‹ Procès de condamnation et de réhabilitation de Jeanne d'Arc, dite La Pucelle, publiés pour la première fois d'après les manuscrits de la Bibliothèque royale, suivis de tous les documents historiques qu'on a pu réunirChapitre 27 sur 52 · THOMAS BASIN · texte numérisé non relu

THOMAS BASIN

Thomas Basin, né à Caudebec en 1412 et attaché au parti des Anglais jusqu'en 1449, étudiait à Paris au moment où parut Jeanne d'Arc. Depuis il devint évèque de Lisieux, acquit une grande réputation comme cauoniste, et à ce titre fut chargé par Charles ATI de composer un mémoire sur les irrégularités du procès conduit par Pierre Cauchon. Des parties de cet ouvrage ont été rapportées comme pièces de la Réhabilitation dans notre 3e volume (p. 309 et suiv). Forcé de quitter la France par suite de démêlés qu'il eut avec Louis XI, Thomas Basin, après avoir erré de retraite en retraite, s'arrêta à Trêves en 1471, et là composa une histoire latine de son temps, qui n'a jamais été imprimée, mais qu'on a citée souvent sous le nom , aujourd'hui reconnu faux , d'Amelgard.

Le témoignage porté sur Jeanne d'Arc dans cet ouvrage est trèsavantageux. Il est connu en partie par des citations de Meyer (Annales Flandriœ, lit». XVI ), qui s'en était emparé , sans faire connaître son auteur autrement que par la dénomination de un contemporain. La relation de Thomas- Basin, contenue en cinq chapitres de l'Histoire de Charles VII, est conforme à la version généralement adoptée. Les seules circonstances à lui particulières, sont, qu'il nomme Dunois comme étant un de ceux qui engagèrent le plus Charles \ II à se servir de la Pucelle , et que ce seigneur lui affirma tenir du roi que le secret révélé par elle était de telle nature, qu'elle ne pouvait le savoir que par l'intervention de Dieu.

Comme la Société de l'Histoire de France a décidé la publication du prétendu Amelgard , et que cet ouvrage sera livré bientôt au public, je puis me dispenser de rapporter dans toute son étendue ce que l'historien dit de Jeanne d'Arc Je bornerai mes emprunts aux deux chapitres où il parle du procès. On y trouvera le passage célèbre où il raconte la part qu'il eut à la Réhabilitation, passage sur la foi duquel M. de l'Averdv fit luire tant de recher-

ET HISTORIENS Dl W SIÈCLE. 351

ches dans toutes les bibliothèques de l'Europe , s'imaginant qu'il

existait ou avait existé aémoire justificatif sur la Pucelle pai

Amelgard. Le même endroit m'a aidé au contraire à découvrir qu'Amelgard étail un auteur imaginaire.

Cap. XV. — Obsidclur Compendium ab Anglis et Burgundionibus , ubi Joanna Puella de oppido irruens in hostes, ab uno Burgundione capitur et Anglicis venditur.

Quumautem Compendium supra Isaram flumen cum Burgundionibus ipsi Angli jam diu obsedissent, essetque in oppido, cum multis Francorum strenuis ducibus at({ue militibus , Joanna Puella : eidem Joannae infaustum omen atque infelix valde contigit ; nam certo die cum multis armatis oppidum exiens , ut in hostes impetum faceret , ab uno milite Burgundione capta fuit et ab Anglicis , qui ejus perditionem et extinctionem magnopere exoptabant, multo auro redempta. De qua Anglici , qui toties ejus nominis solius terrore caesi fugatique fuerant, valde laetificati et exhilarati fuerunt. Duxerunt autem eam ad urbem Rothomagensem, in qua dictus Henricus juvenis tune erat cum suo comitatu et consilio ; ubi, postquam quidnam de ea statueretur, diu consiliatum fuisset, in ea sententia resederunt , ut, ea studiose in quodam satis aspero carcere arcis Rothomagensis asservata , coram domino Petro Cauchon, Bellovacensi episcopo, qui ex consiliariis régis Angliae unus de primoribus erat , eo quod infra limites suae dioecesis apprehensa fuisset, contra eam inquisitio et negotium fidei ageretur. Quod diu deductum agitatumquefuit, et per multorum mensium decursum , variisque diebus ac Ticibus , assidentibus inquisitoribus haereticœ pravitatis , et multis sacrae theologiœ , et divini atque humani

juris professoribus, propter hujuscemotli causam ex Parisiis accersitis, multipliciter interrogata fuit; fueruntque interrogationes eidem factae cum singulis suis responsionibus per publicos tabelliones diligentissime exceptée , et in publica munimenta redactae. Mirabantur omnes ferme quod ad interrogationes de fîdei capitulis, etiam doctis et litteratis viris satis difficiles , talis rusticana juvencula tam prudenler et eau te responderet; et quum assessorum, qui acrius et ferventius Anglorum quereiae fautores atque defensores existebant , tota ad hoc versaretur intentio, ut callidis et captiosis interrogationibus capta crirainis haereseos adjudicaretur rea , et per hoc de medio tolleretur, nihil taraen validum aut efficax ad hoc ex ipsius dictis aut assertionibus extrahere potuerunt. Fuerat enim rêvera, ut ab iis qui ejus conversationem et mores coguoverant, testabatur, priusquamadregem accessisset ac etiam postquam inter armalorum cohortes obversata fuit, multum dé vota, quoties poterat ecclesias et oratoria frequentans. Ubi autem de rure pascendo pecori insisteret, si audiret campanae sonura pro elevatione divini corporis et sanguinis, vel pro salutatione Beatœ Mariée, cum magno devotionis fervore solita erat genu tîectere et Deum exorare. Sed et Deo suam virginitatem vovisse affîrmabat : de cujus violatione, licet diu inter armatorum grèges et impudicorum ac moribus perditissimorum virorum fuisset conversata, nunquam tamen aliquam infamiam pertulit. Quinimoquura per mulieresexpertas, etiam inter Anglorum existens manus, super sua integritate examinata inspectaque fuisset, non aliud de ea experiri potuerunt née inferre, nisi quod intemerata virginalia

claustra servaret. Excusabat ipsa virilis vestis hahitum atque tegumenlum , prfeceptum de assumendo atque utendo eo et armis divinitus sibi factum asserens, ne viros, interquos diu noetuque in expeditionibus bellicis obversari haberet, ad illicitam sui alliceret concupiscentiarn, si amictum muliebrem portasset, quod vix profecto inhiberi potuisset. Sed certe, cujuscumque in ea seu simulacrum , seu spécimen virtutis elucere potuisset , vix erat ut apud quos tenebatur se potuisset iustificare , quum nihil ferventius aut propensius, quam ipsam perditum iri et extingui, assectarent. Una enim omnium Anglorum sententia voxque communis erat se nunquam posse cum Francis féliciter dimicare, aut de eis reportare victoriam, quamdiu illa Puella , quam sortilegam ac maleficam difïamabant, vitam ageret in huraanis. Atqui quoraodo innocentia secura evadere, quidve prodesse , inter tôt acerbissimorum inimicorum et calumniatorum manus posset , quales eidem Puella? ipsi Auglici erant, atque alii permulti qui animosius eorum partes defendebant , et judicio assidebant, cjui eam toto annisu, quacunque via, perditum iri cupiebant ? Quum aulem super iis quas afïîrmabat sanctarum virginum apparitiones factas, in una eadeoique confessione perseveranter maneret ; dumque et multoties iteratis examinationibus fatigata , simul etiam squalore et inedia diutini carceris macerata et confecta fuisset ( in quo quidem ab Anglicis militibus, tam intus carcerem , quam a foris juxta ostium jugiter excubantibus, asservabatur), ferunt, judicibussibi, si idfaceret, impunilatemliberationemque pollicentibus , aliquando eam abnegasse se habuisse veras hujuscemodi apparitiones aut divinas révéla iv. a3

tiones ; ad hoc tandem inductam ut, coram assidentibus in judicio, ea ulterius se dicturam asserturamve abjurarel. Quod quum ita factum fuisset nec minus propter hoc a duritia et asperitate carceris laxaretur, aliquot post decursis diebus, vulgatum extitit, eam dixisse, graviter se propterea fuisse correptam, quod hujusmodi apparitiones et revelationes se abnegasset habuisse, denuoque Sanctas easdem sibi in carcere apparuisse, quae de hoc ipsam dire increparant.

Cap. XVI. — Condemnatio Joannae Puellœ , quae igné cremata extitit apud Rothomagum.

Quum autem ad judices ea res perlata fuisset, ipsa iterum ad judicium publiée exhibita , tanquam in abjura tam hœresim relapsa, judicata extitit, et relicta ut talis brachio sœcularis potestatis. Quam illico rapientes executores totaque Anglorum manus, qui m magno numéro cum rege suo Henrico tum erant Rothomagi , spectante innumera pêne populorum multitudine, tam de civitate ipsa, quam de agris et vicinis oppidis (nara plurimi velut ad spectaculum publicum, propterea ad eamdem urbem coniluxerant ) , ipsa Joanna , Deum semper invocans auxiliatoiem et gloriosam Domini nostri Jesu Christi genitricem, igné consumpta extitit. Collecti etiam fuerunt universi cineres, quos i Hic ignis tam de lignis , quam de ipsîus corpore et ossibus reliquerat, et de ponte in Scquanam projecti , ne quid reliquiarum ejusdem aliqua forsan posset superstitione tolli et servari. Et talis quidem finis hujus transitoriae vitœ Joannae fuit.

Expectabit forte hujus histori.e lector nostrum de hujus Puellae gestis judicium ; de qua per omnem

< i . 1 1 1 i ; 1 1 1 1 ea tempestate celeberrioaa fama fuit. Nos vero sicat temere asserere non praesumimns quod revelatioiics et appariliones , quas habuisse aiebat, a Deo faerint , qui mission is sua? signa qua? soli dicitur régi Carolo dixisse minime agnovimus; ita audenter dicimus et afHrmamus quod, ex processu facto contra eam , (juem ipsi vidimus atque examinavimus , postquam ejectis Anglicis Norm-annia sub Caroli ditionem velut postliminio redierat , non sufîicienter constat , ipsam de alicujus erronei dogmatis, contra veritatem doclrina? catholica? , assertione vinctam, vel injure confessa m ; ac per hoc haeresis atque relapsus satis manifeste defuisse fundamentum. Quanquam etiam praeter hoc, poterat processus hujusmodi ex multis capitibus argui vitiosus, coram capitalibus inimicissaepe per eam recusatis, denegato sibi etiam omni consiiio, quae simplex Puella erat, factus et habitus : quemadmodum ex libello, quem desuper, ab eodem Carolo expetito a nobis consiiio, edidimus, si ei ad cujus venerit manus eum légère vacaverit , latins poterit apparere. Pulsis enimde Norman nia Anglicis, idem Carolus per plures regni sui prœlatos et divini atque humani juris doctos homines, diligenter processum prœdictum examinari et discuti fecit; et de ea materia plures ad eum libellos couscripserunt, quibus, coram certis a sede apostolica adcognoscenuum etjudicandumde hujusmodi materia, judicibus delegatis, exhibitiset mature perspectis per eosdemjudicesrin sententiamquamdiximusextititcondescensurn , et sententia contra eam data sub Anglorum imperio cassata et revocata.

Mirabitor lorsan aliquis, si a Deo missa erat, quomodo sic capi et suppliciis nfïîci potueril; scd nullus

admirari rationabiliter poterit , qui sine ulla ha?sïtatione crédit sanctum sanctorum Dominura et Salvatorem nostrum , sanctos prophetas et apostolos a Deo missos ob doctrinam salutis et fidei Deique voluntatem lie-minibus insinuandam, et evangelizandum, variis cruciatibus et suppliciis affectos , triumphali martyrio hanc -vitam finiisse mortalem : quura etiam legamus in Veteri Testamento populum Israeliticum r a Deo jussum Chananaeorum gentes exterminare, et contra suos hostes et idolâtras pugnare , tara propter sua peccata, aut alicujus etiam ex eis, aliquando praevalentibus eis hostibus, cecidisse et corruisse. Quis enim novit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit? Non tamen ita hœc dicimus, quod eamdem Joannam, modo quem diximus ex hac misera vita praereptam, apostolorum aut sanctorum martyrum velimus meritis coaequare ; sed quod minime repugnantia aut inter se incompassibilia reputamus, etiam quod a Deo , ad subveniendum regno et genti Francorum adversus hostes suos Anglicos, qui tune reguum ipsum gravissime opprimebant, ad ipsorum Francorum Anglorumque couterendum superbiam , et ut ne quis « ponat carnem brachium suum, » sed non in Deo, sed in se ipso solo de suisque viribus glorietur, dicta Joanna a Deo missa fuerit; et nihilominusquod eam Deus, vel ob régis vel gentis Francorum démérita , ut pote quod tautorum benefîciorum , quanta Deus per eam ipsis mirabiliter conlulerat, ingrati, non proinde débitas agerent gratias divinitati , aut victorias eis concessa's non gratiœ Dei sed suis meritis aut viribus attribuerint (quae mérita profecto nulla nisi mala tune erant, quum mores corruptis-

simi cssent, seu alia causa aliqua , justa quidem , quoniam non est apud Ueum iniquitas, licet a nobis minime cognita), ab hostibus capi, et supplicio sic eam afîici permiserit, gratiam quam gratis nec merentibus dederat, abindignisac ingratissubtrahendo.Saepeenim quod divina pietas dédit gratis, tulit ingratis; quod autem per fbeminas interdum cum armis, interdum sine armis, suis subventionem et victoriarum solatia de hostibus Deus contulerit , testes sunt historiée de Debbora , Judith et Hester, quae canoni divinarum scripturarum inseruntur.

Talibus igitur de Joanna Puella dicta recensitis , de cujus missione et apparitionibus et revelationibus per eam assertis, non ulli pro suo captu et arbitrio, quod voluerit, sic vel aliter sentiendi adimimus libertatem : ad narrationis nostrae seriem prosequendam revertamur.

Page 1