DEPOSITION DE FRANÇOIS BRESILLE, SEIGNEUR DE LA JALLAYE

Nobilis vir FrancisCus Brezille, scutiffer, dorninus temporalis de la Jaliaye, diocesis Turonensis, etatis quinquaginta sex aut quinquaginta vu annorum aut circa .....

Dicit quod cognoscit dominum nostrum Regem ab origine sui et fuit servitor domus et commensaiis a tempore quo ipse testis erat decem

annorum etatis. . . . . . .

Super quarto articulo dicit et deponit quod, tempore nativilatis

<"> Jean de Grassay, sire de Champéroux, ancien chambellan de Louis XI, membre du conseil de Charles VIII. Il commandait une compagnie dans la guerre de Bretagne.

(L. de la Trémoille, Correspondance de Charles VIII. — Dupuy, Histoire de lu réunion de la Bretagne à la France, t. II, p. 65.)

1000 PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

domini Ludovici modérai, erat servitor et familiaris domesticus, feiicis memorie, domini Karoli, tune ducis Aurelianensis et patris domini nostri Regis; et fuit presens quando dominus noster Rex modernus fuit deiatus ad sacros fontes pro baptismo recipiendo, et progressus est Rex Ludovicus XI a porta donjon castri Blesensis ad fontes ecclesie sancti Salvatoris ejusdem castri , et preferebatur dominus noster Rex modernus ad baptismum; et loquens preibat, et portabat super humerum unam servietam et unum sallinarium aureum in quo erat sa! neccessarium pro hujusmodi baptismo. Et fuit presens, viditque quod Rex undecimus Ludovicus dédit nomen suum in fontibus moderno Régi et teuebat alteram manuum suarum sub pedibus infantis etiam cum tactu, et dominus cornes Cenomanie, alius patrinus, tenebat eumdem dominum nostrum Regem per corpus sub braebiis, et domina comitissa Vindocinensis defuncta fuit et erat ibi tamquam matrina ejusdem domini nostri Regis : et crédit quod deffunctus dominus Milio d’IIliers, tune episcopus Carnotensis, quem ibi vidit, ipsum Regem baptisavit ; eratque presens dominus episcopus Aurelianensis, et fuit presens deffunctus Ludovicus Rex in toto actu baptismi, tam in janua ecclesie quarn in fontibus, prout vidit loquens. Quo baptismo peracto, Rex Ludovicus lavit suas manus, et dehinc, capta licencia a domina ducissa commatre sua, comedit in porta castri M et recessit.

Super quinto et sexto articulis examinatus, dicit et deponit quod, tempore contracti matrimonii de quo agitur, Rex modernus erat etatis duodecim annorum vel circa, ut sibi videtur, et erat orbatus pâtre, et nul] us fuisset ausus eidem domino nostro Régi consilium dare contra voluntatem Regis Ludovici undecimi, et omnia agenda in domo Aurelianensi fiebant nomine ducisse matris Regis modérai.

Item, super septimo et octavo articulis, dicit quod domina Johanna est ita deformis corpore quod vix deformior inveniri posset, et patet ad occulum quod est gilbosa valde, et habet coxam seu hancam longioiem altéra; et, si esset loquens in articulo mortis, auderet asserere

1 1 La porte du château était une sorte de lieu public : tout le monde y avait accès.

quod numquam consensisset hujusmodi matrimoiiio Rex modernus, nisi fuisse! vi etcoactione ipsius Regis Ludovici : et, quando ante matrimonium dicebatur sibi: « Monseigneur, vous serez marié n, intelligendo cum domina Johanna de Francia, [respondebat] : ttNeque ero, nisi contra voluntatem meam.^Efc, post matrimonium contractum, quocienscunque ioquebatur cum eo de dicto matrimonio, fiebat tristis et palidus quantumcunque esset ietus. Et ante hujusmodi matrimonium audivit dici a pluribus magnis viris quod Rex Ludovicus undecimus comminabatur domine ducisse, matri dornini nostri Regis, quod, nisi consen tiret, hujusmodi matrimonio, remicteret ipsam ad Aiemaniam, unde ipsa erat oriunda (l), et faceret quod ipse dominus noster Rex reciuderetur in monasterio CJuniacensi et quod esset abbas Cluniacensis.

Addens ulterius, ut audivit dici, quod comminabatur eidem domino nostro Régi seu comminari faciebat quod faceret eurn exheredari dominiis et bonis suis, nisi consentiret hujusmodi matrimonio.

Postea, super nono articulo, deponit quod Ludovicus Rex undecimus solebat maie tractare ilios qui suis preceptis et benepiacitis non obtemperabant, ut patuit muitis exemplis, videiicet per episcopum Castrensem, per quemdam canonicum beate Marie de Cieriaco cognominatum de Rilli, et per Guiliermum de ia Lande ac per quampiures alios quos maie tractavit : et, quoad ipsummet ioquentem, dicit quod, post matrimonium contractum de quo agitur, cum esset in Castro Riesensi, et ipse, qui erat cambelianus domini nostri Regis moderni, expectaret quod idem dominus noster Rex a lecto surgeret, accesserunt inibi piures architenentes ex parte Regis Ludovici XI qui, iicet dominus de Vatan diceret quod ipse loquens nicbii maii fecisset Régi et vellet eum plegiare, nichilominus ipsum debinc duxerunt ad quoddam bospicium ville Rlesensis, et ibi supra unum equum reposuerunt, et iigatum pedibus Turonis duxerunt in quadam domo ante domum prepositi marescaiorum ejusdem Regis, ipsumque ibidem çathena ferrea in pede iigaverunt, una grossa bolia ferrea impendente eidem cathene,

(1) On sait quelle appartenait à la famille des comtes de Clèves.

1 2 fi

IMPRIMERIE NATIONALE

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

et ipsum cum eadem cathena uni pillari affixerunt et ceraverunt una cavilia ferrea; ubi, postquam aliquandiu, videiicet per très aut quatuor dies, stetit, supervenerunt aliqui consiliarii dicti Regis Ludovici, qui, postquam ipsum interrogaverunt, eumdem ter aut quater in questione seu tortura dura posuerunt, et inter cetera imponebant sibi quod ipse impediverat et impediebat quod dominus noster Rex modernus amaret dominam Jobannam de Francia; et, cum sic torqueretur cum servieta et aqua que imponebatur corpori suo, ipsum torquendo, servieta, que extrahebatur ab ore suo, erat rubeior quam bombicinium suum, quod erat de satino rubeo. Et ibi stetit, sic carceratus et cathenatus, per sex aut septem septimanas, propriis suis expensis vivendo et suos custodes intertenendo , sic quod omni die expendebat decem aureos. Tandem marescalorum Regis prepositus, associatus uno Jacobita et tortore munito piuribus cordis et pluribus suis servitoribus, accessit ibidem ad eum, et sibi dixit quod placebat Régi Ludovico quod moreretur, et quod cogitaret de sua consciencia et confiteretur dicto Jacobite ; et post plu res suas excusaciones, videiicet quod nichil forefecerat Régi aut regno propter quod mori deberet, confessus est eidem Jacobite. Post que, cum nichil expectaret prêter mortem, dominus de BresseureM supervenit et retardavit execucionem de persona sua fieri; et exinde, numdum plene liberatus, post très aut quatuor dies fuit coactus, de parte dicti Ludovici Regis, assumere crucem et babitum ordinis Jherosolomitani, per manum majoris prioris Francie ejusdem ordinis, et prestitit aliqua juramenta. Hoc tamen fecit coacte et ad salvandum suam vitam 'ÎK

Dicit eciam quod, eodem tempore, Hector de Montenac, ejus socius, luit aliquandiu detentus prisionarius ex parte dicti Regis et eciam coactus fuit assumere crucem et ordinem predictas .

m Le sire de Bressuire.

(a) Nous avons dit plus haut qu’ii reprit ses fondions d’écuyer du duc d’Orléans l’année même de la mort de Louis XI; dans le compte rendu le 8 mars 1 483 (i484), il

figure pour cent livres de pension annuelle, avec le titre d’nescuier, conseiller et chambellan de monseigneur le duc d’Orléans V. (Biblioth. nat. Cabinet des titres, Orléans, t. XII.)

Brésille témoigne ensuite de l’envoi de Chaumart à Rome, mais sans aucun nouveau détail.

Postea, super xv° articuio, clicit quod dominus noster Rex fuit incarceratus per triennium aut circa, tara in Castro de Luzignam quani alibi; et crédit quod non fuit bene tractatus, et audivit dici, tune temporis, quod, quia non contentebatur, quidam dixit quod daret sibi ad comedendum unam araneam; sed non est certus de persona q)sius.

Sic signatum : F. Bkezille.

Amboise, 2 octobre.