DÉPOSITION DE MICHEL GAILLARD, GENERAL DES FINANCES
Nobilis et generosus vir, do minus Michael Gaillart, miles, generalis
(1) Allusion à l’avis donné secrètement à Louis d’Orléans par le duc de Bourbon, disait -on, qu’il allait être arrêté à Paris;
avis qui provoqua la fuite de Louis, racontée par Denis Le Mercier dans sa déposition.
1022 PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
Francie, etatis septuaginta trium annorum aut eo circa, apud Ambasiam . die décima mensis octobris .
Gaillard est un ancien trésorier du duc Charles.
Postea, super quiuto et sexto articuiis examinatus, dicit et deponit quod, tempore matrimonii de quo agitur, non compleverat decimum quartum annum, ut sibi videlur, et fuit natus anno sexagesimo secundo in profesto beati Pétri apostoli; in anno et tempore matrimonii erat sine pâtre, et domina ducissa, ex consilio Regis Ludovici undecimi, et post obitum Karoli, patris Regis, connnisit persone ejusdem domini nostri Regis Guidonem Pot W, et pro justicia dominum Petrum du Reffuge, et loquentem® pro financiis, et erat tune Rex modernus infans, et nuiJus ausus fuisset dare consilium domino nostro Régi contra voluntatem Regis Ludovici delfuncti.
' Addens quod duo scutifferi, Montenart et Brezilie, de domo Aurelianensi, quia volebant eievare dominum nostrum Regein modernum contra seu prêter voluntatem Regis et ma tris ipsius, tune fuerunt facti de ordine sancti Johanms Jhierosolomitani, et in periculo ut submergerentur.
Item, super septimo et octavo articuiis examinatus, dicit credere quod Rex modernus propter minas et terrores Regis Ludovici undecimi duxit in uxorem dictam donnnam Johannam, et quod alias non fecisset; etiam mater ducissa alias non consuluisset.
Addens quod, post matrimonium sic contractura, Rex Ludovicus, mandavit pro ipso loquente et sibi narravit ut acceperat quod predicti Montenac et Brezilie, scutifferi de domo Aurelianensi, volebant Kegem modernum eievare contra suam matrem, precipiendo sibi quod ipse adiret illos Blesis et eis diceret et remonstraret quod caverent boc lacéré, alias monstraret eis quod hoc sibi non placeret, quod fecit loquens et mandatum Regis adimplevit.
, CaPllame de Blois- Sous Charles VI] I , (SI Michel Gaillard était en même temps Guyol Pot , bailli de Vermandois , devint gou- maître d’hôtel du roi.
verneur d’Orléans et comte de Saint-Paul.
Deinde, super nono articulo, dicit quod, tempore Regis deffuücti Ludovici, fuerunt aliqui maie tractati, sicut Phiiippus de Sabaudia, dominus cornes Dampmmartini, dominus de Torcii, dominus du Lau, etplures aiii : nescit tamen causam. Addens quod ipse Rex fecit fieri matrimonia piura contra voluniatem suorum parentum, videlicel de sorore doraini de Aibreto cum domino PoufiRe^, et de fiiia comitis Vindocinensis cum domino de Joyeuse^, et de quadam fiiia unius des Bricoimez cum baiilivo de Gaudacio, ac de fiiia domini de Bueil cum confratre domini de ia Gouture W, ac de fiiia domini de la Heuse <4) cum domino de Luse, quamvis esset ab alio impregnata, quem postmodum, etiam vivente de Luse, accepit in virum.
Uiterius , super decimo articulo, dicit quod, tempore Regis Ludovici, Rex modernus non ausus fuisset discooperire aninrum suum quod non amaret dominam Johannam de Francia; et, quando stabat per très septimanas aut unum mensem absque iliam visitando, ipse Ludovicus undecimus mandabat Régi moderno quod iret apud iocum de Linieres ad eam visitandum.
Dicens uiterius quod ipse Rex Ludovicus undecimus pluries precepit loquenti quod faceret Regem modernum ire ad dictant dominam Johannam, significando quod non duceret secum ducissam matrem ejus, quia ipse Rex Ludovicus undecimus ymaginabatur quod ipsa mater eundem impediebat quod rem carnalem cum ea liaberet et affectu maritaii tractaret.
Postea, super xn° articulo et xin°, dicit quod, statim post obitum Regis Ludovici undecimi, in hac villa Ambasie, dominus de Beaujeu, domina ducissa, ejus uxor, et dominus cornes Dunensis exposuerunt loquenti quod dominus de Lignieres conquerebatur [quod], per-
(1) Voir ia déposition de Raymond de Saint-Maurice.
(2> Jeanne de Bourbon, fille de Jean de Bourbon, comte de Vendôme, et d’Isabeau de Beauvau : mariée ie 3 février 1477 à Louis de Joyeuse, sire de Bothéan.
<3) Ou de la Grature, d’après La Thau-
massière ( Histoire du Berry, p. 436). Renée de Bueil , fdie d’Antoine de Bueil et d’une Jeanne de France qui était tille naturelle de Charles VII, touchait de fort près à Louis XI.
(4) Maître d’hôtel et chambellan de Louis XI.
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
antea, plurimum fuerat dampnificatus in intertenendo diclam dominam Johannam de Francia suis expensis, et quod solum receperat annuatim dnodecim centum francosW, et requirebant loquenti quod provideret et ordinaret circa statum ejusdem domine Johanne de Francia. Loquens autem propterea accessit ad Regem modernum, hospitatum in bac viiia extra castrum, et sibi exposuit premissa, requirendo quod ipse dominus noster Rex super statu ejusdem domine Johanne provideret seu provideri faceret, ordinando eidem domine Johanne consibarios, scutifferos, domiceUas, véhicula, sonipedes et aba suo statui et honori congruentia, dicendo quod habebat onus a predictis hoc sibi significandi. Qui quidem dominus noster Rex respondit quod de hoc non se interponeret quovismodo, nec intendebat sibi providere de consibariis , domicelbs et abis predictis. Addens quod, per bujusmodi responsionein sibi faclam, Rex modernus non intendebat perseverare in matrimonio de quo agitur. Et, per aliquos dies post, ipsa domina Johanna appbcuit Ambasie, de quo dominus noster Rex modernus non fuit contentus, prout percepit loquens; et posuit ipse dominus noster Rex in consilio quicl super hoc haberet agere, et habuit consibum quod debebat dissimulare.
Dicit preterea quod Rex modernus i vit ad Rritaniam , tiinens persone sue captionem, et etiam pro tractando matrimonium cum domina Anna primogenita. Et crédit quod non ivit pro aba causa, et, ut audivit dici, quia dux Britanie debebat mittere ad curiam romanam ad impetrandum rescriptum super dissolutione matrimonii de quo agitur et dispensationc ut Rex modernus posset contrahere matrimonium cum
(1) La duchesse mère, en dehors de sa fortune personnelle et des biens de son mari, recevait du roi, comme duchesse d’Orléans, une pension de onze mille livres, et M“ de Reaujeu , en attendant quelle touchât sa dot, dix mille, Madeleine de Navarre, sœur du roi , huit mille , le sire de Beaujeu , vingt mille. Mais Jeanne de France est passée sous silence dans les comptes. Le roi con¬
tinue à servir, au nom de M. de Linières , douze cents livres, et encore, en i48o, ayant éprouvé le besoin de faire des économies, il ordonne de réduire un certain nombre de pensions, et, entre autres, celle de M. de Linières, qui fut réduite d’un dixième, c’est-à-dire de cent vingt livres. (Voir Jeanne de France, duchesse d’Orléam, p. 120.)
sua fîlia ; et fecit magister Guillermus Chaumart plura veagia de Francia ad Britaniam pro hujusmodi matrimonio ac alia causa.
Dicit insuper quod, de tempore Regis Ludovici et ducis Britanie deffuncti, ipse ioquens, de mandato Regis modérai, tradidit dicto Chaumart duos anullos aureos sub val or e quadraguinta quinque scutorum auri , ut Bios defferret et traderet domine Anne de Britania ; et dicit dictus Ch'omart loquenti quod hoc erat sub spe futuri matrimonii inter eos contrahendi. Et depost dominus noster Rex modernus de hujusmodi somma satisfecit seu satisfieri fecit loquenti W.
Ultra, super xv° articulo, dicit quod, postquam Rex modernus fuit captus in certamine seu conflictu dicto de Saint Aubin, extitit incarceratus spacio trium annorum vel eo circa : fuit male tractatus, signanter per quemdam cognominatum Guérin, magistrum domus dicti Ludovici XI. Dicebatur etiam quod ipse dominus noster Rex modernus timebat intoxicari, timebant eciam id idem sui servitores qui ilium solicitabant pro ejus expedicione, et, propter hujusmodi timorem, Rex Karolus amovit Guérin et loco ipsius tradidit eidem Franciscum Lebascle; et tune predicta audivit dici a quodam medico ipsius domini nostri Regis, et a quodam clerico finenciarum qui ministrabat eidem domino nostro Régi peccunias neccessarias, et a quodam consanguineo ipsius loquentis. Audivit eciam dici quod domina Johanna de Francia ivit ad castra in quibus detinebatur, et crédit Ioquens quod hoc non placebat eidem domino noslro Régi.
Item, super xvi° articulo, dicit et crédit firmiter quod, vivente Karolo Rege octavo, dominus noster Rex non fuisset ausus discooperire animum suum super dissolucione hujusmodi matrimonii et quod veliet cum alia contrahere, et pluries domina ducissa Aurelianensis dixit loquenti quod non curaret quam habuisset in uxorem, dummodo fuisset apta ad prolem suscipiendam ; et eciam ea audivit dici a Rege moderno
(1) En dehors des comptes officiels. Dans tournois, comme voyages en divers lieux du
ces comptes, ies voyages de Chaumart (voir royaume. (Voir Jeanne de France , p. i4o et
ci-dessus, p. 966, la déposition de Chau- note 9.) mart) figurent pour un chiffre de a3o liv.
IMPRIMERIE NATIONALE
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
ultima vice qua ipse Rex modernus fuit Parisius, ante obitum Karoli Regis, in domo ipsius loquentis, Parisius.
Postremo, super xvu° articuio examinatus, dicit et deponit quod domina Johanna est deformis corpore, est tamen bona et honesta. Et alias domina ducissa, mater domini nostri Regis, conquerendo, dixit loquenti quod vellet fiiiunx suum lia fuisse in uxorem aliam ex inferiori genere, que fuisset apta ad proiem suscipiendam; et quod ipsa ducissa viderat et paraverat dictam dominam Johannam nudam, et quod cognoverat ipsam habere vax naturale ita arctum, cum retractione ex uno latere et uno osse impediente, quod non credebat ipsam posse a viro cognosci et esse aptam ad proiem suscipiendam.
Et premissa deposuit pro pura venta te, omnibus cessantibus.
Sic signatum : Gaillart.
Àmboise, 11 octobre.