JEAN NIDER
Jean Nider , Alsacien , docteur en théologie de l'université de \ ienne, fut prieur des dominicains de Nuremberg, puis de Baie. L'année même où il fut appelé dans cette ville, le fameux concile s'ouvrit, et il y assista. Vers 1439 il eut l'honneur de lire devant l'assemblée un traité de discipline ayant le titre bizarre de Formicaire , Formicarium , qu'il avait composé pour diriger les religieux de son ordre dans la confession et dans la recherche de l'hérésie. La Pucelle est mentionnée dans cet ouvrage avec assez peu de faveur : ce qui n'est pas surprenant , vu les autorités d'après lesquelles Jean Nider parle d'elle. Il allègue en effet la circulaire envoyée par le gouvernement anglais à l'empereur Sigismond, et le témoignage oral de Nicole Lami , ambassadeur de l'université de Paris au concile. Ce Nicole Lami , humaniste et théologien distingué, ne figure pas au procès de Jeanne; mais il avait été recteur de l'Université à la fin de 1429, preuve suffisante de son animosité contre Charles VII et ses adhérents. Enfin notre docteur alsacien lui-même se trouvait dans une disposition d'esprit assez mauvaise pour aborder le chapitre de Jeanne d'Arc, car il était rigide inquisiteur et avait fait brûler quantité de sorcières, muliercularum quas maleficas vulgus appellat acerrimas ini'estigator, dit l'abbé Trithème.
Le Formicarium a été publié plusieurs fois et notamment à Douai en 1602 (in— 12;. C'est de cette édition qu'est tiré l'extrait suivant, qui s'y trouvé au chapitre VIII du cinquième livre.
Fuit praeterea, infra decem annorum spatia, noviter in Francia quœdam, de qua prœmisi (1), virgo ,
(I) 11 n'en a parlé que pour l'annoncer dans le paragraphe qui précède celui-ci.
ET HISTORIENS Ql! XV* SIÈCLE. :>03
Johanna nomine, tamprophetico spiritu, quam miraculorum potestate , ut pulahatur, clarens. Haec enim vesle virili semper utebatur nec ul lis doelorum quorumcumque persuasionibus emolliri potuit ut taies deponeret vestes, foemineis contenta, prœsertim cum se palam virginem et fœminam esse protestaretur. « Sub hoc, » inquit, « liabitu virili, in signumfuturae « victoriae, ut verbo praedicem et habitu, aDeo missa « sum juvare verum Francorum regem Carolura et « in suo firmare regno, a quo enm fugare nituntur rex « Angliae et dux Burgundiae. » Pro tune enim hi juncti mutuo caedil)us et armis Franciam premebanl gravissime.
Igitur cum suo domino Johanna continue velut miles equitabat, fulura et fausla multa prsedicebat , victoriis bellicis quibusdam intererat etalia mira taiia perpetrabat, de quibus nedum Francia, sed omnia christianorum régna stupebant. Ad lantam denique praesumptionem renit Johanna ut, nondum adepta Francia, jam Bohemis, ubi hcereticorum multitudo tune fuit, minas intentaret per litteras (1). Dubitabant exinde saeeulares et ecclesiastici , regulares et monastici quo spiritu regeretur, diabolico an divino. Scripserunt proinde quidam viri litteratissimi tracta tus ej us ex parte, in quibus, non modo di versa, sed etiam adversa de Virgine senserunt. Postquam autem regem Carolum in multis juvisset et firmasset regno , annis quibusdam, démum nutu, ut creditur, divino, per Anglicorum armatam capta est et incarcerata. Accersitis autem et vocatis in magna multitudme
(1) Voir cetle lettre dans notre cinquième volume.
magistris, tarn divini , quam lmraani juris, nmltis diebns examinata est. Et prout a magistro Nicolao Amici, licentiato in theologia aiulivi , qui ambasiator fuit uiiiversitatis parisieusis , tandem ipsa fassa est se habere familiarem Dei angelum, qui judicio litteratissîmorum virorum judicatus est esse malignus spiritus ex multis conjecturis et probationibus. Per quem spiritum velut magam effectam, ipsam ignibus per publicam justitiam consumi permiserunt, et prout de hae historia rex Anglia? nostro imperatori Sigismundo satis late scripto tenus historiam innotuit.
Eodem tempore duoe foemince prope Parisius surrexerunt, se publiée dicentes missas a Deo ut virgini Johannae essent in subsidium ; et quemadmodum a praedicto magistro ÏNicolao viva? vocis organo audivi, obinde velut magae vel maleficœ per inquisitorem Franciœ capta? sunt, et per plures sacra? theologia? doclores examinata? , tandem reperta? sunt maligni spiritus deliramentis deeepta?. L nde, quum una ex eisdem fœminis se per angelum Sa taux seductam conspieeret , ex magistrorum informatione a coeptis resipuit, et errorem, prout debuit , statim revocavit. Alia vero in pertinaeia permanens , ignibus consumpta est (1).
1 Voir sur ces Jeu\ femmes le récit contenu dans Journal d'un bourgeois de Paris. Ci-dessus , p. 467.
ET BISTORIKNS 01 M' SIÊ( I l
LORENZO IH'ONINCONTlto.
Munit or i a l'ait connaître comme historien Booninconlro, auteui «jui jusque-là n'avait été cité qu'à cause de ses travaux sur l'astrologie. C'était un réfugié toscan, qui après avoir servi dans les armées de François Sforce, alla chercher un asile à la cour du roi de Naples, Alphonse Ier. Il termina en 1458, à l'âge de quarantehuit ans, un livre intitulé , De ortu regumNeapolitanorum et arum. linéique gestarum. Muratori supprima toute la partie de cette histoire antérieure à 1360 et donna le reste sous le titre tX Annales Sanminiatenses, à cause que San Miniato était la patrie de l'auteur. Le passage où il est question de Jeanne d'Arc n'a sa place ici que parce que Beolford y est nommé connue l'unique auteur de sa mort : opinion qui dut être, dans tous les pays, celle des hommes clairvoyants de ce temps-là.
Muralori , Retum Italicarum Scriptores , t. XXI, col. 136.
Johanna quaedam virgo , qttanquam rustica , quartumdecimum agens annum, Carolo régi Francorum clixit se a Deo missam ut principissa belli contra Anglos fieret ; quod si is faceret, fore victurum. Rex ergo, juxta petitionem suam, constituit eam principissa m suœ militiee. Quae postea Anglos pluribus bellis superavit : nam quum bellum maxime arderet inter Britones et Gailos, Britonumque res superiores hactenus floruissent, excitatus est a Deo spiritus Puellae, quse régi consuluit quonam modo bellum administrait et acies instrui deberet. Idque tanta vi animi et facundia disseruit, ut rex eam principissam fecerit. Quum igitur Brifones Aurelianensem urbem obside-
rent, ut Loira fluvio facilius potirentur, tormento mural i , quod bomhardam dicunt, comité percusso Salisberiensi, qui vir omnium fortissimus dicebatur (et apud Gallosejus nomen formidabile erat), cura parte exercitus Gallorum Puella in Britones invecta , Britones superat. Plures duces in illa pugna occisi aut capti fuere. Ea victoria civitas obsidione liberata. Deinde, eaduce, plura oppida suscepere, quœ a Britonibus fueranl occupata. Tandem post duos annos , quum semper rem prospère gessisset, a quodam in tumultuaria pugna capta est apud Compiegnium oppidum, et apud Rotomagum a duce Betford igné crematur (1).
(1) Un témoignage à peu près contemporain de celui de Buonincontro et encore moins instructif, est celui d'Antonin de Forciglioni , dominicain , qui mourut archevêque de Florence. Toutefois, Edmond Richer, Hordal et d'autres anciens auteurs, ont attaché de l'importance, à ses paroles, parce que l'église l'a placé au rang des saints. L'opinion qu'il émet se réduit à ce peu de mots : MulCa admiratione digna agebat : quo autem spiritu ducta , tir sciebatur. Credebatur magis Spiritu Dei. Hoc patuit exoperibus suis ; nihilenim inhonestum in ea videbatur, nïhil superstitiosum ,■ in nullo a veritate fidei discrepabat. ( Sancti Antonini Opus flistoriarum, pars 111 , tit. 22 , c 9, sect. 7.)