INTERROGATOIRE DE LOUIS XII
Anno Domini miHesimo quadringentesimo nonagesimo octavo, die lune vicesirna nona mensis octobris, apud viHagium de MagdonW, dio-
1 * Actuellement Madon, hameau de 200 habitants, commune de Candë, près de Montilslès-Blois.
ACTES DE LA PROCÉDURE
cesis Carnotensis, coram nobis, Philippo, presbitero cardinab , Ludovico Albiensi et Fernando Septensi episcopis, judicibus a Sancta Sede apostolica delegatis, et assistentibus nobiscum scientificis viris , magistris Petro de Bellessor, officiali Parisiensi, Guillermo Feidelli, decano de Gassicuria, et Roberto La Longue, officiali arebidiaconi Parisiensis, assessoribus in hac parte assumptis, christianissimus Ludovicus duodecimus, Francorum Rex,actor comparens, présente Carolo de Preux, procuratore Johanne domine de Francia ree, tactis sacrosanctis euvangeliis et in verbo regio juravit posicionibus infrascriptis, per verbum «Crédit n vel « Non crédita, veritatem respondere : ac exinde, in presencia notariorum et greffariorum presentis cause ac notarii adjuncti, ipsis posicionibus respondit ut continetur in fine cujuslibet posicionis.
Ténor earum sequitur.
In causa mota et pendente coram vobis, reverendissimo ac revereudis in Ghristo patris ( sic ) et dominis, dominis Philippo, tituli sanctorum Pétri et Marcellini sacrosancte romane ecclesie presbitero cardinali, Genomanensi, ac Ludovico Albiensi et Fernando Septensi episcopis, judicibus protensis, auctoritate appostolica in hac parte cornmissis et delegatis, inter serenissimum et christianissimum principem et dominum, dominum Ludovicum, bujus nominis duodecimum, Francorum Regem, actorem, ex una, et iilustrissimam dominam Johannam, ipsius actoris uxorem , indubitatam Francie Reginam , sue juris (sic) legitimam defensatricern , p[oni]t ipsa domina Regina defensatrix posiciones sequentes, ad quas petit per prefatum dominum Regem actorem in ejus propria persona singulariter singuiis, per verbum « Crédit -n vel « Non crédit -n, responderi, cum protestacione quod, si eisdem aut alteri ipsarum non aut minus débité respondeat, ille aut ilia pro confessatis, prout jura ordinant, habebuntur.
Ponit quod qui peccatum mortale scienter connnictit, reus est damnacionis perpetue. Crédit prefatus Ludovicus Rex.
Ponit quod qui scienter dejurat, peccat mortaliter, irarn Dei incurrit et damnacionem meretur perpetuam. Crédit ipse Rex.
ii 3
IMPRIMERIE NATIONALE
PROCES DE DIVORCE DE LOUIS XII
Ponit deinceps eadem domina rea quod ipsa est de progenie regaii a pâtre, avo et eorum predecessoribus. Crédit.
Ponit, fdia boue memorie quondem Ludovici, hujus nominis undecimi, Regis Francorum. Crédit.
Ponit, et digna matrimoniaiiter copulari cum magno principe. Créait, secundum quod jus permictit.
Ponit, et maximo hujus regni. Crédit ut supra.
Ponit quod pridie fuit tractatum et proiocutum de futuro matrimonio inter ipsum dominum aclorem, tune ducem Aurebanensem, et ipsam dominam ream contrahendo. Crédit de ipsa et de sua sorore.
Ponit quod, in tractatu seu post tractatum hujusmodi, fuit ab ali— quibus dictum et relatum quod inter ipsos dominum actorem et dominam ream erat consanguinités in gradu prohibito. Non crédit ut ponitur, quia juvenis erat.
Ponit, eciam cognacio spiritualis précédons ex eo quod predictus dominus defunctus Rex Ludovicus undecimus, pater ipsius domine ree, eumdem dominum actorem de sacro fonte levaverat et nomen suum sibi imposuerat. Non crédit quod unquam fuerit sibi loquutum, nec recordatur.
Ponit quod, pretextu hujusmodi relatorum, fuit obtentum mandatum dispensandi cum eisdem dominis et domina super impedimentis premissis. Non crédit, nec umquam scivit nec vklit.
Ponit, a reverendissimo in Christo pâtre et domino, domino Juliano, tituli sancti Pétri ad vincula romane ecclesie presbitero cardinali. Respondet ut supra.
Ponit, in regno Francie, civitate Avinionensi et aliis adjacentibus' partibus legato de latere. Respondet ut supra.
Ponit, fuit ipsum mandatum directum reverendissimo ac reverendis patribus et dominis, dominis archiepiscopo Rituricensi et Aurelianensi ac Ebroicensi episcopis. Respondet ut supra.
Ponit, cum clausula : Quatenus vos vel duo awt unus vestrum, etc. Ut supra.
Ponit quod dictus dominus reverendus episcopus Aurelianensis ad
ACTES DE LA PROCÉDURE. 899
execucionem dicti mandati processif , predictis partibus presentibus. Non crédit.
Ponit, instantibus et requirentibus. Non crédit.
Ponit, et in vim iilius dictos dominos actorem et ream ad benedicionem nupcialem admisit. Dicit quod ipse episcopus processit ad benedicionem nupcialem, ipso fiente et coacto et per vim ducto, nec fuit sibi loquutum de hujusmodi dispensacione, et eral etafis duodecim annorum aut eo circa.
Ponit, et eosdem in ecclesia seu capella castri Montis Richardi per benedictionem nupcialem conjunxit. Non recordatur.
Ponit quod, facta conjunetione hujusmodi, fuit celebrata missa vulgariter nuncupata la messe de benisson. Non recordatur, neque auderet jurare si fuerit dicta vel non.
Ponit, dicto domino Aurelianense episcopo, executore dicti mandati seu rescripti, présente. Nichil scivit de rescripto.
Ponit, et pluribus de sanguine regali et aliis proceribus, nobilibus et plebeis viris eciam presentibus. Nescit, ideo non crédit.
Ponit quod ipse dominus actor, tempore benedicionis hujusmodi nupcialis, erat etatis légitimé ad matrimonium contrahendum. Crédit quod erat etatis duodecim annorum, ut supra, nec scif que etas requiratur ad matrimonium contrahendum.
Ponit quod etatern quatuordecim annorum excesserat. Crédit quod erat duodecim annorum, alias non crédit.
Ponit quod,post sollemnizacionem matrimonii hujusmodi, ipsi dominus actor et rea simul cohabitaverunt. Dicit quod, post hujusmodi sollemnizacionem pretensam, ipsa fuit transducta ad certa loca non de suo mandato, neque cohabitavit cum ea nisi coactus, qui comminatus fuit per Regem Ludovicum, eciam de ipsum efficiendo monachum.
Ponit, quod eciam in suo rescripto vobis directo continetur. Se reffert rescripto et ad id quod est.
Ponit, in pluribus edibus et lectis. Non crédit, nisi ut supra.
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
(i5)(1). Ponit, et ipsum matrimonium carnaliter copula subsecuta consummaverunt. Non crédit eam cognovisse, nec auimo maritali neque realiter, licet nisus fuerit.
(15) . Ponit quod, pauio post dictas solennizaeionem et consummacionem, ipse dominus actor, tune dux Àurelianensis, fecit eamdem dominam ream intrare in villam Biesensem. Non crédit.
Ponit, tamen ejus uxorem et ducissam Âurelianensem. Non crédit.
Ponit, cum sollemnitatibus in taiibus assuetis. Non crédit.
(16) . Ponit quod , post dicturn ingressum, ipsa rea fuit ducta apud locum de Ligneriis en Berry gaiiee. Crédit quod Rex Ludovicus, ejus pater, fecit eam duci apud Ligneres, non autem dominus loquens.
Ponit, in quo ioco suam perantea faciebat residenciam. Crédit.
Ponit , prout postea fecit. Crédit.
Ponit, usque ad obitum dicti defuncti Ludovici Regis undecimi, sui patris. Crédit.
Ponit, qui decessit in augusto, anno Domini millesimo quadringeutesimo octuagesimo tercio. Crédit, et se reffert ad id quod est.
(17) . Ponit quod, ipsa domina rea apud Lignerias existente, idem dominus actor annis singuiis, bina aut trina vicibus, veniebal ad dictum locum de Ligneriis. Dicit quod aliquando ijase dominus loquens se transtulit ibidem ex precepto Regis Ludovici, gallice force luy estoit.
Ponit, ad videndum ipsam dominam ream. Respondet ut supra.
Ponit, suam uxorem. Non crédit, quia nunquam in eam consensit.
Ponit, quod aliquociens morabatur predictus dominus actor apud dicturn locum de Ligneriis per decem aut duodecim dies. Crédit ut supra, coactus.
Ponit, aut alio tempore minori W descendente. Crédit ut supra.
Ponit, cum dicta domina pernoctando. Crédit pernoctasse coactus ut supra, aultrement il eust esté afollé.
(1) Le roi fut interroge' une seconde fois le 4 et le 5 décembre. — Les numéros que nous avons placés entre parenthèses renvoient aux numéros des articles de ce second interrogatoire.
(2> Le texte porte : Miori, ce qui pourrait s’interpréter également trmajori.»
ACTES DE LA PROCÉDURE. 901
Ponit, débiterai conjugale reddendo. Respondet ut supra, ut dixit de carnali copula.
Ponit, et eam carnaliter cognoscendo. Respondet ut supra.
Ponit quod dictus dominus actor, cura a lecto conjugali surgeret, pluries dixit et se jactavit coram pluribus quod neccesse habebat bibere et gentâri. Respondet ut supra, et non crédit contenta in posicione.
Ponit, eo quod ter aut quater dictam ream suam uxorem carnaliter cognoverat. Non crédit.
Ponit, dicendo verbis galicis : et J’ay bien gaigné a boire parce que j’ay chevauché ma femme la nuyt trois ou quatre foiz. n Non crédit, nec est verum.
Ponit plus dicta rea quod, post mortem dicti Ludovici Regis, ejus patris , se transtulit de dicto loco de Ligneriis apud Ambasiam. Crédit.
Ponit, ubi tune erat defunctus Rex Karolus, ipsius ree frater. Crédit.
Ponit, et defuncta Karola Regina, ejus mater. Crédit.
Ponit, et ipse dominus actor. Crédit.
Ponit, defunctus bone memorie Johannes de Rourbonio dux. Crédit.
Ponit, et dominus modernus dux de Rourbonio. Crédit.
Ponit, et ipsius domini ducis de Rourbonio modérai ejus uxor, dicte ree soror. Crédit.
Ponit, cum pluribus aliis de regali sanguine progenitis. Crédit.
Ponit quod eidem ree fuit assignata caméra in Castro Ambasie. Crédit a matre seu per matrem ejus et sororem, et non per dominum loquentem.
Ponit, pariter ipsi domino actori alia caméra in bassa curte dicti castri. Crédit, et antequam ipsa rea ibidem pervenisset.
Ponit, aut alio loco dicte ville Ambasie seu castri. Crédit ut supra.
Ponit quod, nocte qua ipsa rea applicuit apud dictum locurn Ambasie, ipse dominus actor pernoctavit cum ea. Dicit quod fuit compulsus, alias non crédit.
Ponit quod, in ilia nocte, eamdem ream carnaliter cognovit. Respondet ut supra, prout jam dixit de carnali copula.
Ponit, et pluribus aliis noctibus quibus ipsi manserunt in dicto loco Ambasie. Respondet ut supra.
PROCÈS DE DIVORCE DE LORIS XII
Ponit, sponte. Non crédit.
Ponit, a nuiiis compulsus. Non crédit, immo compulsus seu metu.
(21) . Ponit quod, quia dicta rea perantea non babebat statum, voiuit ipse dominus actor quod amodo haberet station. Non crédit.
Ponit, etordinavit quod magister Mathurinus Gaillard esset auditor compotorum ipsius ree. Non crédit.
Ponit, et sibi providit de ofbciariis. Non crédit. Prout videlicet de magistro domus, galice maistre d’ostel. Non crédit,
Ponit, picerna, galice eschançon. Non crédit.
Ponit , panetario, galice panetier. Non crédit.
Ponit, scutifero coquine, galice escuier de cuisine. Non crédit.
Ponit, et ceteris abis olficiariis. Non crédit.
Ponit, saîtem de eisdem officiariis ex ejus ordinacione et mandato provisum fuit secunduin status ipsius ree condecentiam et generis regalis consuetudinem. Non crédit.
(22) . Ponit quod dictus defuuctus Karolus Rex, ipse actor ceterique de sanguine regali se transtulerunt Turonis ubi Status regni, les Estalz de France galice, congregati fuerunt. Crédit.
Ponit, ad providendum regno etpersone dicti defuncti Regis Karoli, tuuc in bassa etate constituti. Crédit.
(‘j3, 2/1). Ponit quod esdits Estatz ipse actor erat in suo libero arbitrio. Non crédit, immo fuit quasi interfectus durantibus ipsis Statibus Turonis.
Ponit, ad dicendum et proponendum quecunque gravamina sibi illata. Non crédit.
Ponit, et quicquid dicere et proponere vellet. Non crédit.
Ponit, saltern ad ilia dici et proponi faciendum. Non crédit.
Ponit quod super omnibus esdits Estatz proposais justicia cuilibet ministrabatur. Non crédit, immo crédit contrarium.
Point, predictum dominum actorem esdits Estatz fuisse declaratum secundain personnam regni et regentem unacum domino de Bellojoco, l'une duce Borboniensi. Non crédit.
(26). Ponit quod, dissolutis dictis Estatz, ipse actor se personnalité!’
ACTES DE LA PROCÉDURE
transtulit Parisius. Crédit quod, tamquam privata personna et ut assisteret in introitu Piegis Karoli, armatus, ut decet, et ornatus, ibidem se transtulit.
(2 5). Pond, ubi tamquam regens et secunda personna regni fuit receptus. Non crédit, nec est verum.
Ponit, et ibidem in plena libertate constitutus. Non crédit, immo durabat sibi metus et fuit in perieulo mortis in nemore Vincenarum.
(27) . Ponit quod, eodem domino actore Parisius existente, conquestus fuit in curia parlamenti de dicto deffuncto Rege Karolo. Crédit quod , post dissolucionem Statuum et ordiuacionum editarum in preditis tribus Stalibus Turonis, quia infracte fuerunt ordinaciones, ipse conquestus est de hujusmodi infractione et non de ipso Rege Karolo, prout neque ausus fuisset de ipso Karolo conqueri.
Ponit, ex eo, ut dicebat, respublica minus débité regebatur. Crédit.
Ponit, similem querimoniam fecit in plena congregacione universitatis Parisiensis. Crédit ut supra respondit, et causis per eum declaratis.
Ponit, etalia[m] coram proposito mercatorum, scabinis et civibus Parisiensibus, in Domo ville. Crédit ut supra, et causis per eum declaratis.
Ponit, sed de metu, vi et coactione per eumdem dominum actorem pretensis in dicta curia nec in universilate ac corain aliis supradietis tune conquestus fuit nec querimoniam fecit. Respondet quod nullam fecit querimoniam, quia nec ausus fuisset.
(28) . Ponit quod, certo tempore post, alique gentes armorum se congregaverunt in villa de Raugenciaco. Crédit aliquas gentes armorum ibidem congregatas fuisse.
Ponit, sub nomine dicti actoris. Respondet quod ad providendum utilitati regni in quantum sibi possibile esset.
Ponit quod, propter congregacionem hujusmodi, fuit rnota divisio seu questio inter dictum defunctum Regern Karolum et ipsum dominum actorem Regem modernum. Non crédit, sed bene ad resistendum domino Lautboringie et domino de Rourbonio qui dominum loquentem armis prosequebantur.
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
Ponit dicta rea quod, si idem dominus actor dictum defunctum lîegem Karoiurn timuisset, dictas gentes armorum non sustinuisset. Non crédit.
Ponit quod clictus defunctus Karolus Rex erat mitissimus, clemens et benignus, nemini metum inferens. Dicit quod, licet de defuncto credat, tamen habebal ipse Rex parentes et amicos utriusque sexus qui potuissent insurgere contra dominum ioquentem et quos verissimiliter timere habebat, prout et timebat.
Ponit, et qui nec minari nec sevire consuevit. Respondet ut supra.
Ponit, y iiio justiciam cuivis eciam poscenti ministrabat. Respondet ut supra.
Ponit, et pluries ministravit, dicto domino actore présente et assislente. Respondet ut supra.
(3o, di). Ponit quod, finita et pacificata dicta divisione, ipse dominus actor denuo cohabitavit cum dicta rea in villa Riesis. Dicit et respondet quod aiiquando fuit cum ea durante vita ipsius Regis Karoli , hujusmodi metu durante.
Ponit, et piuribus aliis iocis. Crédit ut supra.
Ponit, et cum ea pernoctavit. Respondet ut supra loquutus est de hujusmodi pernoctacione.
Ponit, et carnaliter cognovit. Respondet ut supra predixit de carnaii copula.
Ponit, tamquam propriam conjugem. Non crédit et respondet ut supra dixit.
Ponit quod, eodem domino actore Rothomagi cum dicto defuncto Karolo Rege existente, petiit licenciam sive congedium ipse dominus actor a dicto Karolo Rege veniendi visum dictam ream. Non crédit.
Ponit, ejus uxorem. Non crédit.
Ponit, apud Montera Richard uni existentem. Dicit quod potuit jvisse ad eam ibidem , sed metu ut supra dixit.
Ponit quod, obtenta dicta licencia, venil festinanter apud dictum Montera Richardum. Respondet ut supra.
Ponit, ubi repperit ipsam ream. Crédit quod, dum ibidem accessit modo predicto, ibidem eam invenit.
Ponit quod in eodem ioco cum ea pluribus noctibus pernoctavit. Crédit quod ibidem fuit per unum aut duos dies.
Ponit, et eam carnaliter cognovit. Respondet ut supra dixit de carnab copula.
(32). Ponit quod postmodum idem dominus actor erga ducem Britanie se transtubt. Crédit.
Ponit quod, eo ibidem existente, erat in piena libei tate- sua et ilia gaudebat. Crédit quod abquando fuit in abquab securitate sue persone et quando quod non.
Ponit, prout perantea gavisus fuerat. Respondet ut supra.
Ponit quod tune dictum defunctum Karoium Regem non metuebat. Crédit contrarium, quoniam omnia sua bona vei quasi erant in ejus regno.
Ponit, quia extra suam dicionem erat. Respondet ut supra.
(34). Ponit quod, dum ipse dominus actor esset in Britania, fuit rumor quod ad iilas partes decbnaverat causa et animo abud matrimonium contrahendi. Crédit.
Ponit, rea prius dimissa et ab eo separata. Crédit.
Ponit quod in illis parlibus ipse dominus actor palam et publiée et in conspectu plurium notabilium, tam nobilum, ecclesiasticorum quam aliarum personarum proposuit seu proponi fecit in civitate Nannectensi quod ad ipsas Britanie partes non declinaverat sub ilia intencione et animo. Non bene recordatur de hujusmodi declaracione : potuit tamen esse quod id fecisset metu baronum Britanie qui in eum insurrexerant ob causam matrimonii futuri cum domina Anna de Britania, et contra quos tenebat castrum Nannectense, et ob hoefuisset sibi neccessarium ita confingere, licet, in rei veritate, tractaret matrimonium cum predicta domina Anna seu ejus pâtre, duce Britanie, et ad hos fines Romain miserai.
Ponit, ex eo quod abud matrimonium contrahere non posset. Respondet ut in precedenti posicione.
1 li
IMPRIMERIE NATIONALE
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
Ponit, quod erat vero federe conjugali jamperfecto et consunmiato cum eadem rea conjunctus. Respondet ut supra.
Ponit quod saltem eo présente fuerunt dicta verba proposita. Non recordatur.
Ponit quod hujusmodi proposicionem gratam habuit. Respondet ut supra.
Ponit, ad minus nec illi nec proponenti contradixit. Respondet ut supra .
Ponit quod dictus actor non fuit detentus prisionarius nec sub custodia arcta positus per dictum defunctum Regern Karolum ad sibi incuciendum metuin ne dictam ream repudiaret. Dicit et respondet quod, in deffendendo ducem Britanie, ejus consanguineum , qui volebat sibi dare predictam Annam, ejus fiiiam, in uxorem, fuit captus prisionarius in partibus ipsius ducis.
(35) . Ponit, sed carcere detentus tamquam prisionarius de guerra, captus in insidtu facto apud Sanctum Aibinum du Cormier. Crédit ut supra.
Ponit quod desuper capcione hujusmodi est vox pubfica et communis fama. Crédit ut supra.
(36) . Ponit plus quod, eo detento prisionario apud Luziniacum, ipsa rea pluries ad dictum locum se transtu] it erga eumdem dominum actorem. Crédit, non tamen jussu actoris.
Ponit, et in eodem loco pluries cum eodem domino actore pernoctavit. Respondet ut supra loquendo de pernoctacionibus.
Ponit, et pernoctando eamdem ream carnaliter cognovit. Respondet ut supra, prout dixit de carnali copula,
(37) . Ponit quod deinde predictus dominus actor fuit detentus prisionarius in Castro de Magduno supra Evriain. Crédit.
Ponit, et retensus in grossa turri Bituris. Crédit.
Ponit quod in quolibet dictorum locorum ipsa rea accessit ad dictjim dominum actorem. Crédit, non mandata per eum.
Ponit quod eam ipse dominus actor letenter recipiebat. Non crédit.
ACTES DE LA PROCÉDURE
Ponit quod in utroque eorumdem iocorum pernoctavit pluries cum ipso domino actore. Respondet ut supra de pernoctacione.
Ponit, et eam carnaiiter congnovit ibidem. Respondet ut supra, loquendo de carnali copula.
(38) . Ponit quod ipsa cum omni diligencia solicitavit et procuravit liberacionem dicti domini actoris a carcere erga dictum defunctum Karolum Regem, suum fratrem. Dixit et respondet quod Rex Karolus eum expediendo dixit quod ipse solus eura liberabat, proprio motu dumtaxat W.
Ponit quod ad ipsius ree preces et solicitacionem idem dominus actor a dictis carceribus relaxatus et libéra lus extitit. Crédit ut supra.
Ponit quod dictus dominus actor, postquam fuit a dictis carceribus relaxatus, pluries conversatus est cum eadem rea. Crédit ut supra.
(39) . Ponit, et cum ea cohabitavit et pernoctavit. Non crédit, nisi ut supra de pernoctacione.
Ponit, et carnaiiter cognovit. Non crédit nisi ut supra dixit de carnali copula.
Ponit, Turonis. Respondet ut supra.
Ponit, Ambasie. Respondet ut supra.
Ponit, Blesis. Respondet ut supra.
Ponit, et in diversis aliis locis. Respondet ut supra.
(60). Ponit quod, dicto domino actore Parisius existente, repente se transportavit apud Stampas. Crédit.
Ponit, ad quem locum venire ad se mandavit dictam ream ad Castrum novum supra Ligerim existentem. Respondet compulsus ut supra.
Ponit quod ad mandatum domini actoris ipsa cum festinacione venit Stampas ad eumdem dominum actorem. Crédit.
Ponit, qui cum gaudio illarn recepit. Non crédit, sed coactus seu invitus.
tenir la libération de son mari, et p. 27 *4 et 275 , te récit de ses instances par Nicolas Barthélemy de Loches.
(1) Voir dans Godefroy, Histoire de Charles VIII, p. 58 h , le texte des lettres suppliantes de Jeanne de France pour ob-
ç)08 PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII.
Ponit, et iilam per plures clies retinuit. Crédit quod fuit îbi per duos dies, alias non crédit.
Ponit, ibidem cum ilia voluntarie pernoctavit. Non crédit.
Ponit, et carnaliter cognovit. Respondet ut supra respondit de caruali copula.
(4 o-4a). Ponit quod ipse dominus actor fecit dictain ream intrare civitatem Aurelianensem , gallice fat faire son entrée a Orléans. Non crédit, et, si fecerit, ipsam non fecit ejus auetoritate aut mandato.
Ponit, tamquam ejus legitimam uxorem. Non crédit.
Ponit, et dicti loci ducissam. Non crédit.
Ponit quod ad hoc faciendum dictus dominus actor eidem ree quingentas iibras turonensium tradi jussit. Nescit, neque recordatur.
Ponit, et illam fecit associari per majores domus sue. Dicit quod, si associata fuerit per aiiquas de gentibus sue domus, id fecerunt propria auetoritate et sine jussu suo.
Ponit quod, in ingressu seu introitu dicte civitatis, ipsa rea, inducta tunica de panno aureo, erat in lectica ornata eciam panno aureo. Nescit uec est de facto suo.
Ponit, et hujusmodi lecticam preibat cancellarius ejusdem domini actoris. Nescit.
Ponit quod quatuor sui cambeüani, gallice ses quatre chambellans, tenebant, loco quatuor baronum, quatuor cunos, gallice les quatre coings, precedentis panni aurei. Nescit, quia non est de facto suo.
Ponit, et quatuor cives Aurelianenses notabiliores deferebant palum supra ipsam ream. Nescit.
Ponit quod sic honorifice fuit recepta ipsa rea, tam ab ecclesia, viris ecclesiasticis quam civibus et incolis dicte civitatis Aurelianensis. Respondet ut supra.
Ponit, tamquam eorum ducissa. Non crédit.
Ponit, et dicti domini actoris uxor légitima. Non crédit.
. Ponit quod dictum introitum ita honorifice fieri voluit ipse dominus actor. Non crédit.
Ponit, saltem ita factum fuisse scivit. Non se inquisivit.
ACTES DE LA PROCÉDURE
Ponit, et gratum habuit. Non crédit.
Ponit quod cives et incoie predicti Aurelianensis civitatis eidem ree donaverunt duas mille libras turonensium, pro suo novo jocundo adventa, in vessella argentea. NescitW.
(43). Ponit quod, post hujusmodi ingressum sen introitum, idem dominus actor et rea insimul cobabitaverunt in pluribus locis. Respondet ut supra de cobabitacione.
Ponit, et pernoctavit. Respondet ut supra de pernoctacione.
Ponit, quemadmodum cohabitare et pernoctare consueverunt conjuges. Respondet ut supra de cohabitacione et pernoctacione.
Ponit quod, sic cohabitando et pernoctando, dictus dominus actor eamdem ream pluries carnaliter cognovit. Respondet ut supra de carnali copula.
Ponit quod démuni ipse dominus actor se transtulit apud suum comitatum Astensem seu dominium ultra montes constitutum. Respondet quod ibidem fuit per anum (sic) aut circiter in minori libertate quam in Francia, immo in magno periculo et assidatus per inimicos suos.
Ponit, ubi ipse dominus actor per duos annos continuos et plus permansit. Respondet ut supra.
Ponit, aut alio tempore minori de duobus annis. Respondet ut supra.
Ponit quod, eodem ibidem existente, erat in plena sua libertate. Respondet ut supra.
Ponit, exemptus et jurisdicioneprefati domini defuncti Karoli Regis. Dicit quod indigebat ejus auxilio et nullos habebat armatos nisi ab ipso Rege Karolo.
Ponit, nec ipse quoad dictum comitatum in aliquo subjectus. Respondet ut supra.
(44-48). Ponit quod ipse dominus existens in dicto suo Astensi comitatu eidem ree plures licteras missivas transmisit. Crédit scrtpsisse aliquas litteras.
P> Les registres municipaux de ia ville d’Orléans présentant une lacune de l’année i483 à Tannée i4g5, nous n’avons pu y vérifier ces dépenses.
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
Ponit, uti ejus uxori. Non crédit.
Ponit, per quas se amicum in insubscripcione earumdem nominabat. Non recordatur.
Ponit, dicendo seu scribendo : tt Vostre amy-n. Respondet ut supra.
Ponit, et in superscripcione earumdem licterarum dictam ream nominabat et vocabat suam amicam. Respondet ut supra.
Ponit, sic scribendo : «A madame m’amyen. Non recordatur.
Ponit, sibi ree mandabat et neccessitatibus suis. Non recordatur.
Ponit, et scribebat ut Deum oraret pro eo. Non recordatur.
Ponit quod alias pluries verbo nominavit et appellavit dictam ream suain uxorem. Non crédit umquam eam vocasse.
Ponit quod, a regressu dicti domini actoris a dicto suo comitatu Abstensi, ipse piuribus vicibus communicavit et pernoctavit cum eadem rea. Respondet ut supra de pernoctacione.
Ponit, Rlesis. Respondet ut supra.
Ponit, Ambasie. Idem.
Ponit, aux Montilz soubz Blois. Idem.
Ponit quod in quolibet locorum predictorum eamdem ream carnaliter cognovit. Respondet ut supra de carnali commistione.
Ponit, saltem in altero eorumdem. Respondet ut supra.
Ponit, dictus actor, inter alia, a dicto regressu Astensi citra, dicto detï'uncto Karolo Rege Aurelianensis (sic) dimisso, se transtulil Rlesis. Crédit.
Ponit, ubi dicta rea tune moram suam faciebat. Crédit.
Ponit quod ibidem cum ea pernoctavit. Respondet ut supra de cobabitacione.
Ponit, et illam carnaliter cognovit. Respondet ut supra de carnali copula.
(Aq). Ponit quod deinceps dictus defunctus Karolus Rex fecit unum magnum convivium in loco de Ambasia, gallice ung banequet. Non recordatur.
Ponit, in quo interfuerunt dux Rorbonii, ejus uxor et dicta rea. Non recordatur.
ACTES DE LA PROCÉDURE
Ponit quod, iüo tune tempore, dominus actor pei’ aliquos dies pernoctavit cum eadem rea in dicto loco Ambasie. Respondet ut supra de pernoctacione.
Ponit, et iliam carnaiiter cognovit. Respondet ut supra de earnali copula.
(5o). Ponit quod defunctus Rex Karoius diem suum ciausit extremum die septima mensis a prilis , annilapsi Domini mitiesimi quadringentesimi nonagesimi septimi W. Crédit.
Ponit, in loco Ambasie. Crédit.
Ponit quod dicta septima dies mensis predicti erat vigilia in Ramis palmarum. Crédit.
Ponit quod, in septimana dicti obitus, videlicet a dominica Passionis, qua celebratur in Dei ecclesia pro misse introitu Judica, usque ad dictum obitum, dictus dominus actor et rea steterunt insimul. Dicit quod per duos aut très dies de jussu et mandate predicti Regis stetit.
Ponit, per très dies aut noctes continuos. Respondet ut supra.
Ponit, in loco des Montilz soubz Blois. Respondet ut supra.
Ponit, in eodem loco cum dicta rea dormivit. Respondet ut supra.
Ponit, et ibidem iliam carnaiiter cognovit. Respondet ut supra de earnali copula.
Ponit quod, tociens quociens sibi placuit, dictam ream sibi paratam obedire in omnibus repperit. Dicit quod nunquam aliquid sibi precepit.
Ponit, in concernentibus fedus matrimonii et illius perfectione consummacione. Respondet ut supra.
Ponit quod, ab obitu dicti deffuncti Karoli Regis et eodem domino actore ad regiam dignitatem jam sublimato, ipse, tam verbo quam scripto, nominavit dictum defunctum Regem Karolum suum fratrem. Dicit quod, ex eo quod, omnes Reges more assueto se invicem fratres appellant, potuit ejus fratrem appellare.
Ponit, pretextu affinitatis inter eosdem medio dicte ree, sororis pre-
(') 1 4g8 , nouveau style.
912 PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
l'ati deffuncti Regis Karoli, consistentis. Non crédit et respondet ut
supra.
Ponit, quia alias inter ipsos nulla erat consanguinitas in primo gradu 11 nde fratres se nuncupare deberent. Respondet ut supra.
Ponit quod, quocienscumque dictus actor cum dicta rea cohabitait et ad eam accessit, cohabitabat et accedebat tamquam ad propriam conjugem. Non crédit ad eam accessisse unquam affecta maritali seu conjugali.
Ponit quod, si illam ejus conjugem non reputasset seu pro conjuge tenuisset, ad eam non accessisset. Dicit quod non ex sua spontanea voluntate, sed coaclus, accessit.
Ponit quod eam decipere voluisset. Respondet ut supra.
Ponit quod, si aliis animo et intentione accessisset, mortaiiter peccasset. Se reffert ad id quod juris est.
Ponit non esse credibile dictum dominum actorem tôt et tantis vicibus mortaiiter peccare voluisse. Respondet ut supra.
Ponit, sed pocius peccatum, presertim mortale, et Dei iram evitare et ipsum non offendere. Respondet ut supra, et se reffert ad id quod juris est.
Datum anno Domini millesimo quadringentesimo nonagesimo octavo, die sabbati vicesima septima mensis octobris W.
N. Militis. — Mesnaht.
Amboise, samedi, 3 novembre.
