DÉFENSE PRÉSENTÉE AU NOM DE JEANNE DE FRANCE
Facta contraria et defensiones domine Johanne.
Excipiendo contrarie et per modum cujuslibet alterius exceptionis légitimé deffendendo, in quadam causa divorcii federis matrimonialis pendente coram vobis, reverendissimo in Chi’isto pâtre ac domino, domino Philippo , tituli sanctorum Pétri et Marcellini sacrosancte romane ecclesie presbytero cardinali, Genomanensi vulgariter nuncupato, ac reverendis in Christo patribus et dorninis , dominis Ludovico Aibiensi et Fernando Septensi episcopis, judicibus auctoritate apostolica in hac parte delegatis, inter serenissimum et christianissimum principem et
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
dominum, dominum Ludovicum, hujus nominis duodecimum Francorum Regem, actorem, ex una, et il! ustrissimam dominam, dominam Johannam, Reginam Francie, ipsius actoris uxorem indubitatam , ream, ymo verius sui juris legitimam deffensatricem , partibus, ex altéra : cum protestacionibus tamen per eamdem ream latius in processu declaratis, hic pro recitatis, causa brevitatis, habilis, et aliis protestacionibus in bac parte neccessariis, et ad fînem seu fines infra descriptos aut alios eidem ree magis propicios et utiles, actori vero prejudiciales et nocivos : dat, dicit, proponit et allegat ipsa rea, cum omni humilitate et severencia maritali, ea que sequuntur, citra cujuslibet injuriam.
In primis, presupponit ipsa domina rea rescriptum et rescripta apostolicum et apostolica vobis, reverendissimo reverendisque judicibus, per summum pontificem, pro de hac causa, coram vobis pendente , inter dictas partes cognoscendo , decidendo et fine debito terminando, directum et directa; necnon libellum in scriptis coram vobis per dominum actorem prefatum porrectum; ac posiciones per ipsum etiam scripto traditas, et responsiones per antedictam ream ad illas per tt Crédit -n vel et Non crédit n factas; que omnia supradicla prefata rea ampliat, in quantum pro ea faciunt, ad ejus intencionem fundandam, et non alias.
Item, presupponit ipsa rea quod summus pontifex, qui est supra jus positivum et est lex animata in terris, potest dispensare inter consanguineos, ut videlicet ipsi consanguinei in gradibus a jure probibitis possint invicem matrimonium contrahere, aut, si forsitan contraxerint, in eisdem gradibus conjuncti remanere et prolem inde secutam legitimam declarare.
Item, potest etiam ipse summus pontifex dispensare quod matrimonium valeat contrahi inter cognatos spirituales , etiam si sit persona per quem (sic) deventum est ad compaternitatem, non obstante ilia cognacione spirituaii que ex duobus sacramentis tantum, baptismatis scilicet et confirmacionis, de jure oriri sensetur.
Item, ulterius presupponit ipsa rea quod, licet metus aut coactio,
ACTES DE LA PROCÉDURE
qui cadere potest in constantem virum aut mulierem, impediat matrimonium contrahendum et dirimat jam contractura, hoc tamen non operatur metus vanus et coactio vana.
Item, presupponit ipsa rea quod, si metus aut coactio, qui cadere potest in constantem virum aut mulierem, interveniat in matrimonio contrahendo, verumtamen taie matrimonium convalidatur, saitim, ut ex nu ne, per iapsum iongi temporis, et per copuiam carnalem inde subsecutam, et voiunta[riara] tradicionem mariti de ejus uxore in domum suam.
Item, quod, licet in muliere carnaiis copuia possit esse coacta, secus tamen est in viro, a quo de jure non presumitur per mulierem violenter extorta.
Item, preterea presupponit ipsa rea quod, ad hoc quod arctacio in muliere impediat matrimonium contrahendum et dirimat jam contractura, requiritur ut nulla ope carnaliter cognosci possit quodque sit tanta ut impediat perpetuo actum qui est . suscipiendi.
Item, hiis presuppositis, dixit eadem rea quod ipsa est de progenie regali ah avis, actavis et proavis orta fdiaque boue memorie quondam Ludovici, hujus nominis undecimi, Regis Francorum, digna matrimonialiter copulari cum rnagno, superillustri ac supremo principe.
Item, et propterea fuit prolocutum ettractatum matrimonium intei’ dictos dominuin actorem , pro tune ducem Aurelianensem, et dominam ream.
Item, quia, post prefatos tracta tum et prolocucionem, fuit dictum et a nonnullis relatum quod inter dictas partes erat consanguinitas in gradu prohibito et etiam cognacio spiritualis, ex eo quod predictus dominus defunctus Rex Ludovicus undecimus prefatum dominum actorem levasse dicebatur de sacro fonte baptismatis et suum nomen sibi imposuerat; idcirco, super hujusmodi impedimentisfuit obtentum mandatum dispensandi a reverendissimo in Christo pâtre et domino, domino Juiiano, tituli sancti Pétri adVincuIa Romane ecclesie presbytero cardinali, in regno Francie, Avinionensi et aliis provinciis legato de
nipimtEiuE nationai.1
latere, cum potestate expressa de super predictis impedimentis posse dispensare, quodquidem mandatum dispensandi directum extitit archiepiscopo Bituricensi ac reverendis in Christo patribus et dominis, dominis Aureiianensi ac Ebroicensi episcopis cum cedula : « Quaiis vos vei duos aut vestrum n etc. ,
Item, quod predictum mandatum dispensandi fuit presentatum reverendo in Christo patri ac domino, domino Francisco^), tune et nunc episcopo Aureiianensi : quiquidem episcopus Aurelianensis , tanquam jtidex commissus et delegatus in hac parte , partibus predictis, tune puberibus et presentibus in capella castri de Monte Ricardi^, Deo a mullis retrolapsis annis consecrata, loco siquidem immunitatis quo omne genus hominum libertate immunitatis frui liberum fuit, fuerat, erat et est, constito sibi de assertis in dicto mandato cum predictis actore et rea exequendo, dictum rescriptum super predictis pretensis consanguinitatis et cognacionis spiritualis impedimentis légitimé dispensavit, ut videlicet possent matrimonialiter copulari, et ex tune, presentibus notario et testibus fide dignis, prolem ex ipso matrimonio procreandam legitimam declaravit juxta formant et tenorem predicte dispensacionis, nichil de contentis in eadem omictendo.
Item, quod dicte (sic) partes iitigantes Deus et natura in mundo produxerunt, videlicet predictum serenissimum actorem die vicesima septima mensisjunii, anno Domini millesimo quadringentesimo sexagesimo secundo, et dictam iüustrissimam ream die vicesima tercia mensis aprilis, anno Domini millesimo quadringentesimo sexagesimo quarto vel ex circa.
Item, quod, ut prefertur, dictis partibus in etate nubili existentibus , prout veraciter existebant, etiam post decimum quartum etatis annum ipsius actoris, et post duodecimum etatis annum ipsius ree, ipse partes légitimé dispensate , die dominica , festo Nativitatis beate Marie Virginis®, anno Domini millesimo quadringentesimo septuagesimo sexto, niatrimonium , per verba de presenti apta ad hoc, solennisaverunt in facie ma-
( ’ trançois de Brilhae, dont on lira plus loin la déposition. — (s) Au château royal de Montrichard, en Touraine. — Le 8 septembre tâyô. (
ACTES DE LA PROCÉDURE
tris Ecclesie, ia capelia castri Montis Ricardi, cum ministerio et opéra predicti episcopi Aurelianensis, judicis et executoris iicte rarum dicte dispensacionis , medio dicte dispensacionis eos conjungentes (sic) et ad benedictionem nupcialem admictentis, prout admisit, servata forma rescripti et al iis rite et débité servandis, etiam pluribus de sanguine regali et aliis proceribus, nobilibus et plebeis viris presentibus et in missa dicte benedictionis assistentibus et interessentibus.
Item, quod, post hujusmodi solennizacionem, dicte partes simul cohabitaverunt una, in eisdem edibus et lectis, matrimoniumque predictum carnali copula subsecuta confirmaverunt.
Item, quod, paulo post dictas solennizacionem et consummacionem, actor predictus, tune dux Aurelianensis, fecit ipsam ream, tanquam ejus uxorern et ducissam Aurelianensem, intrare villam Blesensem et admicti tanquam dominam ipsam naturalem, saltem dicti serenissimi domini actoris, domini naturalis, sponsam legitimam, cum pompa et magna exhibicione jocunditatis, a quibus intererat, patenter et aperte exhibitus, cum solennilatibus in talibus assuetis; dicturn matrimonium solennizatum , ut prefertur, tam tacite quam expresse, per banc tradicionem voluntariam grattificando et approbando, prout gratifficavit et approbavit, grattificareque et approbare manifeste, tam verborum expressione quam 'aliis nutibus et signis ab eo exhibitis, se volentem et non nolentem, nullatenus metu aut vi ad hoc impressum manifestando.
Item, quod, post ilium ingressum, predicta rea fuit ducta apud locum de Lignieres, in partibus patrie Bituricensis, en Berry galice, in quo loco perantea eadem rea suam residenciam faciebat, prout postea fecit usque ad obitum prefati deffuncti Ludovici Regis, sui patris, qui in augusto, anno Domini millesimo quadringentesimo octuagesimo tercio, decessit.
Item, quod ipse actor, singulis annis, bina aut trina vice, veniebat apud dicturn locum de Lignieres ad ipsam ream , suam uxorern , videndum et ibidem morabatur per decem aut duodecim aut plures dies, et cum eadem pernoctabat solus cum sola, nudus cum nuda, debitum con-
j u gale per carnalem copulam reddendo, risus, oscuia, amplexus ac aiia signa appetitiva experieneie copule conjugaiis, ymo etiam veracis copule, prout decet inter conjuges, aperte manifestando , prout manifestavit antedictus actor; et hoc fuerat et erat tune temporis verum, publicum, notorium et manifestum.
Item, quod ipse actor, cum ex lecto conjugali surgeret, pluries dixit et se jactavit coram pluribus quod neccesse habebat bibere et gentari eo quod ipsam ream ter aut quater cognoverat carnaliter, dicendo verbis galicis : « J’ay bien gaingné a boire parce que j’ay chevauchée ma femme la nuyt trois ou quatre fois n , loquendo de ipsa rea.
item, quod ipsa rea, post mortem dicti defïuncti Ludovici Regis, ejus patris, de dicto loco de Lignieres se transtulit personaliter apud Ambasiam, ubi lune erant defunctus Carolus, Rex octavus, ipsius ree frater, defuncta Charlota Regina, ejus mater, ipse actor, tune dux Aurelianensis, defunctus Johannes, dux de Bourbonio, et dominus tune de Bellojoco, nunc vero dux de Borbonio, et ejus uxor, ejusdem ree soror, cum pluribus aliis de regali sanguine progenitis.
Item, quod eidem ree fuit assignata caméra in Castro Ambasie, in quo Castro vel in dicta villa Ambasie erat etiam assignata alia caméra eidem actori; quiquidem actor pernoctavit cum eadem rea nocte qua ipsa applicuit in dicto Castro et certis aliis noctibus inde sequentibus, quibus ipsa ibidem mansit, et illam tune similiter carnaliter cognovit affectionemque maritalem, prout decet tantos principes , exhibuit, non nolentem sed volentem et spontaneum se manifestando.
Item, et, quia predicta rea perantea non habuerat statum, idcirco ipse actor tune voluit quod ipsa rea, tanquam uxor sua légitima, haberet statum, et ordinavit magistrum Mathurinum Gaillart auditorem compotorum ipsius ree , ac magistrum domus seu hospicii , galice maistre d’ostel, picernam , galice eschançon, panetarium , galice pannetier, scutiferum coquine, galice escuier de cuisine, aliosque officiarios domesticos juxta status ipsius ree ejusdem actoris uxoris condecenciam et genei'is regalis consuetudinem constituendo.
Item, quod prefatus Carolus Rex et ipse actor ceterique de sanguine
regali se transtulerunt Turonis, ubi Status regni, gabce les Estaz de France, fuerunt congregati ad providendum regno et persone ipsius defuncti Regis Caroii, tune in decimo tercio aut decimo quarto etatis sue anno tantummodo constitué.
Item, quod in dictis Statibus, galice Estaz du Royaume, quiiibet et precipue predictus actor erat in suo libero arbitrio ad dicendum et proponendum gravamina, si sibi aliqua fuisset (sic) illata , et quicquid dicere et proponere voluisset; super quibus libéré justicia ministrabatur.
Item, quod, licet prefatus actor tune esset sui juris et in pleno suo arbitrio, plena libertate gaudens, absque metus ac vis impressione, potuissetque conqueri et reclamare de metu et coactione super hujusmodi matrimonio per eum pretensis, si qui precessissent, si voluisset; verumtamen in predictis Statibus, galice Estaz de France, aut alibi, de hoc minime conquestus est aut se reciamavit, retrogesta in hoc negocio, tam tacite quam expresse, approbando et gratifïicando.
Item, sed, quod summe actendendum est, ipse actor in dictis Statibus, galice Estaz de ce royaume, fuit declaratus secunda persona regni Francie et regens, una cum domino de Bellojoco, nunc duce Borbonensi.
Item, quod, post dissolucionem hujusmodi Statuum, galice Estaz de France, ipse actor se personaliter transtulit Parisius, ubi tanquam regens et secunda persona regni Francie fuit receptus, et ibidem fuit in plena libertate, taliter quod, si aliquam materiam conquerendi habuissel, utique potuisset aperte detegere et conqueri et reclamare de metu aut coactione per eum pretensis, actenta maxime etate juvenili dicti Karoli Regis, de quibus tamen non conquestus est nec reciamavit.
Item, ymo, quod est memoratu dignum, prefatus actor, nullatenus intimidatus, conquestus est et querimoniam aliam proponere fecit in curia parlamenti, et in plena congregacione universitatis Parisiensis, ac coram preposito mercatorum, scabinis et civibus Parisiensibus, in Domo ville, de Rege defuncto Carolo et ejus gubernatoribus, exeo, ut
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
dicebat, quocl respublica minus bene regeretur; ex quo elicitur quod ipse actor defunctum Regem Garolum minime metuebat.
Item, sed aliunde ipse actor ad allegandum melum ex parte predicti defuncti Caroli Regis non est admissibilis. Nam idem actor movit controversiam et tenuit villam de Raugenciaco contra prefatum defunctum Garolum Regem manu armata ; quod non fecisset, si in sua plena libertate non fuisset.
Item, et maxime, quod ipse defunctus Carolus Rex, dum vixit in humanis, fuit mitissimus, clemens et benignus, nemini metum incutiens, qui nec minari aut sevire consueverat, ymo justiciam omni poscenti per se ipsum, présente vel assistente actore, ministrans. Et idem actor, si aiiquam causam habuisset , reclamare potuisset super matrimonio predicto, vita comité ipsius defuncti Caroli, quod tamen non fecit.
Item, quod, controversia predicta pacificata, prefatus actor continuavit cohabitacionem cum ipsa rea, tanquam ejus vera conjuge, in villa Rlesensi et aliis pluribus locis, cum ea pernoctendo et illam carnaliter cognoscendo.
Item, certo tempore post, ipso domino actore existente Rothomagi, ubi Rex Carolus pariter erat, peciit dictus dominus actor licenciam seu congedium veniendi visum dictam ream, ejus uxorem, apud Montem Ricardum tune existentem. Qua licentia obtenta, venit confestim et festinanter ad dictum Montem Ricardum et cum rea pluribus et diversis noctibus pernoctavit , et illam carnaliter cognovit.
Item, quod ipse actor, existens apud ducem Rritanie, tune manum armatam, prout, ex secutis de proximo inde gestis manifestavit , parantem, et plena sua libertate gaudens, prout antea semper gavisus est, ubique non potuit intimidari a prefato defuncto Garolo Rege, cum extra suam ditionem esset constitutus; saltem impossibile fuerat et erat eidem defuncto domino Carolo in ipsum, nisi hostiliter, sevire, si et dum voluisset.
Item, quod ipse actor non est admissibilis ad dicendum quod ipse, existens apud ducem Rritanie, fuerit impeditus per dictum defunctum
ACTES DE LA PROCÉDURE
Garoium ne obtineret provisionem apostolicam de aiio matrimonio cum alia inuliere contraliendo, nam hoc non est credibile, salva pace, cum dux Britanie, ad quem ipse refugerat, esset totus apostohcus et eidem faveret Summus Pontifex; medio cujus ducisipse actor faciliter potuisset obtinere provisionem predictam, si juri consona fuisset, non obstantibus impedimentis per ipsum defunctum Carolum, ut faiso, citra injuriam et cum reverentia, loquenti pretenditur opposita.
Item, quod non est pretermictendum , cum certus rumor in Britania haberetur quod actor ad illas partes declinaverat causa et animo aliud matrimonium contrahendi, rea tamen prius dimissa et ab eo separata, idem actor, apertis verbis et spontaneis, proposuit aut proponi lecit, palam et publiée, apud Cordigeros seu locum conventus fratruin minorum in civitate Nannectensi aut alio loco publico, eo présente et ratum habente, quod ad ipsas partes non declinaverat sub predicta intencione ex eo quod aliud matrimonium contrahere non posset, ut asserebat, cum esset vero fédéré conjugali jam perfecto et consummato cum eadem rea conjunctus.
Item, quod ipse acLor non fuit detentus prisonnarius et in custodia arcta positus per predictum defunctum Carolum, ut prétendit, ad sibi incutiendum metum nec W ipsam ream repudiaret; sed fuit in partibus predictis Britanie hostiliter captus, et ob hoc carcere fuit detentus tamquam prisonnarius de guerra, captus in insultu facto apud Sanctum Albinum du Cormier, fama publica hoc referente.
Item , quod, ipso actore existente prisonnario apud Luziniacum , predicta rea ad predictum locum se pluries transtulit, et ibidem cum dicto actore pernoctavit, et iîlam carnaliter cognovil.
Item, quod ipsa rea iterum se pluries transtulit apud Magdunum supra Evriam et Bituris, in quibus locis dominus actor detinebatur et custodiebatur prisonnarius, Magduni quidem in Castro et Bituris in Grossa Turri. Quequidem rea ibidem cum eodem actore continue pernoctavit, et ipse actor illam ibidem carnaliter cognovit.
Item, quod ipsa, cum omni diligencia, sollicitavit deliberacionem ipsius actoris a carcere erga defunctum Carolum Regem, ipsius ree fratrem; ad cujus ree sollicitacionem et preces fuit ipse actor a dictis carceribus relaxatus et liberatus.
Item, quod ipse actor, postquam fuitab ipso carcere liberatus, pluries conversatus est cum eadem rea et cum ea cohabitavit et pernoctavit, eam carnaliter cognoscendo, tam Turonis quam Ambasie, et Blesis , Parisius , plerisque aliis locis.
Item, quod, dicto domino actore existente Parisius, repente se transportavit idem actor apud Stampas, in quo loco mandavit ream, tune in loco Castrinovi supra Ligerim existentem, ut festinanter veniret ad eum, quod annuit, et confestim venit; quam letanter ipse dominus actor recepit, ipsam per plures dies retinuit, cum ea voluntarie pernoctavit et carnaliter cognoviL
Item , quod ipse actor fecit eamdem ream , tanquam ducissam Aurelianeflsem et ut ejus uxorem legitimam, intrare in villa Aurelianensi , galice luy feist faire son entrée en la ville d’Orléans comme duchesse d’Orleans et sa femme, et ad hoc faciendum dédit eidem ree quingentas libras turonensium, et illam fecit associari per majores sue domus.
Item, quod, in ipso introitu, ipsa rea, vestita tunica de panno aureo, erat in lectica ornata etiam panno aureo, et ante lecticam ibat cancellarius ipsius actoris et quatuor cambellani, galice chambellans, dicti actoris, qui, loco quatuor baronum, tenebant quatuor cunos, galice les quatre coings, predicti panni aurei, et quatuor cives seu burgenses Aurelianenses notabiliores defferebant pallium super ipsam ream , et sic honorifice fuit recepta, tam ab ecclesia [et] viris ecclesiasticis, quam a civibus et incolis ville et civitatis Aurelianensis, tamquam eorum ducissa ac actoris uxor et conjux; et dicti cives et incole, pro ejus jocundo adventu, eidem ree donaverunt duas mille libras turonensium in vessella argentea.
Item, quod, post hujusmodi ingressum seu introitum, prefatus actor cohabitavit cum ipsa rea et pernoctavit in pluribus locis, prout conjuges cohabitare consueverunt , eam carnaliter cognoscendo.
Item, quod, post hec, ipse actor se transtullt apud suum comitatum seu dominium Astense, qui est ultra montes, ubi ipse permansit per duos annos continuos I1* et plus.
Item, quod ipse actor existeus in suo comitatu erat etiam in sua plena libertate, exemptus jurisdictione et potestate prefati Caroli Regis, nec sibi quoad ipsum comitatum in aliquo subjectus; et, ob hoc, verissimile est quod, si quis metus antea fuisset sibi incussus dicti matrimonii causa, tune ipse reclamasset, saltem libéré potuisset reclamare, prout tamen non reclamavit nee conquestus est de matrimonio predicto.
Item, ymo, quod plus est, eidem ree prefatus actor, tanquam conjugi et uxori sue, scripsit pluries litteras missivas, per quas illam dicebat amicam in superscripcione et nominabat se ejusdem ree amicum in subscripcione; etperantea, et de post, ipse actor piures alias similes licteras missivas eidem ree scripsit, per quas consimiliter ipsam amicam suam affirmabat, verbo vero eamdem ream suam uxorem appellabat.
Item, quod ipse actor, post regressum suum a predicto comitatu Astensi, communicavit et pernoctavit cum eadem rea et illam carnaliter cognovit, tam Blesis quarn Ambasie, et aux Montiz soubz Blois galice, prout antea facere consueverat, et pluribus aliis iocis.
Item, et maxime, cum dictus actor a dicto comitatu Astensi, cum predicto deffuncto Rege Carolo , rediisset , predicto Rege Aurelianensi ( sic ) dimisso, idem actor se transtulit Blesis, ubi erat et moram trahebat ipsa rea in Castro dicti loci; et ibidem cum ea pernoctavit per duas aut très noctes, et illam ibidem carnaliter cognovit.
Item, quod, quando deffunctus Rex Carolus fecit Ambasie suum magnum convivium, galice son grant banquet, in favorem domini ducis Bourbonii et ejus uxoris, eadem rea ibidem comparait ex voluntate et ordinacione actoris; quiquidem actor ibidem cum ea pernoctavit, solus cum sola, nudus cum nuda, per quindecim dies aut très septimanas, et eam carnaliter cognovit.
(1) i Zi 9 4 , 1495, lors de l’expédition de Charles VIII à Naples. *
IMPRIMERIE KATTOSAtE.
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
Item, quod, paulo ante obitum deffuncti Caroli Regis, qui fuit die sabbati in vigiiia dominice in Ramis palmarum, septima mensis apriiis, anno Domini millésime) quadringentesimo nonagesimo septimo, ipse actor, in regressu a Nnrmania, et postquam reverenciam fecit Régi predicto, se transtulit apud locum des Montiz soubz Blois galice, et ibidem cum eadem rea per très noctes continuas pernoctavit, et illam pariter co gn o vit.
Item, quod, quocienscunq-ue ipse dominus actor ad dictam ream accessit et cum ea communicavit , communicabat cum ilia et ad eam accedebat tamquam adpropriam uxorem, quoniam, si illam ejus uxorem non reputasset seu pro conjuge non tenuisset, ad eam non accessisset; nec est presumendum quod illam decipere voluisset, alioquin mortaliter peccasset, quod non est credibile, sed pocius Dei indignacionem evitare et ipsum non offendere velie.
Item, quod ex supradictis, presertim actentis distancia temporis tanti, perseverencia , cobabitacione et distancia, jocundis nutibus et signis utrubique exhibitis, absque resilicione aut reciamacione declaratis, luce clarius constat matrimonium, inter ipsas partes contractura, fuisse et esse rite et débité soiennizatum in facie sancte matrisEcclesie, perfectum et consummatum per carnalem copulam subseculam volun- ’tariam, et sic indissolubile, adeo quod papa etiam de jure nec alias posset super ipsius dissolucione dispensare (1).
Item, et maxime quod per ea que dicta sunt constat quod, super pretensis impedimentis consanguinitàtis et cognacionis spiritualis per actorem propositis et allegatis, légitimé fuit dispensatum cum illis; et etiam constat quod metus, per ipsum actorem allegatus, suppositive loquendo, si quis precesisset, quod non ille vanus fuisset et que (sic) cadere non potuisset in constantem virum.
Item, et esto quod talis metus pretensus potuisset cadere in constantem virum, quod non, nichilominus lamen cohabitacio diutiva cum ipsa rea, per spacium viginti trium annorum et amplius, cum carnali
'' Ces mots semblent être une allusion aux dispenses éventuelles déjà concédées par Alexandre VI, mais non encore officiellement produites.
ACTES DE LA PROCÉDURE
copula subsecuta, ac traductio ejusdem mariti de predicta rea, sua uxore, in domum suam et maneria sua, suppositive loquendo, purgasset metum precedentem et convaiidasset prefatum matrimonium. Constat etiam per predicta quod in vanum ipse actor frustra aliegat arctacionem in ipsa rea, considerata carnali copuia tôt et tantis vicibus per actorem reiterata, similiterque cessât maieficiurn etiam per actorem aliegatum.
Item, quod amplius est, reperietur quod idem actor, post obitum dicti domini Caroli Regis, et postquam ad dignitatem regiam fuit sublevatus, publiée ream recognovit fuisse et esse ejus veram conjugem dictumque dominum Carolum ipsius actoris, et ad causam dicte ree ejus uxoris, fuisse ejus fratrem, et sic vana esset et est dicti pretensi metus excepcio et allegacio.
Item, et, si rea forlasse non sit adeo speciosa et in lineamentis corporis sui formosa sicut multe mulieres inveniri possent, verumtamen: inspectis premissis liquescere potest ream non esse frigidam, maleficiatam aut alias impotentem, sed constat iilam fore aptam ad carnalem copulam, nec in aliquo impeditam quominus inveniatur habiiis et capax ad prolem concipiendam : et, prout veritas est, in hoc regno et alibi multe mulieres conspiciuntur que non sunt adeo speciose et composite sicut rea, et tamen sunt puerpere.
Item, quod omnia et singula premissa sunt vera, notoria et manifesta, eaque pîuries et coram pluribus fide et testimonio dignis sponte confessus est et recognovit dictus actor fuisse et esse vera; de quibus super ipsis laboraveruut et adhuc laborant communis vox et fama.
Quare, concludendo, via, jure, modo et forma quibus melius fieri potest et debet, petit, supplicat et requirit dicta rea contra predictum actorem, ejus maritum, per vos, equissimos judices, vestramque sentenciam diffinitivam , dici, decerni et pronunciari rescriptum, de parte dicti domini actoris impetratum et vobis presentatum, fuisse et esse incivile, subrepticium et obrepticium, subrepticieque et obrepticie obtentum, nulliusque momenti, et ob hoc illud minime fuisse aut esse interinandum , dictumque actorem illius commodo et eiïectu cavere
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
debere et, ex adverso, illo rescripto et quibuscunque aliis per ipsum actorem propositis et aliegatis non obstantibus, matriinonium inter ipsas partes ceiebratum, solennizatum et carnali copula consummatum Cuisse et esse verum matriinonium , et nuiiathenus esse dirimendum, minusque eidem actori dandarn licenciam cum altéra contrahendi, sed perpetuo eidem ree, tanquam ejus uxori, adherere et debitum conjugale reddere debere, eamdemque ream ab impeticione ejusdem actoris fore et esse absolvendam dicetis, prout absolvi petit, causis, mediis et racionibus predeclaratis; nichilominus eundem actorem in experisis, dampnis et interesse per ipsam ream in presenti causa et occasione ipsius jam factis et fiendis condempnando, aut alias petit dici, decerni et pronunciari prout juris fuerit et rationis , officiumque vestrum humiliter implorando ubi fuerit implorandum. Oiïerens premissa probare adsufficienciam, citra tamen onus probacionis superflue, addendi, diminuendi, mutandi, corrigendi, et in melius rel'ormandi, omnique alio juris bénéficie ipsi ree in premissis semper salvo. Date et producte prescripte deffensiones anno Domini millesimo quadringentesimo nonagesimo octavo,, die veneris vicesima sexta, mensis octobris.
N. Militis. — Mesnart.
Àmboise, samedi, 27 octobre.
