ; sic Christus retrogradiendo incessit, quia regnum non erat de hoc mundo(Joan, xix); de omnipotente factus est passibilis et mortalis. Erit in l.ibrà in morte nostra , quia ponderabit opéra nostra , reddens unicuique quod suum erit. (Math., xvr, Apoc. xxn.) Erit in Leone, quando in suo judicio animani districtè judicabit sine personarum acceptionc ; sicul Léo ad nullius pavet occursum. Erit in Scorpionc quando puniet dicendo : (Matli. , xxv) Itc maledicti in ignein æternum. Et sic pungetcauda ut Scorpio. Justis autem erit gaudium, quare cisdicet : Vcnite beuedieti, etc., etc. »

Le sermon de Menot sur le miracle des cinq pains est bien digne par son originalité de ce singulier prédicateur : — « Secundùm textum erant quinque millia hominum sine mulieribus et parvulis : unde possumus concludere , quôd erant benè decem quatuor millia mulierum , quia videmus per experientiam , quod in uno sermone pro uno homine sunt semper quatuor mulieres. Credo etiam quod erat magna multitudo puerorum, si mulieres illius patriæ erant ita instructæ sicut liujus civitatis, quæ non venirent ad sermonem , nisi secum afferrent puerum pendentem ad mamillam ; et cum lioc, magna multitudo puerorum post caudam, qui non cessabunt mugire durante sermone et inipedire prædicatores et assistentes. Sed quærerem libenter, ubi Dominus studuerit facere prandium vel convivium. Credo quôd non frequentaret peccatores hujus urbis, qui non obliviscentur in banqueto potum cum cibo. Prandium hoc Domini simile erat prandio lemovici , à un repas de limousin ; videtis quôd qui sunt in Bclsià Tel Campanià contrà unum murum , trahunt de sacculo bene sex libres panis quas totas comedent, nec super hoc t bibent seinel : immô si habeant juxta eos copinam vini, facerent conscientiam viderequid sitin eâ. Non sic Galli et maximè Picardi faciunt ; postquam summam numeraverunt , et hospiti satisfecerunt , adhuc bene potabunt vinum pro sex patardis. Si sit parvus panis duorum denariorum super mensarn , si quis eorum t'entamait, ce serait m coup de couteau. Do-

minus autem hodiè fecit lediner du limousin, quia fecit unum convi vium etbanquetum spéciale, magni ficum et solemne sic quod omnes admira ti sunt, ubi non tantùm dédit pancm , sed etiam pisces ; credo quod eratquadragesima sicut nunc, et quilibet capiebat quantum volebat. Dominus primo innuptiis dederat tantùm vinum , non panem : nunc tantùm panem , nou vinum. Dominus noster benètunc ostendit suam magnant prudentiam, quia tenebat mensam rotundam omnibus venientibus. Non fit mentio in textu, quod beau virgo Maria præsens esset,quia piè credo quod tune dixisset Filio, sicut nuptiis : vinum non habent. Heu , fili , vos ad vestrum bonorem optimè pervenisti pro resatiandis tôt et Untis hontinibus. Video quod comedunt tam bono animo ; tamen principale eis déficit, vinum non habent ; la vôtre merci, faciunt optimum vultum ; sed vinum non habent quod possint poUre ; non habent quo possint madefacere frusta. Quare Dominus non curavit de potu, sicut de cibo? respondeo 1° propter aquarum approximationem. Dicitur quoderat traits mare Galileæ ; sedebant ibi sur la belle herbe ; et post comestionem habebant licentiam eundi ad bibendum in mari à tire-la-rigaul. »

On regarde les sermons de l'Enfant prodigue, et de la Magdeleine comme les plus singuliers du Père Menot. Nous allons commencer par celui de l'Enfant prodigue, dont nous donnerons un extrait assez détaillé pour bien faire juger de ce que nous sommes obligés de passer sous silence. •

« Pater quidam habebat duos filiog , quorum junior se ostendit magis fatuurn , quàm inconstans fuit. Cestoitun enfant plein de sa volonté, volage, un mignon, un vert galant. Quando venit ad cognoscendum scipsum, suam fortitudinem , suam juventutem, suam pulchritudinem , et sanguis asoendit in frontem , et que le sang lui fut monté au front, venit ad patrem, resolutus sicut papa, et dixit ci : Pater, jam non sumamplius in ætate in quà debeam subjici virgæ ; sum satis sapiens , non oportet me esse subtutelà; benè me ipsum regam. Mater mea defuncta est ; reliquit nobis bona ; facite mihi partem meam. Item pater, sumus tantum duo filii : ego non sum bastardus , et sic quandô placeret Deo de faire tant pour vos enfants gue vous allassiez de vie à trépas, facere tantum pro pueris vestris ut è vitâ decederctis , non exheredaretis me , sed haberem partem meam , sicut et frater meus. Scio consuetudineset leges patriæ, quibus tevivente nullum jus habeoin bonis vestris , tamen sum filius vester, et me arnatis. Rogo , detis mibi partem nunc quam decrevistis milii relinquere in testamento vestro , et si videtur vobis durum d'en défaire sitôt vos mains , oro vos detis mihi nunc quod placebit vobis. O juvenes , hic notetis , voyez la forme et le patron où a été prise votre vie. Quandô venit» ad cognoscendum vos , quæritis eapere bonum tempus. Et quia sans Monsieur d" Argentan, sine domino argento nihil fit , credo quod liber de vitâ patrum valdè vos attedint. Sed undè tanta arrogantia , undè tanta audacia in

lioc juvcne? Certè quia erat un enfant perdu , qui non diù steterat sub virgà magistri. Pater timens eum contristare, videns quod eura 8ic films molestabat, dédit ei partem suam ; quod non debebat facere. O ! quot sunt hodiè patres et matres filii prodigi liantes boni liorà , de peur de faillir, chordam in collo filiorum, quà semel suspendant ur cito vel tardé; dant eis pecuniam quam sciunt expendi in ludis cliartarum et alearum, in scortis , in tabernis. Quand ce fol en fant et mat conseillé liabuit suain partem de liæreditate, non erat quæstio de porta ndo secum; ideo, statiin il en fait de la clinquaille, il la fait priser, il la vend, et ponit la vente in suà bursà. Quando vidit tôt pecias argenti simul, valdè gavisus est, et dixit ad se : Ho! non manebitis sic semper; incipit. se respicere. Et quomodo? Vos estis de tam bonà domo, et estis habillé comme un belistre. Mitt.it ad quærendum les drapiers , les grossiers , les marchands de soijex et se fait accoutrer de pied en cap; il ny avait rien à redire. Quando vidit sibi pulchras caligas d'écarlate, bien tirées, la belle chemise froncée sur le collet , le pourpoint fringant de velours , la toque de Florence, les cheveux peignés , et qu’il se sentit le damas voler sur le dos , hæc secmn dixit : Oportet ne milii aliquid? Or me faut-il rien ? Aon, tu as toutes les plumes; il est temps de voler plus loin. Tu es nimis propè domura patris tui , pro benè faciendo casum tuum. Pueri qui semper dormicrunt in atrio vel gremio malris sine , nunquàm sciverunt aliquid , et nunquàm erunt nisi asini et insulsi, et ne seront jamais que nices et béjuunes.

Bref qui ne fréquente pays nihil videt. Mon père m’a avallé la bride sur le cou : pater mihi laxavit habenam suprà collura ; dédit mihi claves camporum; tempus est capiendi l'essor , et quid valet hic morari tamdiù? Abiit ergô in regionem longinquam. Sed quid fecit de tantà pecunià quam tulit extra patriam? Ex Evangelio possumus discere tout le tu autem, de regimine hujus infelicis. Iste puer perditus, mundanus et superbi aniini , cet enfant gâté, mondain, et de fier courage, quando benè fuit in suis pompis, studuit à l’exercice de toute méchanceté et de paillardise ; et pro compleinento suæ vilissiinæ vita; faciebat (juotidiè convivia aux uns et aux autres , tenait table ronde, rien n'y était épargné : habebat quotidié in suo hospitio locatos histriones et ineretnees, les garches et les truandes sedentes juxtà eum à dextris et à sinistris. O ! quot bona hodiè perduntur in talibus abusibus , en telles pimprenelles. INam hæ miserai rodant leurs paillards jusqu aux os. Oportet quod habeant les robes de fin drap, les riches pannes; bref, c’est un gouffre de tous biens. Quare est quod hodiè videtis un homme haut, grand et bien pris de tous ses membres , triginta annorum , ubi deberet esse vis hominis, et tamen iste est jam ruptus , cassatus et egreditur membratira , et s en va tout par pièces ? Undè hoc , nisi de paillardise et méchanceté ? Postquàm omnia fucrunt dissipata eum meretricibus , lenonibus, histrionibus , et assatoribus, tes rôtisseurs : quandô vacua fuit bursa , et ampliùs nihil erat fricandum, et qu’il ny avait plus rien à frire; capitur pul-

clira vestis domini Bragantis , caligæ bombycinium ; quisque secum ferebat pietiam de monsieur le Bragard; chausses et pourpoint, chacun en emportait sa pièce. Ita quod in brevi tempore, meus gallandus fuit posilus sicut collector pomorum , vestitus sicut combustor domorum, nudus sicut vermis : mon galant fut mis en meilleur de pommes , habillé comme un britleur de maisons , nu comme un ver. Vix ei remansit camisia nette comme un torchon , nouée sur l'épaule pour couvrir sa pauvre peau. Ces galantes gu il avait si bien entretenues en ses prospérités, vident es quod non liabebat ampluis de quo uti, de quoi; sed quod tam erat nudatus omnibus bonis et vcslibus, qu autour de lui ng avait rien si froid que l’àtre, elles commencèrent à dire aux autres : Celui-là est plumé et épluché; deriserunt eum et dereliquerunt eum in tali miserià. !Non plus audiebantur liistriones in illùdomo; non plus veniebant les compaignons sans-soucy, sodalcs sincsollici-. tudinibus.

» Quandô oinnia fucrunt dissipata , fuit quæstio jnutuandi ab illis eum quibus primo sua dissipaverat. Mittit ad illos , sed nemo illi dabat. Ipscmet vadit ad eos ; on lui fait visage de bois , fit illi vultus ligneus. Quilibet vertit ei dorsum ; il n'y avait plus rien à frire ni à mettre sous la dent. Adliuc ut augerctur ejus miseria et afllictio, malum suprà malum non est sanitas , mat sur mal nest pas santé, facta est magna famés in regiope ilia. Sic quod hic adolescens delicatus qui primo se replebat pinguibus frustis, non babebat panem ad sufficientiam. Cœpit

egcre et in se cogitare : oportet quod tu vivas alicubi ; redire ad patrem tuum nulia est quæstio ; caveas , pulchrum esset te viderc si hardi, il le feroit beau voir. Yenit ad quemdam lioininem divitem et dixit ei : Domine, si placet habcre pietatem de me, rogo , pont* me in o|>ere faciendo, mettez-moi en besogne; quod saltem possim lucrari vitam meam in vestroservitio, quia famé perco, j’enrage de faim. Ille dives se retourne, retrô se torquat corpus, et respicit eum à capile ad pedes ; oh! les bonnes joties quas lucratus f lierai iu bonis conviviis, non erant adhuc pro toto deperditæ; ideo dixit ei : Amice, quantum possum conjicere in vestris vultu et facie, « votre mine et à votre trogne, non est casus vester service. Yideam ma nus vestras; benè video quod tempore præterito modicum gustastis de istà tostà servorum. Quod artificium scitis benè facere ? Quel métier savez-vous ? — lieu ! Domine, nunquàm ininisterium didici. — De quoergo vultis milii servire? — Heu , Domine, non magna petopro mcrcede meà, peto tant uni expensas. — O fili, magna paupertas, in qui nunc vos video, me inovet ad compassionem : liabeo inquodam fundo, lue propè extra civitatem, magnam gregem porcorum; si eos vultis cusUxbre , benè volo, non possum meliùs vobis dare. Die miser se locavit ad custodiendum porcos. O questa miser ibi passus est pro puero donnas opulentæ et qui non consueverat taie ordinariuin, 'pour un enfant de bonne maison (/ni n avait pas accoutumé cet ordinaire.

« Yilis nécessitas, et hæc est, cuba bat quasi quo-

tidiè in campis cum bestiis , et cum eis comedebat , et cupiebat implore ventrcm. Quandô redibat de campis serô , habebat unum ventrem rabidum famé, et quandô servi domûs veniebant affere cœnam et comestionem, la mangeai lie, porcorum , cxtendebat suam scutellam, et nemo illi dabat. Videbat in illà divite domo servos et ancillas tam benè tractari , benè nutriri et tam benè cubari, tant bien nourrie, tant bien couchés ; et nullus de eo curabnt. Coinedebat cum porcisde loturâ scutellarum , et adliuc non poterat satiari : et tune cogebatur faîne ponere caput dans l'auge des pourceaux. Cùm enim venit hyems , non habebat quo se tueri posset contra frigus ; ideô cecidit in majorent miseriam quamantè; ita ut totum corpus suum pauperculum resolvebatur in nihiluin; vis se poterat ferre super pedes ; scabies, la rogne, comedebat ei dorsum; cadebant ei crines de capile, et ungues de digitis; vermes ei rodebant totum corpus ; habebat vultum tam horridum et immundum , quod erat magna pietas, une grarnle pitié, cum aspiccre. Undè in magnà erat angustià et tristjtià. Quod, ut dicit Boethius, inter omnia généra infortunii, infelicissimum genus est meminisse in iniscriis Fuisse felicem. Et ideô iste puer infelix , iste puer perditus, iste puer vastat us se videns in tam misero statu , projecit se in terram flendo, dirons : O miser, et in malà horà natus super terram, heus , liens, hodiè, comedis cum bestiis, comedis cum eis quasi bestia. O quàm benè fuisti deceptus et malè consultus ! et quis credidisset te

8emel venturum ad ffilAn statum ! tu benè comedisti priés tuum panem album , ton pain blanc le premier. Tu es de tam bonà domo , et pateris ista. Priés, in domo patris mei habebam servos à me cubante et surgente , à mon coucher et à mon lever, et modo sum servus porcorum. Dico, quid faciam? A mal fait ne ( jit qu’amende; ibo ad patrem. Animo confortatus reliquit ibi in campis porcos suos, accepit baculum suum super quem appodiabat se, et super pauperes tibias redibat ad patriain , macer sicut alec , sec comme bresil, avec un petit roquet , qui vix ei perveniebat usque ad poplités , aux jancts. Tantum ivit de haqe en baye, et de buisson en buisson, quod venit usque su|)cr terram patris sui. Quando fuitpropiùs, ihat paulatim fricans lmmeros contra mur os castri , quousque pcrvenit antè portam , quam tamen præ verccundia non ausus est ingredi. Cum tune ibi moraretur, casu exibat unus servorum domus qui statimeurrit ad patrem dicens : Domine, totius mundi ego sum magis deceptus , vel egovidi dominuin vestrum filium ! — Quem? — Filium juniorem volo dicere, qui, accepté portione suà,recessi<,dequo à tanto tempore non audivisti nova. Pauper pater illico descendit in infimà curià , et ad portam venit. Vidit ce galant, ce malotru, et dixit intrà se : est filius meus? Ho! non est; ita est, non est, certè ita est, estille, non sumdelusus. Appropinquavit lîlio, qui stalim se projecit in terram. Pater dixit ei : tu es amicus et charissimus , tu es mon ami et mon mignon. Dixitque servis suis : Heus, heus, induite filium

meum de novo. Fccit occiderf \fiulum de pinguioribu» qui essent in stabulo suo. Invita vitque vicinos ad festum, fecit agmen choreare. Omnes de pago rairabanturet quærebant : quod hodiè festum est in domo domini nostri ? An inaritet iiliam suant? an sint nuptiæ in domo suà? Dicit quod non ; sed filius meus mortuus erat et remit, et facio ei soleinnc convivium , un joli banque!. Cùm tractaretur hoc festum in domo patris, filius primogenitus redibatde agro, qui nesciebat aliquid de omni lioc. Quandô fuit propè domum , vidit magnam hominum lætantium societatem in circuitu doinùs; vidit caminos fumare; liistriones sonarc suis instrumentis : et videns ibi fieri magnum strcpitum, nesciebat quid cogitare. Occurrit ei servus à quo quæsivit : Quid sibi valant liæc omnia quæ audio P Quoil festum est intus ? Dixit ei servus : Pater tuus gaudet mirabiliter, quia rediit frater tuus. — Fratcrmeus! et quomodo rediit / Rediitne honestè sicut cxivit? rediit verè? — rediit cum maximà paupertateet totaliter nudus. — Est verum ? certè; hodiè nou ingredior domum in despectum illius. Venit il]e»servus ad patrem et dixit : Filius vester senior est foris et juravit quod non intrabit in despectum fratris sui propter qucm hodiè facitis festum. Pater fuit ad portant doinùs. pro pacando aniino filii senioris , et dicit ci filius : Quomodo pater C8tis vos tam deceptus et captus amore cujus infelicis luxuriosi? tant assolé et abusé de ce misérable ; paillard Y Semper fui vobis obediens. Nunquam aliquid feci quod vobis dis|»liceret. Semjier conatus

tf-

sum augere bona domtis ; vixi sine reprehensione ; et ta mon in domo vestrâ nunquam dedisti mihi unam diem gaudii. Et pour ung coquin, pour ung marault, pour tin g belistre, pour ung paillard, qui cum meretricibus et vili societate in ebrietatibus et lubricitatibus dissipavit bona vestra ; qui sua voluntate banni vit à domo vestrà ; qui suis pulchris factis procuravit toti nostro sanguini , à toute nostre race, dedecus irreparabile ; et adiiuc ut plus innotesceret omnibus opprobrium nostrura , vocastis omnes vicinos ut essent testes de hoc capite operis , de ce chiefd’ œuvre : kée, pater mi , pro tali filio fault-il faire tant de caquet ? tant de ha ha? Pater videns cor filii sic commotum , prudenter nisus est dulcibus verbis eum sedare , etc. , etc. »

Passons maintenant au sermon de la Madeleine qui n’est pas moins plaisant que le précédent.

« Magdalena erat domina terrena de castra Magdalon , tam sapiens , quod erat mirum audirc loqui de sapientià ejus et prudentiâ. O ergo Magdalena , quomodo venistis ad tantum inconveniens , quod vocemini magna peccatrix ? et non sine causa , quia fuistis malèconsiliata. Data est tribus consiliarii* qui eam posuerunt in tali statu; scilicet, primus corporis elegantia , secundus temporalis substantia , tertius libertas nimia. Primum ergôquod fuit causa hujusmulierisperditionis, fuit elegantia corporalis : une grande beauté de corps qu'elle avait. Videbatur quelle fut faite pour regarder , pulchra , juvenis , alta ; vermeille comme une rose ; mignonne, fringante. Credo quod

non erat nisi 15 vel IG annorura quando incepit sic vivere, et 30 quando rediit ad bonitatem Dei. IN limera quot annis vixerit in tali statu malo ( sed de hoc sobriè) : omnes enim currebantpostillam adcam videndum. Erat dives : habebat liomines postse, force de belles filles de chambre bien équipées : ornata pulchris et pretiosis vestibus, lapidibus pretiosis , joyaux , carcans , et grossis calenis in collo. Secundo erat domina suorum bonorum ; tertio libertas. Son plaisir la gouvernait. Quando pater fuit raortuus, plcna erat suà voluntate. Martlia soror non audebatei dicere verbum; et videbaturei quod faciebat magnum honorem illis qui veniebant ad illam. Quidipiid faciebat erat vivere à son plaisir, et faire des banquets : hodiè invitare union, cras alterum; et sic dieni et noctcm exponere in ludis et choreis. Et certè, salvo honore nobilitatis , vêla ung très-pileux état pour une jeune dame. Est videndum quomodo potuit tam cito mutari , veu et considéré quod erat tam mala. (Jette povre sotte abandonnée erat in Castro suo. Le bruit courait déjà par toute la Judée et le pays de Galilée. Omnes bibendo et comedendo loquebantur de eà et de ejus vità. Martha soror timens Deum et amans honorem de sa lignée, toute honteuse de la honte de sa sœur , et de ses beaux miracles , vemt ad eam dicens : « O soror, si pater adhuc viveret, qui tantum vos amabat , et audirct ista quæ per orbem agitnntur de vobi8, certes vous lui mettriez la mort entre les dents. Facitis magnum dedecus primogeniei nostræ. — Et de qtioij ? quid vis dicere? — Heu soror, non opus

est ultra procédera neque ampliùs manifestare. Scitis benè quod volo dicere et ubi jaceat punctus. Les petits enfants en vont à la moutarde. — O bigote! de quoi vous mêlez-vous, belle dame? et tous les grands diables ( Dieu soit benisl ), quis dédit mihi cette vaillante dame pour controubler ma vie? vadatis, precor , ad domum vestram. Scio quid habeo agere ita benè sicut una alia. Habeo sensum et intellectuin pour me savoir gouverner. C’est si belle chose que de ne penser qu’à to y. » — Martha rogabat eam ut iret ad sermonem , et con8uleret aliquem hominem bonæ vitæ.... Magdalena dixit janitatori : « Non dimittas niihi intrare hoc castrum celte enragée de sœur, qui ne mus amène céans que dissent ion, ubi non consuevit esse nisi cantus gaudii. » Martha cognovit quod erat amorosa de naturâ suâ, et qnod amabat pulchros homines. Venit ad domum Magdalenæ : mittit ut loquatur cum eà , non de devotione, sed tantum unum verbum. Habeo quædam nova de Hierusalem ei dicere. Intravit et datus est ei accessus pourvu que non se intromitteret de prêcher les autres, ut in alià vice. Feeit bonam sociam, quasi vellet clioreare ; et dixit sorori : « O soror, essetisvalde felix, si possetis videra unum hominem qui praedicat in Hierusalem. Est pulchrior omnibus , quos unquam vidistis , tam gratiosus tam lionestus ; il a si beau maintien , il sait si bien son entregent : vous ne viles jamais le pareil. Credo hrmiter quod si videiitis eum , essetis a morosa de eo. Est in flore juventutis suæ. » Propter hæc verba , ilia misera cœpit præstare aurem. In crastino

vocavit sororcm ad quam loquuta est talia verba di« cens : « Dixistis milii quod est unus homo tam pulcher inllierusalem : rogo quod videam eum. » Dixit Martha : « Non videt illumqui vult : credo quod cras veniet in Ilierusalem ad festum; sed omnes viæ et vici pleni erunt, quia omnes currunt post ilium, ut videant eum. Magdalena volens videre eum , existimans quod esset amorosus de eà , vocavit ancillas ut disponerent se summo manè ut irent in Hierusalem; et fecit jurare sororera quod ostenderet ei eum in crastinum. Martha die sequenti rediit pour s'acquitter de sn promesse, utduceret sororem suant in Hierusalem; et invenit eam in lecto, quam fecit surgere. Ilia eepit pulchra indumenta sua , aquam rosaceam pro lavando facictn suam; cepit spéculum ; videbatur quod esset unus pulcher angélus. Nullus eam aspexisset qui non fuisset amorosus de eà. Ipsa autem misit mangones portantes force carreaux de cramoisi, ut sibi disponerent locum. Martha videba» hæcomnia , fingens nihil videre; et sequebatur eam, sicutsi fuisset parva ancilla. Christus jamerat in medià prædicatione, vel forte in secundà parte; et ecce Magdalena qui va arriver in sermone. Cunctus po|iulus levabatse, faciens ei honorent, et dicchant : Quid est hoc? Magdalena venit hodie ad serinonem . à qno temporc liabet islam devotionem Or , videte liunc serpentem, quo modo se |tosuit facie ad facietn ante Dominerai et ilium propheiam. Christus jam partent maximum fecerat sui sermonis; lainennontot jam dixerat, (juin reservasset aliquid pro domina Mag-

dalenà. Tune ipse cœpit detestari vitia , bragas, pompas, vanitates et specialiter peccatum luxuriæ , et contra lias muliere* , quæ pro modicâ voluptate sic ponunt bonorem suum et totius parentelæ ad venturti. Ilia peccatrix cognovit quôd ad eam hæc verba dirigebantur : ideô quando Christus projecit super eam oculos , visum est ei quod fuisset ei datum de gladio in corde suo. Tune cœpit deprimere vultum et oculos , et Christus tune cum magno fervore spiritûs dixit : O misera anima, quæ tôt pcccata feeisti , posuisti te in periculo darnnationis, etc. Factà prædicatione, remansit contrita et tacta vividè. Cœpit cogitare quid esset factura : repetiit domum. Ancillæ bene videbant quod nullam habebatcontinentiam. Cœpit clamareMagdalena : O Deus æterne , quam vitam duxi ego tempore præterito. . . ! Flebat mirabiliter . Dicebal ei suus magister domûs : Oportet-ne pro audiendo unum solum sermonem , quôd sis cité reclusa et victrix ? Àlii qui in dies vadunt, non sic fient, nec etiam faciimt pejorcm vultum. Dixit verba ad pavendum ; non est sicut dixit; non credatis ei. Isti præd ica tores habent gratiam loquendi ; volunt pauperes pavidos esse. Dixit itaque Magdalena : Ile, ite, non loquamini mihi. O maledicla liora, in quâ nata sum , si semel contingat quôd sim damnata. Venerunt galandi, amorosi et rustici, les rustres, qui dixerunt : Surgatis, surgatis, facitis nunc la bigote ? Vadamus ad domum. Quæ dixit : O amici mei, rogo dimittatis rae ; non audistis quid dixit ille bonus prædicator

Je poenis inferni vobis et milii præparatis, nisi aJiud faciamus. Hélas / dedi vobis raalum cxcinplum; ropoquod parcatis mihi. Dixit ei magister domûs : Quomodo? estis adhuc in istà fatuitate? eamus ad faciendum jentaculum ; et tune cor vestrum melius se Jiabebit. O ! dixit ilia , nunquam bibam nec coinedam , nisi alloeuta sim ilium bonum prædicatorem. Tune cepit iter suum in Bethaniam, reliquit vestimenta pulchra , cepit parvam vestem, et venit pedester quæ priùs eques venerat; et dixit mtra se . ü misera ! quomodo poteritis loqui tali personæ: non multum curabit de te. llabcbat in suo armanolo aquam de senteur , quæ vendebatur pondéré aun. Cepit liane aquam, et venit llierusalem, et currebat. Omnes aspiciebant eam , et dicebant : Ecce Magdalena qui fuit hodiè in sermone. Vue implebantur laerÿmis et suspiriis, per quas transibat, nec curabat de bis quæ deeà dicebantur.Cœpit quærere de loco in locum, de plateà in plateam, de domo in domum quis hodiè dabit prandium prædicaton ? d.ctum est ei quod in domo Simonis. Venit ad domum. INec fecit quærere si intraret. Quando luit doim , cœp. caput deprimere : projetât se in terram rétro sic canis- Omnes eonvivæ mirabantur tantam dominan

sine suis domicelÜs. Venit ad pedes lune dixit

Simon intra se : O si esset propheta , cognosce. et «uùd non est honor magnus tanto viro quod tal.s

rnulier sic tangat eum. Est mnns P"va^un‘^C

ante omnes : est aniorosus de eà lantum tlcv ,

‘ quod lacrymæ sufficiebant ad lavandum J>cde8

DiLi*!^'d by^oogle

Domini ; et de crinibus , qui pendebant ei usque ad

zonam, et» tersit Dominus volens cor Simonis

pacificare, qui de hoc inunnurabat, dixit ei : Simon,

habeo aliquid tibi dicere Duo debitores Ne

reproche plue liuic pauperi muberi peccata sua , quia remittuntur ei. Magdalena erat ibi sub mensà sicut canis. Cui dixit Dominus : O Maria, surgatis. O Domine, nunquam à loco isto surgam nisi dederitis mihi renü8sionem peccatorum meorum vestramque sanctam benedictionem. Surge, arnica mea , remittuntur tibi peccata tua, etc. — Martha quæconducebat totum opus dixit sorori suæ quod secum veniret ad bcatam Virgiuem Mariant ; cui dixit Martlia : O Domina , ecce ilia peccatrix nunc tanien conversa. Magdalena posuit se genuibus ttexis, et dixit: O Domina, parcite mihi, si placet, si loquor vobis. Fui mala et peccatrix; sed gratià Dei, non sum ampliùs. Filius vester pepercit mihi hodiè; cstis benè felix Itabere talent (ilium. Tune Martha dixit sorori : Nonne Itene dixerant , quod vobis providerem de uno pulchro a ma tore? Llho duæ bonne filiæ se dederunt beat» Virgini et fuerunt ejus ancillæ et semper manserunt cum eà. »

Voici encore d’autres extraits des sermons de Menot, qui, sous le rapport de l’originalité , ne le cèdent en rien aux précédents. Dans son sermon du vendredi après le premier dimanche de Carême , il parle ainsi contre les ecclésiastiques qui ne remplissent pas dignement leurs fonctions : « O amici , si cum grex pecudum esset in medio campi , et veni-

rent lupi famé rabidi , ut eas devorarent , et non haberent pro defensoreet pastore nisi unam capram ornatam coffià in capite (gallicè coiffe), diceretis quod essent in securitate ? certè non. Quæ est bæc capra? sunt episcopi , curati et alii ecclesiaslici , prælati et pastores ignorantes. Tantô pulchrius vidcrc est asinos milratos , quantô capras moniliatas grcgem custodituras. . . . Item , domini et dominæ, si invcneretur unus saccrdos vel religiosus in liabitu sæculari diversi coloris, cum ense in latere, hallebardà supra humeruin, nonne esset acriter puniendus? quæro , nonne sunt hodie ecclesiastici in Francia portantes banc vestem diversi coloris ? dominus protonotarius babebit archidiaconatum in ecclesià cathedrali : tune ejus proprium indûment um crit de valdè pulchro rubro , et optimâ purpura. Secundo erit prior , abbas commendatarius, sed potiùs comedetarius, quia omnia coinedit. Erit religionis sancti Benedicti (qui sunt monachi nigri); ejus habitus debet esse de nigro colore; et insuper abum prioratum vel abbatiam monachorum alborum babebit, et sic debet esse ejus habitus. Coneludo ergo de primo ad ultimum, quod iste dominus indutus more suo , albo vidclicet , rubro et nigro, la robe sera bien bigarrée, merveilleusement déguisée : erit mirificè vestitus, si incutiat timorem diabolo, quando feret cum ad infernum ut finiat eum pingere, pour l'achever de peindre. »

On voit que ce prédicateur ne ménageait pas plus les ecclésiastiques que les laïques. C’est ce que l'on

remarque d’une manière plus forte encore dans le sermon suivant :

« Inter duoderim apostolos fuit unus Judas. Utinam hodiè inter episcopos duodecim vel sacerdotes esset unus Petrus vel Andréas ! Utinam ita bene crucifixum diligerent sicut et crucem ! Appetunt omnes eam, exj)oliant et vindemiant. Unde idem Bernardus : passa estEcclesia sub tyrannis potionem amaram; sub hereticis amariorem; sed hodiè sub hypocritis amarissimam. Unde Psalinus : in pace amaritudo mea amarissima. Sed quis est fructus hodiè in vineà istà ubi sunt protonotarii liabentes très aut quatuor abbatias , archicpiscopus habens très episcopatus ; viri sjne sanctitate et doctrinà , qui nec habent conscientiam ? Gerte videtur quod prælati sint per modum flagelli missi à Domino, vel potiùs dati à Diabolo , ad destruendam et populandam Eeclesiain. Et quando benè revolvo statum Ecclesiæ et regimen modernum , non possum videre de quo servïunt nobis taies prælati. David ostendit in Prnl. quod fuerunt tria aniinalia pessima quæ intraverunt vineam istam , et eam devastaverunt. Primum est vulpes , quæ ingreditur en ghjsmnt la queue ; cauda lubricante : et sünt omnes hypocritæ, qui videntur intrare per electionem veram et per ostium , sed intrant soubs la baye ; id est per simoniam. Capite nobis vulpes parvulas quæ demoliunturvineas. ( Cantic . n.) Secundum animal est aper de silvâ. Exterminant eam aper de silvà. ( Psal . Ixxix.) Aper est animal sabcnset frangcnssepeset dcstruens

omnia per quæ transit : qui ne lui en veult bailler de bon cueur , il en prend par force. Quod nisi aliquis velit ei libenter concedere , violentia rapit. Similes sunt apro hi qui in banc vineam intrant vi et dono regum et principum. Jam non oportet audire consilia Ecclesiæ , sed vota laïcorum , per quod magnum dedecus infertur Ecclesiæ

Tertium animal est singularis férus qui depastus est eam. Sunt hi qui jure affinitatis et consanguinitatis intrant in liane vineam hodiè. Iste est mihi singularis arnicus , nepos meus , etc. Oportet ei providere. Pro vides non Ecclesiæ , sed ei de beneficio et de damnatione æternà. Dicet quis scrutator forte viroruin eeclesiasticorum; unde per unum est hoc quod sunt quædam cenobia Ecclesiæ et abbatiæ liabentes in redditibus xv millia librarum , et tamen tout y chet ! omnia cadunt , non potest ibi vivere una duodena monachorum. Consideretis Ecclesiam, claustrum, dormitorium : c’est yrant pitié; hoc est miseratione dignum : ita quod mendicantes vererentur non melius conventus suos disponere. Qui diceret quod ilia omnia exponunt in elcemosynis , et certe non ; quia prælati talium locorum sunt parci et avari sicut parvi diaboli. IIoc igitur significat quod omnia ilia bona transeunt per troys cordelières de l’ Ave-Maria, per très particulas de l’Ave-Maria : scilicet benedicta tu ; secundo in mulieribus ; tertio fructus ventris. Primo benedicta tu : ce sont les grandes pompes , tes grandes bragues; hæc sunt magnæ pompæ et grandes

bragationes; hæc sunt pompæ et magni vestium luxus. Si sit abbas, oportet quod habeat rnulam cum frænis argenteis auratis. Dicite , pontifices , in frænis quid farit aurum ? Si ait simplex presbiter , quid opus est quoi! habeat un g pourpoing de velours , nnum bombicium velutinum. Secundo in mulieribus , oportet habere les donnes die ac nocte. Ho nunc nen gerroit pas une accouchée quin dominus prælatus adsit. Oportet habere donnas die ac nocte. Et nunc nulla jaceret puerpera quin dominus prælatus Ecclesit convocatus de festo : oportet quod teneat puerum in baptismo ; si cum pater ; quia bene scitur qu’il a la bourse pour fournir à l’appointemenl ; quod munenam pecuniis repletam liabet , quibus abundè satisfacere possit. Ecce quo vadunt bona ecclesiastica. Scitote quod qui nutrit scortum , perdit substantiam ( Prov. , xxix ) spiritualem , corporalem et temporalem. Tertio fructus ventris , ce sont les convives et bam/tietz. Hæc sunt convivia cum exquisitis epulis facta. Si in totà civitate fiat unum banquetum , oportet quod priùs invitetur Dominus episcopus vel protonotarius : ut ille qui quasi de v leucis venit Parisius pro benedicendo lagana. . . . Duæ rationes quare tôt habentes bénéficia etiam opulenta , ex eis vivere non possunt , locis nudis et pauperculis relictis. Prima ratio : quando vado per campos et à longe respicio campanile à demy-couvert , une vieille église toute en ruine , serni coopertuin , veterem ecclesiam minantem ruinam , quæro ab aliquo transeunte : Veni, amice, quæ est ecclesia? Pater,

Digilized by GoogI

est una clives abbatia liabens ia rcdditibus quasi xxx inillia. Hé ! où en est l’abbé ? ubi est abbas ? est in curia ; sequitur regera qui dédit ei hanc abbatiam ; et sic modicum curât de abbaliàet monachis famemorientibu8. Je passe oui Ire , ultra hœc transeo. Video aliam ecclesiam ; facio eaindein quæstionem ; respondetur : est ecclesia collegialis fundata pro tôt canonicis cum magnis rcdditibus. Ile quoraodo non aliter disponitur? an guerres fuerunt causa liujus ruinæ ? Heu non pater ; sed dominus et prælatus bujus ecclesiæ en a bien d’aultres ; et sic quota nnis. feruntur ei redditus bujus ecclesiæ , et non facit aliam mentionem. Secunda ratio quare non potest vivere ex tanto fasciculo beneficiorum , et quia unum manducat alterum.

Le sermon sur le salut , par le même Menot commence ainsi : « Honorable et , à mon sens , dévot auditoire , si desideramus omnes salvare animas nostras, debemus esse imitatores Ecclesiæ quæ plorando facit. les obsèques primorum parentum nostrorum Adæ et Evæ qui fuerunt privati et banniti ex paradiso terrestri »

Comparant , d’après l'Evangile , la mort avec la nuit , il, dit : Cum nox est, un chacun se retire en sa maison. Domine , nonne totà die ibitis ad faciendum les crespés et mille dissolutions et meretricia ? mirum est que tant plus que Ecclesia est magis devota et in dolore etluctu, populus est magis dissolutus.... ô domine! quando bestia est prise au pied et la chandelle est soufflée, qualiler revertitur in domum suam '!

Les voyez-vous ? invenietis in unà parochià meretricem , etc.... Erit in hàc villâ homo vitæ pessimæ, renicur de Dieu. De sero , le soir, facit bonum vultum ; de inanè invenitur mortuus : Quid dicitis de hoc , Domini ?

jNous terminons ici nos extraits des serinons de Menot ; ils sont suffisants poùr donner une idée de «on style et de sa manière de prêcher.

ANECDOTE

On sait dans quel état déplorable était la France sous Charles VL Déprédations dans les finances , mépris des lois, trahisons, violences, injustices, et par dessus tout cela, la démence du Roi, qui malheureusement n’était pas continuelle; ajoutez-y la conduite coupable de la reine Isabelle de Bavière et celle du duc d'Orléans dont la maison était beaucoup plus splendide que celle du Roi. C’est dans ces temps de malheurs qu’un religieux Augustin nommé Jacques-le-Grand , prêchant le jour de l'As- * cension, en présence de la Reine, eut la hardiesse de faire un portrait de la Cour si ressemblant que tout le monde s y reconnut ; la reine mère n’v fut pas épargnée, et le prédicateur lui adressa plusieurs fois la parole. On raconta la chose au Roi qui ne fit qu en rire et dit même qu'il voulait entendre le jour de la Pentecôte ce hardi et sincère prédicateur. Celuici prêcha ce jour-là du même stvle et n’épargna pas le duc d Orléans. Le Roi , que cela divertissait, était

à une tribune , d’où il descendit dans la chapelle vers le milieu du sermon. Le prédicateur , avec sa même hardiesse , l’apostropha , l’exhorta à profiter de ce qu’il lui disait et que ceux de son conseil n’osaient lui dire ; il fit la comparaison de son règne avec le règne précédent , et ajouta que du temps du feu Roi on avait mis des impôts sur le peuple , mais qu’on en connaissait l’emploi , qu’il s’en était servi pour chasser les ennemis du royaume , pour fortifier des places , pour reprendre celles qui avaient été usurpées ; qu’on ne voyait plus un pareil usage de l'argent levé, quoique le royaume fût encore plus chargé ; que les soldats notaient point payés ; qu’il ne se faisait rien pour l’utilité , ni pour la gloire de l'Etat ; que tout allait au profit de quelques particuliers. Puis , passant au duc d’Orléans , il fit l’éloge des vertus de sa jeunesse , et ne dissimula point les vices où il s’était dès-lors abandonné , et même il en fit une satire sanglante. U conclut , en avertissant le Roi qu’il avait un maître plus grand que lui , qui pouvait punir les souverains pour leurs péchés et pour ceux de leur Cour , s’ils ne s’appliquaient pas à y mettre ordre. Tout le inonde était dans l’impatience de savoir les sentiments du Roi sur une telle liberté , mais il dit simplement que le prédicateur avait bien prêché , et qu’il tâcherait de profiter de son sermon. 11 ne fut guère en état de le faire , car , peu de jours après , il retomba dans sa démence, et son accès dura plus de six semaines.^ Extrait de Y Histoire de France , du P. Daniel. )

Page 1