JEAN NIDER
Jean Nider , Alsacien , docteur en théologie de l'université de Vienne, fut prieur des dominicains de Nuremberg j puis de Bâle. tj*anuée méipe où il ftit appelé dans cette Tille\ le fameux concile s'ouvrit, et il y assista. Vers 1439 il eut l'honneur de lire devant l'assemblée un traité de discipline ayant le titre bizarre de Formicaire , Formicarium , qu'il avait coropoié pour diriger les religieux de son ordre dans la confession et dans la recherche de l'hérésie. La Pucelle est mentionnée dans cet ouvrage avec assez peu de faveur : ce qui n'est pas surprenant , vu les autorités d'après lesquelles Jean Nider parle d'elle. Il allègue en effet la circulaire envoyée par le gouvernement anglais à l'empereur Sigîsmond , et le témoignage oral de Nicole Lami, ambassadeur de l'université de Paris au concile. Ce Nicole Lami, humaniste et théologien distingué, ne figure pas au procès de Jeanne; mais il avait été recteur de l'Université à la fin de 1429, preuve suffisante de son animosite contre Charles VII et ses adhérents. Enfin notre docteur alsacien lui-même se trouvait dans une disposition d'esprit aàsez mauvaise pour aborder le chapitre de Jeanne d'Arc , car il était rigide inquisiteur et avait fait brûler quantité de sorcières, muliercularum quas maleficas vulgus appellat acerrimus inuestigator, dit l'abbé Trithème.
Le Formicarium a été publié plusieurs fois et notamment à Douai en 1602 (in-12). C'est de cette édition qu'est tiré l'extrait suivant, qui s'y trouve au chapitre VIII du cinquième livre.
Fuitprœterea, infra decem annorum spatia, noTÎter in Francia quœdam, de qua prœmisi (1), TÎrgo »
( t ] 11 n'en a parlé que pour l'annoncer dans le paragraphe qui précède celui-ci.
Johanna nommer tam {Hrophetioo spirita^ quammiraculoruiii potestate, ut putabatur, clarens. Haec enim veste TÎrili semper utebatur nec ullis doctorum quorumcumque persuasionibus emolliri potuit ut taies deponeret vestes y fœmineis contenta, prœsertim cum se palam virginem et fœminam esse protestaretur. c< Sub hoc y D inquity « habita virili, in signum futur» a vicforiae, ut verbo praedicem et habitu, aDeo missa (T sum juvare verum Francorum regem Carolum et « in suo firinare regno, a quo ^um fugare nituntur rex c< Ângliae et dux Burgundise. » Pro tune enim hi juncti mutuo csedibus et armis Franciam premebant gravissime.
Igitur cum suo domino Johanna continue velut miles*equitabaty fulura et fatisla multa prœdicebat, victoriis bellicis quibusdam intererat etalia mira talia perpetrabat , de quibus nedum Francia , sed omnia christianorum régna stupebant. Ad taniam denique prœsumptionem venit Johanna ut, nondum adepta Francia, jam Bohemis, ubi haereticorum multitudo tune fuit, minas intentaret per litteras (1). Dubitabant exinde saeculares et ecclesiastici , regulares et monastici quo spiritu regeretur, diabolico an divino. Scripserunt proinde quidam virî lilteratîssimi tractatus ejus ex parte, in quibus, non modo diversa, sed etian) adversa de Virgine senserunt.Postquam autem regem Carolum in multis juvisset et firmasset regno , annis quibusdam, demum nutu, ut creditur, divino, per Ânglicorum armatam capta est et incarcerata. Accersitis autem et vocatis in magna multitudine
(1) Voir cette lettre dans notre cinquième volume.
magistrisy tam divini, quam humani juris, multis diebiis examinala est. Et prout a magistro Nicolao Amici> licentiato in theologia audÎTi^ qui ambasiator fait universitatis parisiensis^ tandem i[^a fassa est se habere ùmiliarem Dei angelum, qui judicio lîtteratissiinorum virorum judicatus est esse malighus spiritus ex multis conjecturis et probationibus. Per quem spiritum velut ihagam efiectam, ipsam ignibus per publicam justitiam consumi permiserunt, et prout de hac historia rex Angliae nostro imperatori Sigismundo satis làte scripto tenus historiam innotuit.
Eodem tempore duœ fœminœ prope Parisius surrexerunt^ se publiée dicentes missas a Deo ut virglni Johannœ essent in subsidium; et quemadmodum a praedicto magistro Micolao vivœ vocis organo audivî, obinde velut magae yel maleficae per inquisitorem Franciœ captae sunt, et per plures sacrae theologiœ doctores examinatœ^ tandem repertœ sunt maligni spiritus deliramentis deceptae. Unde, quum una ex eisdem fœmiuis se pèr angelum Satanés seductam conspiceret y ex magistrorum informatione a cœptis resipuit, et errorem, prout debuit, statim revocavit. Alia. vero in pertinaeia permanens , ignibus consumpta est (1).
(1) Voir sur ces deaxiSemmes le récit contenu dans Journal (Tun bourgeois de 'Paru. Gi-dessui , p. 467.
L0RE3ÏZ0 BUONINGONTRO
M unitori a Ciît coonaîlre oommc historien Baonîncootro, auteur qui jusque-là n*aTait été cité <p*à cau$e de ses travaux sur Ta^rologîe. C'était un réfupé toscan, qui après avoir servi dans les ai^ mées de Fnocois Sforce , alla cbercber un asile à la cour du roi de Napirs, Alpboose I*'. Il termina en 1458> à Vàge de quarantehuit ans, un livre intitulé , De ortu rtgumNem/>oUîanorum et rerum Mtndique gestantm. Muraton supprima toute la partie de cette histoire antérieure à 1360 et donna le reste sous le titre iTAnnmies Sanminiatenjej , à cause que San Miniato était la patrie de Tauteur. Le passage où il est question de Jeanne d*Arc n*a sa plac« ici que parce que Bedford y est nommé comme l'unique auteur de sa mort : opinion qui dut être, dans tous les pajs, celle des hommes clairvoyants de ce temps-là.
limtAan fRerwmltoHeorwm Scriptwtê , U XXI, col, 136,
Johanna qoaedam virgo , quanquam riiâtica , quarturadecimum agens annum, Carolo régi Francorum dixit se a Dao missam ut principissa belli contra Anglos fieret; quod si is facei^t, fore Ticturum. Rex ergo, juxta petitionem suam, constituit eam principissam suae militiae. Quœ postea Anglos pluribus bellis superavit : nam quum bellum maxtme arderet inler Britones et Gailos , Britonamque res superiores hac* tenus floruissenty excitatus est a Deo spiritus Puellœ, quœ régi consuluit quonam modo bellum adminis«trari et acies instrui deberet. Idque tanta vi aiiimi et facundia disseruit, ut rex eam principisvsam fecerit. Quum igitur Britones Aurelianensem urbem obside-
506 TÉMOIGNAGjBS DES CHRONIQUEURS
renty ut Loira fluvio facilius polirentur^ tormento murali , quod bombardam dicunt, comité percusso Salisberlensiy qui Tir omnium fortissimus dicebatur (et apud Gallos ejus nomen formidabile erat), cum parte exercitus Gallorum Puella in Britones invecta , Britones superat. Plures duces in illa pugna occisi aut capti fuere. Ea victoria civitas obsidione liberata. Deindcy eaduce, plui^ oppida suscepere, quae a Britonibus fuerant occupata. Tandem post duos annos, qunm semper rem prospère gessisset , a quodam in tumultuaria pugna capta est apud Compiegnium oppidum , et apud Rotomagum a duce Betford igné crematur (1).
(1) Un témoignage à pea près contemporain de celd de Baonincontro et encore moins instructif, est celui d'Antonin de Forciglioni , dominicain , qui mourut archevêque de Florence. Toutefois « Edmond Richer, Hordal et d'autres anciens auteurs , ont attaché de l'importance à ses paroles , parce que l'église l'a placé au rang des saints. L'opinion qu'il émet se réduit à ce peu de mots : Multa admiratione digna agebat : quo autem sphitu ducta , vix sciebatur. Credebatur magU Spiriiu Dei. Hoc patuii ex operibus suis ; nihilenim inhonestum in ea videbatur, nihU sttpersHHosum ; m nuUoa veritatefidd discrepabat. (Sancti Antonini Opns historiarum, pars HI , tit. 22 , c. 9, sect. 7.)