DÉPOSITION DE CHARLES CHARDON, CHANOINE DE SAINT-SAUVEUR DE BLOIS
Venerabihs vir, dominus Karolus Chardon , presbiter, canonicus ecclesie collegiate sancti Salvatoris Blesis, confessor et cappelianus suppremi domini nostri Regis moderni, etatis quinquaginta octo annorum,
infirmitate et morbo pedali detentus . per providum virum An-
thonium Robin, procuratorem substitutum ipsius domini nostri Régis . , die quinta mensis octobris, coram nobis, Fernando, altero
cojudice delegato, ac ab abis cojudicibus nostris in hac parte subdelegatis, apud vjbam Rlesensem .
Chardon était filleul du duc Charles d’Orléans.
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
Super septiino articuio examinatus, lestis dicit quod Rex Ludovicus compulit Regeui modernum minis et terroribus formidabdibus et fecit per alios compelii ad ducendum in uxorem dictam dominam Johannam. Addens quod bene scit quod Rex modernus alias nunquam duxisset eam in uxorem.
Super octavo articuio, dicit quod deffuncta ducissa, ante contractura malrimonium de quo agitur, dixit loquenti quod ipse erat unus ex illis qui impediebant filium suum obcdire Régi Ludovico et sibi, sue matri; quod caveret quid faceret loquens, alias male contingeret eidem domino nostro Régi et ipsi matri sibique et toti domui. Addens quod, illo tempore, pluries audivit dici quod Rex Ludovicus undecimus comminabatur Régi moderno quod, nisi consentiret hujusmodi raatrimonio, ipsum exularet a suo regno et faceret eum pauperiorem nobilem sui regui.
Super nono articuio, dicit et deponit quod, ex fama communi tune temporis currentis, Rex Ludovicus undecimus solebat male tractare suos subditos sibi non obedientes, et etiam in eos sevire. Audivit etiam tune dici quod ipse Rex Ludovicus XI fecit vi et violencia aliqua rnatrimonia suorum servitorum, cum aliquibus mulieribus quas ipsi alias nunquam babuissenl in uxores. Addens testis quod, pro inicio prolocutionis futuri matrimouii de quo agitur, Rex Ludovicus undecimus mandavit domine- ducisse quod iret apud ipsum Turonis et quod duceret cum ipsa ejus filium, Regem modernum : que iter arripuit et secum duxit Regem modernum de Rlesis usque ad Onsin, distantem a Rlesis quatuor leucis, et in eorum societate loquens erat; in quo loco de Onsin et in hospicio ipsorum, post cenam applicuerunt dominus du Lude W et dominus de la Chaulectiere , ut sibi videtur, et quidam alii missi a Rege Ludovico undecimo, dicentes quod Rex Ludovicus mirabatur quod tamdiu tardasset ire ad ipsum Regem : in quo loco de Onsin ilia nocte affluit tanta inundacio aquarum quod ipsa dimisit ejus filium, Regem modernum, et decrevit ire ad Regem, et ibidem Rege
(1) Jean de Daillon, que Louis XI appelait «maître Jehan des Habilelezn. (Phil. de Commines, édit, de M“' Dupont, I, 38i, note.)
dimisso pi’opter pericuïum persone sue; et in crastino ipsa ducissa intravit Navicellas et se velii fecit sine ipso Rege ad eundem Regem Ludovicum deffunctum, unde dicti domini missi a Rege Ludovico fuerunt maie contenti, dicentes quod hac de causa fuerunt missi a Rege Ludovico undecimo ut ipsi cum dicta ducissa ipsum Regem modernum ad Regem Ludovicum undecimum ducerent. Addens loquens quod tune audivit murmur et rumorem in caméra ducis, modérai Regis, quod ipsi domini voiebant capere Regem modernum et ipsum adducere : et dicebatur ibidem quod, nisi ipsa domina ipsos contenlasset, ipsum adduxissent, nonobstante dicto periculo, unde iiii qui erant in caméra ducis fuerunt valde turbati et commoti.
Item, super decimo et undecimo articuiis, dicit quod, post mortem Regis Ludovici undecimi, bene audivit dici ab aiiquibus servitoribus domus Aurelianensis quod matrimonium de quo agitur non sibi placebat et quod etiam, immédiate post obitum dicti Regis Ludovici, voluntatem suam super hoc detexerat ipse Rex modernus, et audivit semper hoc idem continuari inter familiares dicte domus Aurelianensis.
Super xm° arliculo examinatus, dicit quod bene audivit dici, postquam Rex profectus est in Britaniam, ab aiiquibus servitoribus ejusdem domini et aliis quod nunquam ivisset ad Britaniam, nisi fuisset displicencia et dissensus matrimonii de cujus nullitate agitur; dicit etiam audivisse dici a quodam, vulgariter nuncupato Valoys, scutiffero tune Regis modérai, quod ipse profectus fuerat Romam pro obtinendo dispensationem pro domino nostro Rege moderno ad contrahendum matrimonium cum domina Anna, fdia ducis Britanie, et hoc audivit dici ab eodem Valoys, tune cum Rex modernus esset, in Britania.
Item, super xvi° articulo, dicit quod crédit et asserit in consciencia sua quod vis et metus predicti duraverunt in personam dicti domini nostri Regis usque ad obitum Regis Caroli, sic quod non fuisset ausus discooperire animum suum de dissensu matrimonii de quo agitur.
Finaliter, super decimo septimo articulo, dicit et deponit quod do-
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
mina Johanna est deformis et gilbosa; et, quoad impedimenta, videiicet quod non est apta ad prolem suscipiendam, dicit quod, post matrimonium sic contractura, audivit dici ab aliquibus de domo Aurebanensi quod Rex Ludovicus undecimus Regem modernum maritaverat cum domina Johanna ut ipse ex ea prolem non haberet, et quod erat dampnum quod domina Anna de Francia, soror, non fuerat sibi data in uxorem, cum ipse esset capax future successiouis corone et regni Francie.
Et premissa deposuit pro pura veritate, omnibus prece, precio remotis.
Sic signatum : Chardon.
Blois, 6 octobre.
