‹ Procédures politiques du règne de Louis XII [i.e. douze]Chapitre 289 sur 348 · DÉPOSITION DE GUILLAUME CALIPEL, CHANOINE DE SAINT-SAUVEUR DE BLOIS · texte numérisé non relu

DÉPOSITION DE GUILLAUME CALIPEL, CHANOINE DE SAINT-SAUVEUR DE BLOIS

ancien secrétaire de Louis d’Orléans W.

Venerabilis et discretus vir, magister Guillermus Calippel, presbiter, canonicus sancti Salvatoris Blesis, in legibus licenciatus et injure cano-

nico baccalarius , etatis sexaginta et unius annorum aut eo circa .

apud Ambasiam . die undecima mensis octobris .

Ancien secrétaire du duc, il a assisté au baptême du roi.

Dicit insuper quod, ante matrimonium sic contractum, dominus de Mornac, qui habebat regimen seu custodiam Regis moderni, fuit comminatus de parte Regis Ludovici XI usque ad inflic tionem mortis si

01 Cette déposition est une des plus passionnées contre Jeanne de France. Elle renferme des détails inexacts, que contredisent les autres dépositions.

impediret hujusmodi matrimonium, et tandem, timoré ac eciam mediante promissione sex mite francorum vei scutorum cum tradicione custodie castri de Coussi, de quo gavisus est usque ad mortem ejus, consensit seu dissimulavit dictum matrimonium. Interrogatus qualité!’ scil, dicit quod tune erat, clericus officiorum domus Aurelianensis, et tune erat magnus rumor de premissis in ipsa domo ; et crédit quod , si Rex modernus fuisset in suo libero arbitrio, nunquam consensisset diclo matrimonio.

Postea, super ix° articulo, dicit quod Rex Ludovicus XI solebat male tractare non sibi obedientes, verbis suis utendo : rt II riestoit riens plus dangereux que lui. n Et fuit rumor, ipso vivente, quod ipse coegit magistrum Johannem Pompincourt ad dandum etlradendum suam filiam in uxorem cuidam domino du Plessis (b. Coegit eciam dominum de Bueil ad tradendum suam filiam fratri domini de la Gruture W. Eciam dominus Johannes du Fau (3) habuit in uxorem filiam domini de Montbason contra voluntatem parentum, et hoc ex preceplo Regis Ludovici undecimi . .

. Il raconte les mariages du roi, son air triste, contraint : il a

assisté au second, auquel on n’a fait men tion d’aucune dispense.

Postmodum, super xi°, xn°, xm° et xiui° arliculis, dicit quod, statim post obitum Regis Ludovici XI, Rex modernus Ludovicus mandavit magistrum Guillermum Ghaumart per loquentem; quem Cbaumart adduxit loquens Blesis, et, cum ambo ad ipsum venissent, ipse Rex, declarando animum suum, dixit eisdem quod conficerent sibi memorialia et instructiones pro dissolutione matrimonii de quo agitur et dispensacione alibi contrahendi; quas instrucciones ambo fecerunt; et de hiis dictus Chaumart, ex mandato Regis moderni, arripuit iter ad

(1) Jean de Popincourt, président au Parlement, ambassadeur du roi; Jean Bourré, seigneur du Plessis, secrétaire intime de Louis XI.

p) Voir la déposition précédente.

(3> Du Fou. Il devint ainsi seigneur de Montbazon.

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

curiam romanam pro impetracione hujusmodi obtineiida : et, post très aut quatuor menses inde sequentes, dictus Chaumart reversus est ad patriam, et ainbo, videlicet Chaumart et loquens, accesserunt ad presenciam domini nostri Regis moderni, et sibi dixit dictus Chaumart quod, si veliet, negocium suum effectum consequeretur, quia rescriptum erat sibi concessum seu indultum M. Et tune Rex dixit ipsis ambobus quod recederent et, si haberent aliquid de hujusmodi negocio apud se, illad comburerent, quia, si materia esset divuigata, ipsi ambo et dominus noster Rex erant perditi.

Preterea, super decimo quinto et xvi° articulis, dicit et deponit quod, de tempore Regis Karoli, Rex modernus fuit captus in certamine dicto de Saint Aubin in Rritania, et eciam princeps Auraice, et ambo fuerunt inearcerati : princeps vero post triduum fuit a carceribus libe— ratus, sed Rex modernus stetit incarceratus spacio trium annorum aut eo circa, ubi fuit maie tractatus, prout sibi retulit magister Saimon de Rombeiiis, suus medicus : et, dum esset sic incarceratus, domina Johanna de Francia visitavit eum, et non crédit quod Rex de hoc contentaretur, quia ipsa revertabatur maie contenta.

Dicit insuper quod, per decem dies et amplius ante mortem Karoii Regis, rumor erat quod architenentes Regis moderni debebant sibi removeri, et debebat sibi ordinari cerlus locus a quo non recederet.

Postmodum, super xvn° et xviii0 articuiis, dicit quod domina Johanna est giibosa et habet unum humerum alciorem aiio, et ex aiia parte unam copam bassiorem aiia. Si sit apta ad prolem nescit.

Et premissa deposuit .

Sic signatum : Callipel.

Même jour.

DÉPOSITION DE LOUIS DE LA PALUD , ANCIEN MAITRE D’HOTEL DE CHARLES VIII.

Nobilis vir, Ludovicus de ia Palu, scutiffer, dominus temporaiis ( } Affirmation inexacte. Le rescrit ne fut jamais accordé. Voir la déposition de J. Ami. '

ejusdem loci, magister hospicii quondam Karoli Regis deffuncti, etatis sexaginta octo annorum . . . apud Ambasiara , die xia mensis octobris . . .

Deinde, super ix° articuio, dicit quod Rex Ludovicus Xlus volebat quod sibi obediretur et, si non ita fieret, male contentabatur, et bene scit quod plures exierunt regnum , quia non sibi obediebant.

Postea, super xi° articuio, dicit quod bene audivit dici post obitum Regis Ludovici quod matrimonium de quo agitur non sibi placebat : et bene scit quod, quando conduxit dominam Johannam de Francia ad dominum nostrum Regem incarceratum adLusignam, primo non sibi placuit, ut sibi visum fuit, sed inde, sequendo consilium loquentis, fecit sibi letum vultum ut prosequeretur ejus expedicionem.

Ulterius, super xu° articuio, dicit quod Rex modernus auffugit in Britaniam et erat male contentus, sed nescit causam, quia non fuerat vocatus ad consilium.

Preterea, super xm° articuio, dicit quod, antequam Rex modernus pro secunda vice proficisceretur in Britaniam , ipse loquens, de mandate Regis Karoli et domini ducis Borbonii W, ivit ad ducem Britanie, Nannetis, cum onere certarum agendarum; et semel, post prandium, dominus de Gastellione, ibidem existens, dicit loquenti quod fuerat missum ad cui’iam romanam pro impetrando dispensacionem ut Rex modernus posset matrimonium contrahere cum filia ducis Britanie, quia matrimonium, per Regem modernum contractura, non poterat viribus subsistere, cum Rex Ludovicus XIUS eumdem Regem modernum de sacro fonte levaverat, et quod nulla dispensacio super hoc non inveniebatur; et dicebat dominus de Castillon loquenti quod, dura esset in Francia, de hoc advisaret Regem Karolum, seu illos qui habebant auctoritatem apud ipsum : ipse autem, cum reversus est ad Franciam, hoc idem significavit domine ducisse Borbonii, que sibi dixit quod, cum opus esset, inveniretur dispensacio. Et bene audivit dici pluiies, cum Rex modernus esset in Britania, quod ipse, si posset, baberet in uxorem filiam ducis Britanie.

@) H est à remarquer qu’il avait reçu ses pouvoirs du sire de Beaujeu et non de madame de Beaujeu.

PROCES DE DIVORCE DE LOUIS XII

Super xv° articulo, dicil quod bene scit quod Rex modernus fuit carceribus mancipatus triennio aut circa, et audivit dici quod Philippus Guérin, qui habebat onus administrandi expensas, ipsum maie tractaverat, unde Rex modernus fuerat maie contentus, et quod, depost, dictus Guérin non fuit multum gratus in domo Karoii Regis. Audivit eciam, cum esset in villa Ambasie et in Castro, quod Ciaudius de la Châtre et Jacobus de Sille G) yel cappitaneus Scotorum, qui veniebant de ducendo ipsum dominum nostrum Regetn ad turrim Bituricensem, retulerunt domino duci Rorbonii, présente domina ducissa, ejus uxore, quod Rex modernus non bene se habebat in eadem turri, quia non habebat liberum aspectum nec sufficientem nec congruentem aerem.

Super xvi° articulo, dicit se credere quod, si, de tempore Regis Karoii, Rex modernus discooperuisset animum suum, quod matrimonium de quo agitur non sibi placebat et quod voluisset cum alia contrahere, ipse Rex Karolus defunctus impedivisset ipsum.

Postremo, super xvu° articulo, dicit quod est valde giibosa, et si fuerit apta ad prolem suscipiendam nescit; liabet tamen satis formosam (2> faciem , et est bona mulier.

Nec aliud scit, nisi quod Rex modernus nunquam eam habuitgratam.

Et premissa .

Sic signatum : De la Palü.

(1) Desiile, de Sillé, alias de Silly.

ia' Jean Bouchet ( Panégyric de Louis de la Tremoille) dit même rt qu’elle eust fort beau visage ». Son masque tel qu’on en prit l’empreinte existe encore. On sait qu’il était d’usage, à l’époque où elle mourut, de mouler les traits des princes, et l’on n’v manqua pas pour elle. Après s’être servi de ce moulage à son enterrement ( manuscrit de YAnnonciade ), il paraît qu’on le conserva et Cju on l’exposa tous les ans le h février. Les masques de plâtre conservés à la cathédrale

de Bourges, au musée de Bourges, au musée du Louvre seraient des reproductions du masque primitif. Les traits sont conformes aux descriptions qui nous sont parvenues et offrent une ressemblance notable avec les traits de Louis XI; rien toutefois n’en démontre avec certitude l’authenticité, sinon la tradition qui est immémoriale. (Barbet de Jouy, Notice des antiquités . . . composant le Musée des Souverains , Paris, 1866. — Courajod , Quelques monuments de la sculpture funéraire des xv’ et xn' siècles, p. 7 et 8.)

Amboise, i3 octobre.

DÉPOSITION DE FRANÇOIS DE GUIERLAY, CHAMBELLAN ET PREMIER ÉCUYER DU ROI.

Nobilis vir, dominus Franciscus de Guierlay, miles, cambelanus et consiliarius domini nostri Regis, et primus scutiffer ejusdem domini nostri Regis, etatis quinquaginta sex annorum aut eo circa, testis apud Ambasiam . die sabbati xma octobris .

Item, super vu0 et oclavo articulis examinatus, dicit et depponit quod, ante matrimonium de quo est questio, una dierum, aliqui de familiaribus Regis Ludovici undecimi vénérant ad Sanctum Laurencium de Aquis, diocesis Aurelianensis, ad dominam ducissam, matrem Regis modérai, ibidem existentem; ut sibi videtur, erant magister Petrus Doriolle, cancellarius Francie, et cornes de Dampnomartino, quos non vidit : et, quia tune dicta domina ducissa non gerebat letum vultum, dicebatur inter et per familiares domus Aurelianensis quod dictus Rex Ludovicus undecimus volebat quod fieret matrimonium de domino nostro Rege, qui erat valde juvenis, cum domina Johanna de Francia. Erat eciam ibi murmur inter eos quod dictus Rex Ludovicus XI comminabatur eidem domino nostro Régi moderno quod , nisi hujusmodi matrimonio consentiret, faceret ipsum fieri presbiterum aut monachum.

Postea, super ix° articulo, dicit quod, de tempore Regis Ludovici XI, dicebatur quod ipse Rex Ludovicus undecimus solebat male tractare sibi contradicentes.

Deinde, super decimo et xn° articulis examinatus , dicit quod, quando de tempore Regis Ludovici XI, Rex modernus ibat apud Ligneres ad dominam Johannam de Francia, non gerebat letum vultum.

Dicit preterea, de tempore quo dominus noster Rex modernus profectus est ultima vice in Britaniam, loquens petiit ab aliquo seu aliquibus quo ibat Rex modernus et sibi fuit responsum quod fuerat advisatus ut se absentaret, alias actemptaretur in sua persona; et

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

jam, pauco tempore ante, recesserat Rex modernus; post cujus recessum Georgius Daussy, magistér hospicii ipsius domini nostri Regis moderni, eidem loquenti dixit quod Rex ipse dederat sibi omis ducendi post ipsum Namietis tout son trayn, gai lice, et peciit loquens an iret cum eo, quod fecit : et, cum simul irent et essent in quodam viiiagio prope et citra Turonis, fuerunt ibi, auctoritate Regis Karoli, per iocuntenentem Jacobum de Silly et per aliquem alium cappitaneum porte domus Regis arrestati, et eadem die fuerunt adducti ad dominum Regem Karolum Àmbasie : qui Rex, inter cetera, eis dixit quod Rex modernus iverat in Britaniam, quamvis promisisset ad eum venire, et, eundo, duos de sagitariis corporis sui secum duxerat ad Sanctum Martinum de Gauda, significando ipsis quod, si Rex modernus ipsis maiefecisset, simiiiter eisdem fecisset ipse Rex; et ex tune eos ïicenciavit, dicendo verba : « Allez , je le vous baille sus voz testes, n et dehinc iverunt ad Britaniam et fuerunt conducti usque ad limites ducatus Britanie per quemclam tubicem, gallice trompeté.

Item, super xin° articulo, dicit quod, post reeessum moderni Regis, dicebatur in istis partibus quod Rex iverat ad Britaniam ad tractandum matrimonium cum filia clucis Britanie.

Postea, super xv° articulo examinatus, dicit quod dominus noster Rex modernus fuit prisionarius spacio duorum annorum aut eo circa, et dicebatur quod Guérin et quidam scotus, qui habebant onus custodie, ipsum maletractaverunt et fuerunt alii dati loco ipsius.

Super xvi° articulo, dicit quod, videre suo, non ausus fuisset dis— cooperire animum suum super matrimonio de quo est questio, tempore Regis Karoli. Et dicebatur, paulo ante mortem dicti Karoli, te que on lui vouloit ouster de ses archers et de ses gens et envoier ailleurs et monsieur de Rouen a Romme. n

Super xvii0 articulo examinatus, super quo dicit quod patet omnibus quod domina Johanna est gilbosa : tamen est bona et honesta mulier apud Deum et homines.

Nec aliud scit, et premissà .

Sic signatum : F. de Guierlay.

" Même jour.

Page 1