‹ Procès de condamnation et de réhabilitation de Jeanne d'Arc, dite La Pucelle (volume 3)Chapitre 41 sur 55 · WALTER BOWER · texte numérisé non relu

WALTER BOWER

Cet écrivain , Ecossais de nation et gradue en droit canon de Tuniversîté de Paris, naquît en 1385. Il fut abbé de Saint-Colm depuis Tan 1418. Le roi Jacques P*" se servît de lui à diverses reprises pour des affaires concernant l'administration de ses finances. Il entreprit en 1441 de compléter et de continuer Fordun , qui, à la fin du XIV* siècle avait commencé, sous le titre de Scotichro" nicon , une histoire ou chronique générale de son pajs. Bower poussa ce travail jusqu'à la mort de Jacques P' (1437) , et le dédia au lord David Stuart de Rossjth. Dans son quinzième livre(chap.36), il parle de Jeanne d'Arc, sur laquelle il avait eu des renseignements par un ténfoîn oculaire. Cette circonstance, les relations amicales de l'Ecosse avec la France du temps de Charles VIT, la connaissance que l'auteur avait de notre pays : tout cela donne de la valeur à ses paroles , là même où il n'articule que des erreurs.

Les meilleures éditions du Scotichronicon, augmenté par Bower, sont celles d'Oxford par Hearne , 5 vol. iA-8*», 1722, et d'Edimbourg par Goodall , 2 vol. in-fol., 1759.

De vicirici Puella Francis et de morte ejus.

Circa idem tempus, veiiit de Lotharingia quœdam virgo juvencula , nomine Johaniia , qiiae dicebat se fuisse missam ab Altissimo ad propulsandum et enervandum Anglorum molimina. Quae, acceptis a rege Franciae diiobus millibus armatorum virorum, accessit Aurelianis cum victualibus, heraldum praemittens cum littera et praecipiens obsidentibus, ex parte Dei omnipotentis, ut a civltate et a Francia recédèrent, alias pœnas eis mirabiles intentabat. Qui nuncium surda

Digiti

aiire spernenles, nullum eidem respottsum mittere dignabantur. Qu« ubiqne arma feireos virilia^ pa: batellm civitati vîctualia ititromisit et bastilla oonquisÎTit» et ipsum Glassendem cum sexcentis et ultra oc* cidity et ciTÎiatem intravit et cÎTitatenaes humaniter oooforUivit.

Abhinc i^ceseit ToronU ad regem , et , congrsgata majori pofeeniia , cum duce Alaunson et constabnlario Franciœ Aurelianis repetut, et obstdionan lerarit. Unde Anglici recesserunt ad oppidum de Le Mun^so^ Lare, quos a lergo insecuta» cum eis commisit bellum campestre; ubi occisî sunt de Anglis trîa millia ^ et de Francis et Scotis viginli personae ; ubi capti sunt dominus de Talbot et dominus de Scalez^

Dehinc processit et obsessii oppidum de Georgewis, et per assultum sumpsit; ubi captas fuit comes de Southfolk cnxaàaohxxs fratribus suis. Etconsequenter» de consilio le Pucelle, accessit rex ad civitatem Re» mensem in Gampania ^ et ibidem eoronatus est et inunctns unctione ampullœ^ per angelum Karolo Magno ti^nsmissœ.

Hoc in tempore , ccclesiae aurelianensl praefuit episcopus Johannes Kirkmichael (1)^ scotu^.

Quœ Puella, dimissis ibidem custodibus, accessit ad civitatem Santlice , quœ reddita est ei ; dehinc ad Sanctum-Dionysium , quae ultro reddita est ei. Et ibidem, dlmisso rege, Puella accessit Farisiis cum x millibui, et ipsum assilivit; ubi multi de exercitu régis sagittalione fundarum, albalistrorum , iapidum et sagittarum, vuluerati occubuerunt. Ubi etiam le Pucelle

(1) En français , J«an de Saint-MficheL Voyez ci-cicssuf , p. 130.

per utraqiie femora ictu garaldi (1) transfixa est. Qtio compertOy rex transtulit se Âurelianis, et ipsa trans* ducta ad F'alois, ubi curata ^ translata est ad Compen* dium ; et ibi explorata et capta ab Ânglis et Bui^undis, transmissa fui t Rothomago ubi judicio domini Joban nis, regentis(2)y dolio inclusn (3), incinerata est. Multa namque bona contulit regno Franciœ et terrorem ad tempus Ânglis incussit ; sed quo spiritu prœmissa prœ* sumpsit, novit ille qui nihil ignorât. Detulit enim in indice manus sinistrae anulum quem quasi continue intueri soiita fuit, sicut mihi retulit qui haec vidit(4).

Haec e&t illa forte de qua Merliaus in suis seci^tîs scribit ita dicens :

Gloria subliniis , ratiUm ab aggere solis , Megeros eballiet mersoa în Anrelianii.

Mœror magnificos Anglonim stigmata teril.

Frendeos anuli qiise magica mira satis , Gomiet ab alto, aublimi taeta nitore,

Perget et ad pelagus ; pace tua périt hic (5).

(I) Un garot ou fort trait.

(}) Aiaai , en Écobm , Bethford passait pour le véritable instigateur de la mort de Jeanne d'Arc. Poljdore Vergile , historien trés-postérieur , comme on sait , nomme aussi le duc de Soromerset : in ven^eti crimm voeata , primo jubente duce Someneierui, diligenter examinata ett (Hist. Aogl. lib. XXUl).

(3) Cette singulière assertion ne peut être que le résulut d'une méprise. Je conjecturerais volontiers que notre auteur a eu sous les yeux une relation du supplice où étaient les mots tu doUo vettUa , vêtue en deuil , qu'il n'aura pas compris. Les condamnés de l'inquisition étaient en efl'et habillés de noir. Quant au root dolium signifiant deuil, quoique Du Gange n'en ait recueilli qu'un exemple qui appartient à l'antiquité, puisqu'il est du poète Commodien , on le trouve usité aussi au moyen âge. Sabbatum non iUud fuit , ted Saiurm dolium, lit-on dans une chanson composée sur la bataille de Fonienay (ap Bouquet, t. VU, p. 304.)

(4) C'est là un des chefs de l'accusation soutenue par le promoteur en 1431 Voir tout ce qui en a été dit au procès de condaumation , 1. 1 , p. 236 et 237

(5) Nous donnons celte tirade telle qu'elle e&t dans les éditions, et sans faire aucun efibrt pour en comprendre le sens.

Digiti

De qua etiam, ut dicitur, prophetatum fuit sic :

Vis cum TÎ , culi bis septem se sociabunt ;

Gallorum pulli Uuro nova bella parabant ;

Ecce beanl bella , portât vexilla Paella.

Virgo , puellares artus indata virili

Veste , Dei monitu, properat relevare jacentem , etc. (1).

Hic Brigitta de Francis, cui apparuit Nostra Do* mina y dicens : « Quod nunquam erit sic firma et tranquilla pax in Francia, quod habitantes in ea plenasecuritate et concordia possunt ullatenus congaudere , antequam populus regni placaverit Deum, lilium meuiDy per aliqua magna pietatisethumiljtatisopera, quemsuis multis peccatis et offensionibus, ad indigna^ tionem et iram hactenus provocarunt (2). >>

Haec Puella capitanea fuit apud Mune , ubi interfecti sunt tria millia Ânglorum, et capti domini de Talbot, Willubr et Skelby (3).

(1) Les trois premiers de ces vers sont rapportés et ont déjà été l'objet d'une remarque , t. Hl , p. 338. Voir aussi à la page 323 du présent volume. Les deux autres commencent la tirade qui est rapportée dans le registre de Thomassin , ci-dessus , p. 305.

(2) Voyez t. 111 , p. 'i29, note 3.

(3) Lisez Seules,

Digiti

482 TÉlfOIGNAGES DES CHRONIQUEDRS

Page 1