ARRÊT DU PARLEMENT DE TOULOUSE CONDAMNANT LE MARÉCHAL DE GIÉ
Le maréchal de Gié, reconnu coupable de quelques faits répréhensibles et absous du crime de lèse-majesté à lui imputé, est condamné à la perte dû gouvernement du comte d’Angoulême, des capitaineries d’Amboise et d’Angers, et de ses autres charges : il est suspendu pendant cinq ans de l’office de maréchal et exilé à dix lieues de la cour pendant le même temps. Il est condamné au remboursement, à compter depuis la mort de Charles VIII , des gages de quinze morte-payes employées à son service personnel.
(Archives de ia Haute-Garonne, registre B i3. — Trésor des Charles de Bretagne, E ig3, n° 1 (■>.)
Ludovicus, Dei gracia Francorum rex, universis présentés litteras inspecturis, salutem.
Notum facimus, cum nostrum magnum consiiium, visis per eum nostri mandata et auctoritate contra Petrum de Rohan, militent ordinis , cambeljanumque nostrum, et marescalum Francie, de sibi impositis inferius subdicendis, factis informacionibus, eumdem de Rohan adjornari personaliter, in eo compariturum, responsurum demandis, finibus et conalusionibus quas contra ipsum procurator noster generalis, consilio in eodem, facere et capere vellet, ordinasset; fuissetque ordinaccionis illius vigore de Rohan ipse, ad certam, tune fuluram, diem in ipso magno concilio adjornatus, compariturus personaliter; et, in non personaliter comparendo, extitisset contra ipsum procuratori nostro generali, in ipso magno consilio, concessus defectus, saiva exonia per dictum de Rohan presentata; et exinde, comparens personaliter in dicta magno consilio, in quo tune assistebant nonnulli parlamentorum nostrorum Parisius, Thoiouse et Rurdegale, ad hoc negocium per nos deputati, consiliarii, in super bis facto registro
(l) line partie (le cet arrêt est publiée dans les Mémoires de Y Histoire de Bretagne , t. III , p. 873-876. L’original, qui se trouve au
Trésor des chartes de Bretagne , forme une pièce en parchemin de dimensions énormes (elle a plus de 5 pieds de longueur).
nomioati, peciisset sibi dici et dedarari causas propter quas adjornatus extiterat; ipsum vero magnum consilium, hujusmodi audita requisicione, quod ipse de Rohan, juramento medio, absque advocati minisierio, Rendis interrogatonis per super hoc depputatos commissarios responderet et, hoc pendente, remaneret in suo diversorio, donec per aliud per ipsum fuisset appunctatum ordinasset : tradidissetque ipse procurator noster nomiullos articulos, facta et interrogatoria maleficiaque et crimina predicto de Rohan imposita continentes, eum super iiiis interrogari et examinari postuiando.
In quibus quidem articulis, interrogatoriis et quibusdam aliis, dicebat, inter alia, ipse procurator noster generalis quod venerat ipse de Rohan in regno nostro tanquam simplex secundo natus, nula hona mobilia nec immobilia habens neque possidens, sed suis adulacionibus, fictionibus et simulacionibus modum indevenerat intrandi in servicio felicis recordacionis regis Ludovici, hujus nominis undecimi, qui dicto de Rohan plura bona et honores concesserat, et miserai eum in ambaciata ad tune ducem Britannie, dilectissime et carissime socie nostre genitorem, qui eum, propter ipsius regis Ludovici reverenciam, honorifice receperat, et sibi in matrinionium dederat unicam filiam et heredem domus de Penhoueto, habeutem de annuo reditu quinque aut sex mile libras; que quidem filia in dominacione de Fronsaco jus babere pretendebat. Et paulisper rex ipse Ludovicus eum marescalum Francie et centum lancearum capitaneum fecerat et instituerai, et penes personam suam esse voluerat, dederatque sibi inumera bona, sicut ilia sibi porrigere et donare, ut dicebat, erat necesse et illis eum farcire; nam cupidus et avarus nimis, ac argenti amator, inanisque glorie et dominandi cupidus; per quem, communiter etnotorie predicabatur quandam commissam decepcionem et fraudera regem ipsum Ludovicum cognovisset, ob quod eum capi et sibi processum tïeri facere usque ad sue vite exterminacionem decreverat, sed, morte preoccupatus, in bis terminis res permanserat ilia.
Post cujus regis Ludovici interitum, defunctus carissimus dominus et consanguineus noster, rex Carolus, cujus anima cum beatis letetur,
PROCÈS Dü MARÉCHAL DE GIÉ.
ejus fHius, ad liée nullo habite respectu, sepedictum de Rohan in suo retinuerat servicio, et in statu, in quo existebat sui jamdicti genitoris tempore , sibique contulerat immanissima bona, et juxta ipsum magnam trihuerat auctoritatem, et capitanerias regni majores dederat, atque predicti castri de Fronssaco possessionem, infinitaque bénéficia, divi— cias et honores; suumque filium, etate minorem, episcopum Andegavensem etLugduni archiepiscopum prefici procurarat.
Dicebat et pariter predictus procurator noster quod nos, post nostram coronacionem, ipsum in nostro retinueramus servicio, et, confilentes de eo, sécréta nostra communicaveramus, et tabler eum sublinaveramus quod dilectissimi et carissimi consanguinei nostri domini \ngohsmensis gubernarnen et custodiam, et in matrimonium filiam lucis Nemosii sibi dederamus, ob quod se vocari faciebat idem de dohan dux Nemosii, quanquam ducatus ipse nuiatenus sibi pertineret; it nedum erat ipse de Rohan marescaius Francie et capitaneus centum ancearum, castrorumque de Ambasia, Andegavensis , pluriumque diorum castrorum et locorum, sed miles ordinis et cambebanus noster; [uorum officiorum et dignitatum medio, magnam sibi occuparat aucoritatem, eratque valde obligatus propter bona hujusmodi dictus le Rohan nobis et carissime socie nostre, nedum in punctis fîdehtatis, anquam vassalus noster et ejusdem socie nostre, quin ymo in omni lia magna forma obligacionis naturaiis et civilis, ad mortem expolendi personam et bona sua pro nobis et socia nostra, non revelare ecreta nostra, signo, verbis nec alias, sed procurare indefesse nosrum et ejusdem socie nostre bonum, honorera, prosperitatem et exaltacionem , tam racione originis, quia natus in Britannia et sui progeniores, quam patriam negligere neque negare [non] debebat, tum ad cauam bonorum que sibi, sicut premittitur, fecerat predicte carissime socie îostre genitor, qui, volens fastigiare domum de Guemena, a qua idem le Rohan originem sumpserat, ejus fratrem seniorem baronem fecerat ,‘t sibi dederat titulum baronie de Lanvaux, cum sua juridictione Je domanio priucipatus Britannie, in honorem maximum predicti de Roban, domini de Gié, in Britannia; propter quoque multas terras,
quas tenet in feudum a predicta carissima socia nostra, tamquam duce Brilannie, et a nobis simiiiter, habitacionis terrarumque et dominacionum quas in regno nostro habet, tenet et possidet, atque ofïiciorum prelibatorum racione.
Sed, îllis turpiter contemptis et superbe fastiditis, viam sapiencie rebnquens, et declinans ad iniquitatem, cum virga ingratitudinis animique audacia et cordis ingenti elacione, non sicut premiititur, pro salute comuni, sed pro suis commodis viciose iaborans, ut aiiispreesset et cunctis dominaretur, inflamatus nimia cupiditate et libidine dominandi, ingratum et infidelem subditum servitorem et officiarium se ostendendo, circa regni nostri principium signilicans malum propositum quod erga nos et regni nostri rempublicam habebat et gerebat, ficta dissimulacione cum pluribus regni nostri satrapis et dominis, inquisiverat si armorum gentes invenire posset is qui de illis necessitatem haberet, et signanter cum protbonotario de Ambayraco, existente in domo carissimi consanguinei nostri domini de Albreto; qui sibi responderat quod ipse dominus de Albreto gentes armorum habebat et reperiret tantum vel plus quam fecisset unquam, si tempus exigeret; cui diserat ipse de Rohan quod de his erat jocundùs, deprecando dictum prothonotarium quod eum predicti domini de Albreto bone gracie recommissum faceret, sibique diceret quod ipse interteneret tôt et quantas posset gentes : quodque ejus elatus et inflatus animus, non ab injuria valens abstinere, inumeras viciorum amplectens artes, a tribus aut quatuor annis tune citra, malo et perverso animo menteque depravata, pluribus personis intelligere dederat quod nos longeve vivere non poteramus, seminaratque ista verba et continuo divulgabat quoad usque de illis extiteramus informati : pariter et plerisque declararat personis quod quadam sécréta fluxus sanguinis gravati eramus infirmitate, a qua in brevi vitam cum morte mutaremus subitoque mori poteramus, prouti defuncta carissima domina et genitrix nostra obierat; et, id infallibiliter evenire putans, sue mentis cupidum que, seca, nunc hue, mine illuc, calle diverso malicie, eum impellebat, satisfacere summe excupiens, ejus unicum animum et malam intencionem que, in suo malivolo, diu latitata habitarat, sermo
pluribus personis, de quibus auxilium in sue male voluntatis execucione habere pretendebat, ore dicerat aperto; et declararat quod, si nos morte occuberemus, prout ipse in brevi sperabat, brelibatum [sic) dominum Angolismensis in loco forti in quo ipse omnem haberet obedienciam ponere intendebat, magistrum de eo super omnes esse ambiendo; ut ad suum percupidum perveniret exoptatum, nobis persuaserat, ut ipse asserabat, de conduci faciendo artilleriam existentem Turonis ad castrum de Ambasia, cujus ipse erat capitaneus, in quo ea reposita dixerat se fore hilarem et jocundum valde, et quod pro ipsius domini Angolismensis custodia predicta artilleria erat pulcrior banda regni nostri ad magne potestati, si ante castrum ipsum de Ambasia venire contingeret, resistandum, satis declarans ex hoc quod animadvertebat ipse et liesitabat quod domini de sanguine nostro paresque Francie et alie trium Statuum gentes debatum sibi in hoc posuissent; quod erat, ut dicebat procurator noster, valde notandum; nam bec damnosa superbia furorque dominandi omnes, suum inflatum transferens animum, malorum insidias tormentaque gravia et tela gerebat, ac multa semirta belli, ex quo incendia, homicidia, adulteria, oppressionesque virginum, et sacrorum locorum spoliaciones, latrocinia atque alia infinita mala sequi poterant; et deinceps, certo lapso temporis curriculo, artilleriam eamdem ad castrum nostrum de Blesis velii feceramus, quod egre ferens male fuerat contentus de Rolian, ipse motum ejus animi suis solum significans privatis, et dicens quod jamdicta carissima socia nostra id fieri facere procurarat.
Post cüjus artillerie mutacionem, deliberarat dictus de Rohan, si naturale persolveremus debitum, adduci facere prefatum dominum 4ngolismensem ad castrum Andegavense, cujus erat capitaneus; et ad hos fines sua fecerat preparamenta, formamque faciendi Petro de Pontebriano et aliis existentibus in Castro prefato Ambasie panderat, videlicet quod conficeretur certus navium numerus, et, ne de hoc aliqua insurgeret dubitacio, diceretur, illis qui hoc peterent, quod fiebant navesille pro cum ipsis ad insulas spaciumque supra ripariam Ligeris, coram Castro eodem Ambasie, accedendo; et quod, illico quod ipse de
Ponlebriano et alii existentes pro eo in dicto Castro de decessu nostro nova haberent, quod ipse suusque frater ac Ploret et alii supradicti ipsum dominum Angolismensem apud castrum Andegavense de nocte clam et secrecius et cum ilia modica gente quo fieri posset ne Turonis habitatores vel alii impedimentum prestarent, conduceretur; precipiendo ipsum de Pontebriano sic facere,et, si possibile erat, praticare et habere consensum carissime consanguinee nostre domine de Angolismensi, et, si ipsa consensum prestare denegabat, quod non relinqueretur propterea adpremissa faciendum; et, dum ipse dominus Angolismensis esset in Castro illo Andegavensi, quod illac intrare aliquam mondi personam, et essent dominus et domina de Bourbonio aut alii, non permitterent; quodque, si ipsi veniebant in villa Andegavensi, quod ad eos iret locutura dicta domina Angolismensis.
Et ulterius pretactus de Rohan suos armigerios existentes subtus eum, in prefato Castro de Ambasia, ad castri illius capellam venire et jurare fecerat, supra corpus Redemptoris nostri, bene et legaliter sub onere suo nobis service et facere id quod prefatus Ploret eis preciperet; et declarans ipse de Rohan fînem et intencionem prefatas, ad quas pervenire cupiebat, dixerat et dici fecerat preloqute domine Angolismensis quod ipse erat liomo regni nostri, qui melius sibi serviret aut nocere facereque malum turnum poterat, ipsam de in eo securitatem capiendo exhortando et obnixe deprecando, et quod ipse erat talis qui poterat sibi et domino suo servicia multa facere; efflagitans eam quod, in casu decessus nostri, ipsa vellet eum juxta sui filii personam ante omnes alios preferi’e, habendo super omnes principale onus et gubernamen , et similia verba sibi dici fecerat per Franciscum de Pontebriano et alios, pluries et reiteratis vicibus, declaralivis ejus interprisie et intencionis quas habebat fore magistrum et majorera regni nostri.
Et, ut melius et facilius ad suos percupitos perveniret fines, plerisque predicte domine Angolismensis suaserat et rogarat eam ut filium suum cum predicto domino Angolismensi cubare faceret, et in ejus servicio poneret filium suum , dominum de Segré et Brandelis de Cam-
paaia, eos securiores et sutïicienciores hujus regni nostri esse, pro bene dicto domino Angoiismensi obsequendo, dicendo et afïirmando.
Similiter deprecatus fuerat eandem dominam de ponendo servicio in eodem quemdam dictum Le Canongat, Pioret, Le Gapdet, de Lespinassa, pro servitoribus camere magistri domus et scutiferis; hoc fieri procurans eo quia existebant sui familiares domestici et ad sui postam, majorque pars eorum sui servitores ordinarii.
Et, perseverans dictus de Rohan in suo malo proposito et iniqua intencione, suam societatem ad locum de Liré, supra ripariam prefatam Ligeris, venire fecerat, tempore quo nos et predicta carissima socia nostra Lugduni existebamus; quam societatem ibidem in garnisiona posuerat, ut se fortificaret contra ilios qui sue contrariarentur intencioni.
Et, dum nuperrime eramus Lugduni, dictus de Rohan quasdam lifteras missorias preiibate domine Angolismensis per dominum de Segré, credenciam portantes, destinarat; qui de Segré, credenciam illam expiicando eidem domine, dixerat quod dictus de Rohan sibi scire faciebat quod nos gravi detinebamur infirmitate et accedebamus, facturus preiibate genitricis nostre fmem.
Eoque tempore sepedictus de Roham supradicto domino d’Albreto, Lugduni existenti, dixerat quod, si bastardus de Borbonio decederet, nos officium gubernatoris patrie Aquitanie dare sibi promiseramus : quod si id fieret, ipse qui habebat predicti domini Angolismensis custodiam et erat dominus de Fronsaco, habens ad suas spatulas unum dominum d’Alabreto, erat bene ad compcllere faciendum ad id quod vellet ilios qui sue contradicerent intencioni.
Necnon se jactarat in diversis locis pretactus de Rohan quod, si male nobis accideret, quod ipse habebat bonos amicos suam insecuturos voluntatem, tam in Britannia quam alibi, reperissetque, veniendo Lugduno, dominum de Rohan et, de materiis secum confabulans, de bona voluntate eum comperierat.
Et de his non saciatus, ipse de Rohan, superbia et voluntate nequissima repletus, proposuerat capere et arrestare predictam carissimam
sponsam nostram, ejus domiaam supremam, eamque impedire, casu quo moreremur, ut ipse in brevi presumebat, quod ipsa ad ducatum suum et terrain Britannie non accederet, istudque dixerat et declararat, seque jactarat de hoc pluribus in locis, ac dederat onus eam arrestandi : similiter dixerat quod habitatoribus ïuronis mandarat passaigia custodire, et preceperat eis ne eam transire permitterent et retinerent, et nedum ipsam, quin jmo dilectissimam carissimamque filiam nostram minore etate, quam ipse custodire voiebat, ne per sponsam nostram ad patriam ipsam Britannie duceretur, significans, ex bis, mortaie per ipsum conceptum odium contra eamdem carissimam sociam nostram, suam supremam dominam et naturaiem : quodque ipsa et sui progenitores sibi et suis predecessoribus, sicut premittitur, multa bona fecissent.
Et, pro ampliori premissorum dilucidatione, dicebat procurator noster predictus quod, jamdicta carissima filia nostra existente in Castro de Lochis, dictus de Boban pluribus dixerat et declararat quod de hoc letebatur multum, eo quod castruin illud longe distabat a ripariis, quodque, si nos decederemus, in Castro eodem de ipsa ad sui voluntatem facilius et melius disponeret quod si esset in prefato Castro de Blesis. Dixerat et preterea ipse de Roham quod predicta carissima socia nostra procurarat artilleriam a Castro de Ambasia ad castrum ipsum de Blesis vehi facere, et quod ipsa eam odio babebat nec diligebat eum, quare ipse pariter eam non amabat, de quo multum non curabat nec dubitabat eam; quodque ipsa fuerat causa quod judicaturam Turonis non habuerat, et quod ipsa eam concedi facere voiebat contra ejusdem de Roham voluntatem ; pariter ipse habere voluerat terram de Brissesaco, sed dicta carissima socia nostra partem Renati dEscossia tenuerat; eratque ipsa male contenta et irata quod dictus de Roham predicti domini Angolismensis babebat custodiam : suum malum propositum discoperiendo , etiam proditorem et mfidelem animum quem habebat, erga ipsam utique detegendo, dixerat quod, si repererat nobiscum loqui in ejusdem socie nostre presentia, de diversis et pluribus materiis in una forma, et in sui absencia loquebatur ipse totum in
contrarium et in aîia forma, se proditorem et infideiem sue suprême domine et naturali constituendo quia, ut asserebat procurator noster prefatus, crqui unum dicit et aliud corde gerit, proditor habeturn.
Ex quibus omnibus bene complosis conjici poterat, ut dicebat procurator noster memoratus, gravitas, enormitas et excecrabibtas criminum prelibatorum producencium in regno nostro et ducatu prefato Britannie, si factiones et conjuraciones prenarrate ad effectum pervenissent, damna et inconveniencia irreparabiiia propter divisionem, bellum , quod sequi faciliter poterat, si supradictum dominum Augolismensem ipse de Rohan in plathea forti collocasset, carcerem privatum faciendo; vel ejus fines macbinata intencio aperte monstrabat; nam prohibebat ipse ne aliquis regni nostri dominus eum videret nec alloqueretur, ut remaneret ipse ejus gubernator, crimen leze majestatis, ut asserebat procurator noster prefatus, committendo; nam, de racione scripta, qui se gerebat pro rectore in aliqua civitate, que non babebat jus eligendi rectorem, tirannus erat, quia non jure principaretur; qui vero facit privatum carcerem, ultimo supplicio est condemnandus, tamquam vioiator imperialis magestatis; considerato et maxime quod predicto [domino] Angolismensi, casu quo nos mori contingeret, de curatore, cum solemnitate, vocatis dominis de sanguine nostro, paribusque et Statibus Francie, in civitate Parisiensi, providere erat necesse, et id confirmare facere per in eadem civitate nostrum existens parlamentum; quamobrem, eidem de Rohan, qui non est de sanguine nostro, nec de paribus Francie, sed simplex privatus, permissum non erat neque pertinebat dictum dominum Angolismensem in Castro firmato retinere, neque custodire, minusque impedire ejus visionem et presenciam illis quibus competebat sui curatoris seu tutoris electio et confirmacio pro sue persone et regni regimine et administracione; quam administracionem de facto usurpare volens, vi et violencia, contra reipublice bonum et utilitatem, de predicto domino Angolismensi se magistrum constituere super omnes molliebatur et cupiebat, quia, ubicumque non apparet de auctoritate, sine superioris jussu actus presumitur factus contra publicam auctoritatem, et sic dicitur talis actus mala fide factus,
ubi débita solennitas est omissa: pariter non pertinebat, in quoquam, predicto de Roham, arrestare neque impedimentum prestare prefate carissime socie nostre, ne ad ducatum suum pergeret; et quoniam hoc se facturum jactarat, crimen iese magestatis commiserat, perjurusque erat et infamis, dicendo et divulgando quod nos prenarratam habebamus secretam infirmitatem, et quod parum vivere poteramus : nam ipse tamquam simplex domesticus et familiaris nobis tenebatur, ad tria scilicet, saivare juxta posse vitam, membrum rectumque bonorem et mentem, atque secretum; cujus contrarium faciebat, perjurum et infamitatem incurrendo et dando occasionem excitandi corda inimicorum et malivolorum nostrorum, ad insidias parandum contra regui nostri rempublicam; sed multo magis ad premissa astringebatur, quia non simplex familiaris et domesticus existebat, sed vassalus : igitur nos, suum dominum supremum et naturalem, exaltare in quantum poterat tenebatur profecto, et debebat precipue racione officiorum et dignitatum, quas et que a nobis juramento medio tenebat; erat quoque incola et babitator regni nostri : eciam graviter delinquerat, ut dicebat idem procurator noster, divulgando mortem nostram, gaudens de ipsa, quia per exteriora judicantur interiora, affectans se ipsum exaltare usque ad regalem dignitatem, si sibi possibile foret, per falsa, proditoria, infidelia et sinistra media; ad quam dignitatem ita faciliter venire arbitrabatur, sicut ad ducatus dignitatem, necnon impedire predictam sociam nostram in sui ducatus Britannie gaudencia, se jactans quod predicta socia nostra credebat fore diieclam, sed contrarium reperiret ipsa, dum casus eveniret, quia sibi non obediretur per suos subditos Britanie, prout ipsa putabat, in quo ipse belle providerat, quodque ipsa male contentaverat majores sui ducatus Britannie, et inter alios marescalum Rivorum. Que quidem verba pregnancia et ambigua denotabant ampliores conspiraciones, factiones et machinaciones sinistras et periculosas contra predictam sociam nostram, suam dominam supremam et naturalem, et reipublice utilitatem, crimen lese magestatis commiltendo, premaxime quia, conspirans contra principem vel eos qui sunt ad latus ejus, incidit in crimen lese magestatis, sola ordi-
nacione et tractatu, lieet non sequatur effectus, unde gladio nltore puniri debet, avvertendo eumdem de Rohan délibérasse suam damnatam intencionem execucioni demandare, quoniam ex predeductis perpendi poterat suum fecisse conatum; et erat presumendum quod non remoratus fuerat Lugduni, quando novissime eramus, nisi nostrum decessum expectando, quandoquidem, licet racione. sui officii marescalli et alias se offerre debuisset nobis servire in guerris, tune in actu in diversis locis existentibus , hoc facere cessarat, sed remanserat continuo in eadem civitate Lugduni, vite nostre ultimum finem attendens, ut deinceps suam damnatam exequeretur voluntatem, quam sua verba pluries prolata utique demonstrabant; nam verba geminata videntur dicta cum magna deliberacione, triplicacioque actus plus operatur quam unicus, cum videatur esse major deliberacio.
Quamobrem, summopere affirmabat idem procurator noster quod predictus de Rohan erat reus criminis lese magestatis, tam racione persone nostre, quia, nobis viventibus, conspiraciones et factiones iniverat de disposicione futuri regis, quam persone futuri regis, quem detinere conspirabat contra sue matris tutricis voluntatem; preterea contra rempublicam regni maebinatus fuerat, prohibendo quibuscumque personis, de regno nostro, ne vidèrent ejus principem et regem etiam, nam carissimam sponssam nostram arrestare, sibi quoque suam libertatem aufferre et in sua subjectione constituere proposuerat, et nedum ipsam, sed etiam carissimam predictam filiam nostram. Erat et ulterius predictus de Rohan infectus triplici perjurio, primo racione originis et feudorum que possidet in Rritannia, secundo racione habitacionis incolatusque et feudorum que possidet in regno nostro, et tercio racione officiorum que a nobis tenet et habet : fueratque verborum et seminator zizaniarum, nam predicte ducisse Angolismensis, ut ad suam unicam traheret voluntatem, dixerat quod predicta socia nostra intendebat ejusdem domine Engolismensis evacuare vires et profecto debilitare, seque ipsam fortificare, quodque nos dixeramus dicto de Rohan quod ipsa domina Angolismensis eum deciperet circa custodiam fjlii sui.
Et ultra Hagicia predicta dicebat procurator noster prefatus gentes dictas mortes payes in Castro de Fronsaco pro illius custodia expensis supradicti domini et consanguinei nostri regis Karoli tenuisse.
Quocirca, contra eumdem de Roham concludendo, requirebat procurator is noster eum condemnari, tamquam convictum crimine lese magestatis, ad sustinendum penam capitalem, bonis suis omnibus nobis confîscatis, juxta et insequando jus comune, et alias juxta casus exigenciam. Super quibus nonnullis ex dictis arLiculis interrogatoriis , dependentibus a rebus super quibus facte fuerant informaciones adversus predictum de Rohan, et super quibus ipsum magnum consilium ordinarat quod ipse de Rohan interrogaretur, de Roham ipse coram commissariis per ipsum magnum consilium nostrum depputatis, absque sui advocati ministerio, respondisset; et ordinasset idem consilium dictum de Rohan audiri et interrogari super deposicione magistri Stepbani Petit, secretarii nostri et magistri in caméra compotorum Parisius, et quod testes auditti contra predictum de Rohan, partibus vocatis, ad eos jurari et confrontari per commissarios ad hoc députâtes, si opus esset videndum, recolerentur ; illiusque ordinacionis vigore abinde testes ipsi recoliti et cum ipso de Rohan confrontati extitissent: et declarasset dictum magnum consilium quod, propter recolamen et confrontacionem hujusmodi, non intendebat procedere per processum extraordinarium, quin ymo ad ordinandum, visis recolamine et confrontacionibus predictis, si procederetur in materia prelibata per processum ordinarium aut extraordinarium, sicut bonum sibi videretur, reservasset et commisisset commissariis prelibatis quod, si per recolamen , confrontaciones et deposiciones testium aliam rem non reperirent non visam per eum, quod preloqutum de Rohan quousque, cum caucione juratoria sui ipsius subque pena convicti, relaxarent; et, tradictis per prefatum de Rohan contra testes objectibus, dictum magnum consilium [.eum] ad fieri faciendum inquestam super factis in dictis reprobacionibus contentis, et eumdem procuratorem nostrum super testium illorum salvacionibus, quas tradere posset, si bonum sibi videbatur, recepisset, et eis ad hoc peragendum per depu-
[PRIMERIE HATXOXALS.
tatos commissarios certain diem assignasset, et relaxasset eundem de Rohan cum caucione juratoria usque ad primam tune sequentis mensis aprilis, ad quam diem se representare personaiiter in eodem consilio, sub pena convicti, teneretur; ad faciendumque inquestam super predictis objectibus et saivacionibus prefatum magnum consilium commissarios deputasset et deinde nos , causis , rationibus et motivis in nostris litteris declaratis, deque nostro proprio motu, certa sciencia, pienaria potestate et regia auctoritate , materiam prefatam , in statu in quo tune erat et partes ad certain tune sequentem diem nostre parlamenti Tholose curie renvodiassemus ibidem decidendam et determinandam, et in loco consdiariorum nostrorum ciericorumet aiiorum, qui infirmitate aut recusacione impediri poterant, in predicte materie decisione et determinacione instituissemus et ordinassemus in consiiiarios , in ipsa curia nostra, pro et in materia hujusmodi, duntaxat dilectos et fideles consiiiarios nostros, magistros Christoforum de Carmone, presidentem in parlamento nostro predicto Parisius, Johannem de Selva, presidentem in nostro squaquerio Normandie, Johannem Nicolay, Anthonium De Prato, magistros ordinat'ios requestarum nostre domus, Petrum de Sancto Andrea, judicem majorem Carcassone, Accursium Maynier, Pbilipum des Estars, Claudium de Sala, Stephanum Buiardi, Guillermum de Besansson, Franciscum de Luynes, Johannem de Maubille (b et Symonem de Maysonetz; quos tredecim, duodecim, undecim, decem, octo vel septem ipsorum assistere et adesse de judicibus in cognicione et predicte materie decisione voluissemus et ordinassemus, patentes litteras nostras super premissis expediri faciendo; quarum vigore, constitutis in nostra prelibata Tholose parlamenti curia, assistentibus in eadem desuperius nominatis consiliariis, descriptis et nominatis in predicte curie registris, procuratore nostro generali in ipsa curia nostra in casu criminis lese magestatis et aiiorum criminum et maleficiorum actore, ex uno, et predicto de Rohan, defensore, partibus, ex altéra, ipse procurator noster causam in statu retineri postu-
(l) Maleviiie.
iavit, idque minime fieri debere, racionibus, modiis et motivis, in super hoc facto iitigato contentis, aliegare fecit de Rohan sepedictus.
Ipsa vero curia nostra, nostris prefatis obtemperando iitteris, predicti procuratoris nostri requestam quoad hoc interinando, re dicta et aliegata per ipsum de Rohan non obs tante; causam predictam modo premisso per nos sibi renvodiatam in statu in quo erat retinuit, et ordinavit quod prima die in ipsa partes eedem yenirent processure juxta novissima arramenta et processuras ut pertineret; cujus appunctamenti insequendo tenorem, habito pridem quodem inter eosdem procuratorem nostrum et de Rohan, super confecione carteRi, certamine, quia dicebat dictus de Rohan predictum procuratorem male fecisse cartellum et qualitatis cause intitulacionem, se asserendo actorem in crimine lese magestatis, cum crimen illud nec aliud ipse nequaquam commisisset, in opositum magnopere affirmabat procura tor ipse noster nedum crimen illud, sed plura alia commisisse, procedens idem procurator noster, inquestam factam super suis salvacionibus recipi postulavit; ipse autem de Rohan proponi fecit inquestam super objectibus fieri facere incepisse, producisseque in testem carissimum amicum consanguineumque et consiliarium nostrum cardinalem Ambasie, legatum in regno nostro, qui partim auditus fuerat, volebatque produce re in testes et examinari facere dominum de Pyennes, dilectumque et fidelem consiliarium nostrum episcopum Anicii, quorum presenciam causis, in super hoc factis litigatis contentis, habere non valuerat, etiam nos in testem producere et examinari facere pariter voluerat, sed obstanle, qua tune delinehamur, infirmitate, nos producere neque examinari facere non potuerat; et licet commissionem renovari requirere posset, verumtamen, ad fines significandi quod fugere neque differre materiam volebat minime, contentabatur quod jam facta inquesta reciperetur, proviso quod ipse audiri et examinari facere posset nos neenon predictos cardinalem et legatum, episcopum Anicii et dominum de Piennes, dareque posset nullitates contra predicti procuratoris nostri inquestam, quam de nullitate redarguebat, quia dati articuli per prefatum procuratorem nostrum generalem in prefato
magno consilio erant inepti et nuili, quia tempus neque locus in ipsis minime declarabatur. Quequidem articuiorum nullitas non fuerat opposita, eo quia dictus de Rohan illos videre nullatenus potuerat donec in curia nostra prefata.
Super quibus et nonnullis aliis utro citroque factis requestis, partibus ipsis appunctatis ad consilium et consequenter visis parcium ipsarum litigatis, curia eadem nostra predictum procuratorem nostrum causam ipsam ad sui placitum intitulare posse, absque tamen veritatis prejudicio, ordinavit, recepitque, parcium ipsarum attento consensu, factam inquestam super prenarratis objectibus et salvacionibus , salvo et predicto de Rohan reservato quod ipse examinari faceret super predictis objectibus quatuor personas, in prelibato litigato, et supra, nominatas: et ipse procurator noster etiarn, si bonum sibi videatur, examinari facere posset super prelibatis suis salvacionibus testes usque ad talem numerum quod ipse de Rohan examinari fecerat super suis objectibus, certum terminum ad hoc faciendum eis statuendo, cum intimacione exclusionis lapso termino hujusmodi et quod processus in statu judicaretur, eumdem de Rohan cum caucione juratoria usque ad terminum predictum relaxando.
Quo adveniente termino, pro parte ipsius de Rohan suam de novo factam inquestam recipi fuit requisitum, et tradite nonnulle juris raciones loco defensionis, prout in illis concludendo, ad quas minime tradendum minime admitti debere ailegavit ipse procurator noster, eo quia processum fuisset contra dicturn de Rohan per processum extraordinarium : finaliter prefata curia nostra, in ea assistentibus de prenominatis per nos deputatis in ea pro negocio hujusmodi decidendo consiliariis in ejusdem curie nostre registro descriptis, inquestam predictam de Rohan recepit et partes ipsas in jure appunctavit, salvo ad dicendum jus super ipsius inqueste nullitatibus, sique, viso processu, apparerent, predictas juris raciones, per eundem de Rohan tradittas, in saco poni, pro per ipsam, in judicando processum talem, sicut racionis habendo respectum ordinando.
In quibus quidem, defensiones proponebat antedictus de Rohan
quod ipse ex nobili progenie procreatus extiterat, eratque confederatus pluribus magnis dominis et principibus et magistris; ex quo sequebatur quod dictus de Rohan, ab ipsis descendens, erat similis qualitatis, et lalis de racione scripta presumebatur; nam, ex quo, in una parentela, erant sapientes vel nobiles, successores eorum eis assimilantur, presumebaturque pro eo, qui ab antiqua stirpe procedebat, etiam pro nobilibus vehementissima erat presumpcio. Quodque, tempore sue tenere etatis, in servicio supradicti regis Ludovici constituas fuerat, cui et, post ejus decessum, suis successoribus coroneque Francie continuo, quadringinta duobus annis et ultra , servierat : fueratque habitus et extimatus adeo fidelis quod ipse rex Ludovicus[eum] secum cubare decem annis et ultra fecerat : quo durante servicio , laudabiliter et virtuose se gesserat, consecutus fueratque ob ideo a dominis suis et magistris magnos honores; et conduxerat plures armatas contra corone ejusdem Francie inimicos, pluresque victorias, cum Dei auxilio, contra eos obtinuerat, ad honorera, laudem et commodum regni nostri et ipsorum inimicorum confusionem et verecundiam; quamobrem luerat ipse factus marescallus Francie et miles ordinis per supradictum regem Ludovicum : in quo officio strenue et eque laudabiliter se habuerat, absque eo quod commisisset in facto neque in dicto rem reprehensione dignam, neque accusatum extitisset; et de his habebatur vox et fama publica in toto regno nostro, et alibi. Et pariter semper luerat, dum non erat in bello, penes predecessores nostros Francorum reges, eis fideliter obsequendo et consulendo , meliori modo quo poterat et sciebat, absque reprehensione aliquali; et pariter fuerat eorum- cambellanus ordinarius et consiliarius, prudenter in omnibus se habendo, sobrieque loquendo : quo durante tempore , a servicio ipso nusquam discesserat nec declinarat ad aliam partem, et post regressum guerre Burgundie et Campanie, in qua extiterat locumtenens noster, nos, confidentes de eo, sub pena vite custodiam persone predicti domim Angolismensis tradideramus; in qua custodia taliter se habuerat quod aliquod inconveniens in predicti domini Angolismensis persona nullatenus advenerat; et, ex post, extiterat ad sui requestam per nos de
hujusmodi custodia débité exoneratus. Et, ostendens quod ipse fuerat et est bonus et fidelis Francus, in regno nostro sumptuosa construxerat edificia ad regni nostri commoditatem et pulcretudinem; in quibus grandes pecuniarum exposuerat sommas , sufficientes ad constructionem forcium et inexpugnabilium piatearum quas sic edificare cessarat, sed domos et mansiones pulcras et faciles ad capiendum edificari fecerat, significantes palam quod ipse non anhelabat ad se fortificandum et esse principaiem super omnes regni nostri alios, prouti contra veritatem sui adversarii astruere molliebantur. Et ulterius suos liberos in dicto regno nostro in bonis et honorabiiibus statibus, tam ecclesiastice quam secularie dignitatis, collocarat, quod denotabat et clare quod ejus semper fuerat intencio, et est adhuc, usque ad mortem fore bonum et fidelem servitorem corone et doinus Francie tamquam bonum et naturalem subditum, diligentem, instinctu nature, dominum suum naturalem. Extiterat, et insuper, et erat, pro suis meritis et virtutibus, per plures annos, capitaneus castrorum de Ambasia, Andegavensi et de Grandivilla super mare, que bene et fideliter custodierat, absque eo quod incommoda aliqua in regno nostro advenissent. Ex quibus presumpcionibus simul junctis, resultabat, ut ipse asserebat, pro eo plena probacio contra eos testes, si illi niterentur aliquid contra ipsum deponere. Adjiciendo inquestam, contra ipsum factam, nullius esse momenti, tamquam capientem fundamentum super articulis ineptis, nullis et indeterminatis, absque tempore et loco, et prorsus confusis; quandoquidem, ut afirmabat, juris explorati erat quod in omni accusacione seu inquisicione requirebatur quod aponerentur locus, annus et mensis commissi delicti, alias nullum erat judicium : quam nullitatem, sicut prefertur, opposuerat : et maxime erat nulla inquesta, ad predicti procuratoris nostri requestam facta, eo quia informaciones, primo loco facte, et super quibus processus factus contra eundem de Rohan existebat fundatus, fuerant composite per dilectum et fidelem nostrum magistrum Mauruin de Quinquivily, presidentem Britannie, nunc principaiem materie sollicitatorem contra ipsum de Rohan, qui, ante ipsarum confeclionem, conduxerat et consulerat dicti de Rohan adversarios,
et, ex post, continuo perseverarat, eratque in quotidiana prosequcione, quapropter dicte informaciones , tanquam facte per suspectissimum, erant nulle; quibus nec inquestis nulla erat fides exhibenda, quoniam inimici predicti defensoris instigatores, solicitatores et hujus malicie inventores extiterant examinati, et signanter supradictus Petrus de Pontebriano, qui, ante hujusmodi processus incohacionem et predictarum informacionum confectionem , nobis, prouti asserebat dictus de Rohan , ut in bis que dicere volebat et ponere contra dictum de Roban audiretur, per plures vices requisiverat, et tradiderat articulos contra dictum de Rohan, in effectu continentes id quod ipse ex post depousuerat; quos articulos per nos, ante ipsarum informacionum confectionem, Parisius eidem de Rohan transmitti feceramus; et videns ipse de Pontebriano non posse ad suum pervenire optatum, tanquam accusator, suos fecerat de teste servire conatus, ideo ejus fides vacillabunda erat, nam instigatorum testimonium rejici debere, manifesti juris, existebat, ymo tamquam partes censebantur, quamvis non se subscripvissent. Eciam, faciendo confrontacionem , predictus de Pontebriano, in pluribus passagiis, variarat de dictis per eum. Alii vero testes predicti actoris erant varii et discordantes in loco et tempore, atque minime convenientes.
Et respondendo sigillatim predictis confusis, ineptis et indetei'minatis articulis : et primum quod ipse de Roban erat oriundus Britannie, dicebat, ut supra, quod natus fuerat in regno nostro, et in illo nutritus, nec fuerat ingratus minusque infidelis nobis nec predecessoribus nostris, suis magistris , neque corone Francie, ymo bene et fideliter contra onmes illis servierat, quacunque cessante reprehensione ; quare, in sua senecta, non erat verisimile suam voluisse mutare intencionem.
Et, ad hoc quod dicebatur divulgasse, pluribus in locis, nos esse infirmum, deducebat istud nusquam reperiri posse : et si, nostra durante infirmitate, aliquid dixerat, hoc dol enter, ut erat interpretandum in viro tanti extimacionis , retulerat, premaxime quia a nobis inulta bona consecutus fuerat : locutusque fuerat semper de nostris prefatis carissimis sponsa et filia cum omni honore et reverencia, ut pertinebat,
negando aliquid mali dixisse de illis, neque proposuisse eas arrestare neque impedire, ut contra veritatem dicebatur; quin ymo ni! gravius sibi erat quam esse in mala gracia ejusdem carissime socie nostre, propter suorum inimicorum et malivolorum faisos reportas, pro cujus sue gracie recuperacione omnes res sibi possibles facere vellet : conjungens quod, ubi factum esset probatum, prout non attenta varietate, singuiaritate, conjuracione et instigacione predictorum testium, et al iis deductis in suis objectibus, mil uni esse lese magestatis crimen neque aliud minus; quia ni! moiitus fuerat contra reipublice statum; quia, si duceretur predicta carissima fdia nostra extra regnum, ubi forsitan conjugio regni inimico traderetur, reipublice esse[t] incommodum, idcirco casus iste nec alii non sapèrent crimen illud lese magestatis, cum necessarium foret quod dolo malo fecisset : quiquidem dolus non presumebatur in milite, etiam in bis que viderentur sapere malum.
Et, ad hoc quod dicebatur quod letebatur ipse de boc quod predicta fdia nostra erat in Castro de Locbis, in quo ipse faceret de ea ad suum placitum, nunc istud proponere demonstrabat aperte ipsius malicie inventorum calumniam; quandoquidem illius platee predictus de Rohan non erat capitaneus, neque in ipsa habebat aliquam auctoritatem; sed erat capitaneus Franciscus de Pontebriano, frater supradicti Pétri.
Et cum his plerisque aliis racionibus, mediis et motivis in peractis defensionibus specificatis, facta alia prejudiciabilia negando, et implicando dicta in suis prenominatis reprobacionibus et in prefata curia parlamenti Tholose factis litigatis ad fines absolutorios et alios sibi utiliores et propicios concludebat.
Tandem, visis inquisicione seu informacionibus , ad requestam sepedicti procuratoris nostri, adversus supradictum de Rohan, defensorem, factis, testiumque recolamine et ipsius de Rohan deposicione et confessione, una cum confrontacionibus factis de testibus cum predicto de Rohan, reprobacionibus contra testes ipsos per eum traditis, et salvacionibus predicti procuratoris nostri, ac inquisicionibus super illis factis, aliis quoque documenta, scripturis et peciis per dictas partes pro-
ductis, et omnibus cum magna et matura deliberacione consideratis : — curia ipsa nostra, — pro reparacione aliquorum excessuum et defectuum, de quibus sibi apparuit, per processum prenominatum, defensorem esse oneratum , — et pro certis magnis causis et consideracionibus ad hoc eam moventibus, — per suum arrestum, defensorem ipsum privavit atque privât gubernamine et custodia domini ducis de Valoys et comitis Ângoiismensis, capitaneriis et custodiis etiam castrorum et platearum Ambasie et d’Angiers et aliarum quas a nobis habet et tenet, et pariter onere centum iancearum; eumque suspendit atque suspendit, quinquennio, officio marescalli ; et sibi interdixit, prohibuit et défendit, interdicitque , prohibet et défendit, sub pena confiscacionis corporis et bonorum, de non se reperiendo, durante prefato tempore quinque annorum, nec apropincando curiam per decem leucas.
Et cum bis eundem defensorem condeiunavitetcondemnat curia ipsa a[d] nobis reddendum et restituendum vadia et stipendia seu soldas que fuerint solita quindecim mortes paies ordinatis patrie et ducatu Aquitaine, quos stipandiatos seu solidialos argento regio ipse Rohan, defensor, in suo Castro de Fronsaco posuit et appiicuit suo servicio, et hoc a decessu citra novissime defuncti supradicti consanguinei nostri regis Karoli.
Et insuper dictum de Rohan, defensorem, et ex causa ab omnibus aliis demandis , recjuestis , finibus et conclusionibus contra ipsum per prenominatum procuratorem nostrum generalem factis et captis absolvit et absolvit.
In cujus rei testimonium presentibus litteris nostrum jussimus apponi sigillum.
Datum Tholose, in parlamento nostro, nona die mensis februarii, anno Domini millesimo quingentesimo quinto, regni vero nostri octavo.
Per arrestum curie. Mich.aelis l-'\
(1) La minute de cet arrêt se trouve reproduite plus loin, pages 527-528.
IHPRIHEIIIE NATIONALE.
Toulouse, 9 février i5o5 (i5o6).
