Jehan Luillier, drappier, et bourgois d’Orléans
(1) Drap cramoisi superfin de Bruxelles.
(2) Vert sombre tirant sur le noir. Le vert et le cramoisi étaient les couleurs de U livrée de la maison d’Orléans. Le vert fut gai ou clair du temps du duc Louis. Après qu'il eut été assassiné , son fils remplaça le vert gay par le vert éruu. Le vert perdu succéda à ce dernier après la bataille d’Azincourt , où le prince fat fait prisonnier. (Voyez Catalogue des Ârch. de Joiirsanvault , t. I , p. 129.)
et Jehan Bourgois, taillendier dudit lieu, confessèrent avoir eu et receu de Jacques Boucher, trésorier général de M*' le duc d’Orléans , la somme de treize escuz d’or viez du poix de soixante et quatre au marc, pour une robe et une huque que les gens du conseil de mondit seigneur le duc firent faire et délivrer dès le mois de juing cccc vint neuf à Jehanne la Pnoelle, estant lors audit lieu d’Orléans : c’est assavoir, ledit Luillier, pour deux aulnes de fine Brucelle vermeille dont fut fiiicte ladicte robe, huit escuz ; pour la doubleure d’icelle deux escuz ; et pour une aulne de vert perdu pour fiiire ladicte huque, deux escuz d’or; et ledit Bourgois, pour la façon desdictes robe et huque et pour satin blanc, sandal et autres estolfes, pour tout, ung escu d’or; si comme, etc. Et s'en tindrent à bien contens, etc. , quictes, etc. Fait le v*jonr d’aoust, l’an mil cocc et trente. Signé Cormier.
LETTRE DE PERCEVAL DE ROÜLAINVILLIERS Aü DUC DE MILAN PHILIPPE-MARIE VISCONTI.
SI join 1429.
Publiée d’après un manuscrit de la Chartreuse de Moelk dans le Codex fdstorico^diplomatkus, faisant suite au Thesaums anec^ dotorum de Pez(part. III, p. 237). M. Yoigt, qui ignorait cela, imprima comme document inédit une traduction en vieil allemand de la même pièce trouvée par loi dans les archives secrètes de Kcenigsberg (voir la Gazette littéraire de Leipsick, n® du 3 juin 1820). Ce nouveau texte," où le nom de Boulainvilllers était travesti en celui de Boulourmak, servit à faire une traduction française que M, Buchon a placée dans le Panthéon littéraire.
Perctval de Boulainyîiiiers , auteur de celte épitre , était un homme très-important à la cour de Charles VII. Il s’intitule dans sa souscription , conseiller-chambellan du roi et sénéchal de Berry. Avant d’étre appelé à celte charge , il avait eu à remplir plusieurs commissions pour le recrutement des auxiliaires écossais et lombards. 11 se trouvait tout naturellement en relation avec la famille Visconti , ayant épousé la fille de Perceval de Goumài, gouverneur d’Ast pour le duc d’Orléans.
11 a été expliqué précédemment (p. 22) comme quoi la lettre de Perceval de Boulainvilliers fut mise en vers et accommodée aux événements de 1430 par le poète Antoine Astezan .
lllnstrissimo et magnifico priucipi domino Johanni(1) Angelo Mariæ, duci Mediolanensi, domino meo honorando.
Illustrissime et magnifiée princeps et domine mi honorandissime, mortalium cura et præcipue studioû excellentesque animi nova et alias inusitata scire desiderant, inveterataque quasi diu degustata fastidiunt. Hinc est, magnifiée princeps, quod, attentis vestrœ serenitatis laudibus, præconiis et vestrorum desideriorum mirandorum investigatione et conatibus, præ> sumpsi vobis significare qualia et quanta régi nostro Franciæ regnoque suo noviter contigerunt.
Jam, ut reor, auribus vestris insonuit fama cujuadam Puellœ, nobis, ut pie creditur, divinitus missæ, cujus ut vitam, actus, statum moresque paucis attingam, ipsitts ortus narrabo principia.
Nata est in uno parvo villagio nominalo Donpremii in ballivia Bassignata (2), infra et in finibus regni Fran-
(1) Corrigez PhXUppo. Le ms. portait Th. qu’on aura lu Jh.
(2) »Sans doute Baêsignac$iui.
ciæ, super fluvium de Meuse. Quæjuxta Loltringinni, justis et simplicibus parentibus noscitur progenita. lu nocle Epiphaniarum Domini , qua gentes jocundius soient actus Chrisli reminisci , banc intrat mortalium lucem, et(miruin)omnespIebeii loci illius insËstimablli commoventur gaudio, et, ignari nativitatis Puellæ, bine iiide discurrunt, investigantes quid novi contigisset. Nonnullorum corda noTum consenserant gaudium. Quid plura? galli, velut novœ lætitiæ præcones, præter solitum in inauditos cantus prorumpunt, [ etalis corpora tangentes, fere per duas horas novæ rei prænosticare 'videntur eventum. ^
Âlitur infans, quæ ut crevisset et annosaltigisset septenos, agricolarum gentium more , agnonun custodiæ a parentibus deputatur, in qua nec oyicula noscitur dépéri isse, nec quicquam a fera exstitit devoratum; et quando aifuit in paterna domo, omnes fa* miliares tanta securitate protexit ut, nec hostis, fraus barbarorumvelmalitia in minimocontingerent. Tandem peractis ætatis suæ duodecim annis, prima sibi revelatio facta est in hune modnm :
Ipsa cum puellis custodiente oves parentmn suorum, quædam Tagabantur in prâto. A circumstantibus accessitur ; utrum pro flonim pugillo aut pro aliquo tali, cursitare vellet, interrogant. Annuit ilia et, sponsione facta, tanta celeritate secundo et tertio incursu movebatur quod minime eam terram calcare credebant, adeo ut una puellarum exclamaret : « Johaniia (sic est nomen ejus), video te volantem M juxta terram. N Quæ quum cursumperegisset et in fine prati quasi rapta et a sensibus alienata, spiritus resumendo, corpus. pausaret fatigatum, juxta eam aOuit
quidam juvenis qui eam sic est allocutiis ; « Johanna, M domum pete; nam mater dixitse opéra tua indigere.» Et credens qnod frater esset aut aliquis convicinorum poeromm, festinans domum venit. Mater obviât quæ causam adventus aut derelictarnm ovium quærit et increpat. Et respondens innocens Puella ait : « ?iumquid pro me mandasti? » Gui mater ; i< Non. »
Tune credens se esse de puero delusam, volens ad sodales reverti, subito ante ipsius oculos nubes prælucida objicitur, et de nube facta est vox ad eam dicens : « Johanna, oportet te aliam vitam agere et mi- « randos actus exercere ; nam tu ilia es quam elegit <( Rex cœli ad regni Francorum reparationem et Kan roli regis, expuisi a dominio suo, auxilium et protec- « tionemyTu virili indueris veste; arma sumens caput ueris guerræ; omnia tuo consilio regentur. » Hac autem facta voce, disparuit nubes et Puella, tanti prodigii stupefacta, dictis nec pro primo (idem adhibens, sed manens perplexa, utrum credere deberet an non, innocens ignorât. Diebus noctibusque consimiles apparitiones dictœ Puellæ liunt et vicibus repetitis renovantur. Tacet ilia; nulli,nisi soli curatopresbytero, animum detexit et in hac perplexitate fere quinque annorum persévérât spatio.
Tandem comité Salseberiensi ex Anglia in Frandam appellente, præmissæ apparitiones et revelationés dictæ Puellæ ultra solitum reinnovantur et multiplicantur. Goncutitur juvenculæ animus, mens anxietate æstuat, etquodam die, dum contemplaretur in agro, insolita apparitio grandior et clarior quam unquam vidisset ei visa fuit, et facta est ad eam vox dicens : « Usquequo tardas? Quare non festinas? Aut
K cur lion pergis cito gradn quo Rex coeli te destina^it? « Nam in absentia tua destruitur Francia, devastautur H oppida, jusliobeunt, proceres occiduntur, inclytos «sanguis funditur. » Et iUa aliquantisper animata, curato suo monita , respondit : « Quid faciam aut quo- « modo faciam? Ibo? Non nori riam, gentem uescio, (fregem non cognosco; mihi non credent; cunctis « ero in derisom et merito. Quid stultius quam ma- « gnatibus dicere quod puella Franciam reparet, regat « exercitus, de hoste triumphiun reportet? Quid ludi- «cbrius quam quod puella Tirili induatur veste?» Quumque hæc et plura alia disseruisset, responsum sic accepit : « Rex cœli ordinat et vult ; ne amplius quæ- « ras quomodo hæc fient : quoniam sicut voluntas Dei « est in coelo, sic erit et in terra. Pei^e hic prope ccjacetitem villam, nominatam Vaucolors (1) quæ « sola in Gampaniæ partibus régi fidem servat, et villæ « illius custos nuUo impedimento te ducet quo petes. » Sic egit , et multis præostensis mirandis, jussit eam nobilibus associatam per vias conduci ad regem. Qui venientes, per medios hostes transierunt, nulla repuisa interjecta. Et quum usque pervenissent ad castrum de Caynone(2) in Turonensibus partibus quo se rex muniebat , consilio regio deliberatum erat quod faciem regis non videret neque ei præsentaretnr usque in diem tertiam. Sed hominum corda subito mutantur. Âccersitnr Puella. Mox et de equo descendit et per archiepiscopos, episcopos, abbates et ulrinsque iàcoltatis doctores diligentissime examinatur in fide et mo-
(1) Ventelori dans le texte de Pea.
(2) (Savemo dtiii Pez ; Chinon dans la traduction de M. Baehon.
ribus. Demum rex eam ad suum parlamenlum ducit, ut strictius et Tigilantius adhuc quæstionaretur. Et in his omnibus, reperta est fidelis catholica, bene sentiens in (ide, sacramentis et institutisEccIesiæ. Âmpliusper mulieres doctas, peritas virgines, viduasetconjugatas curiosissime percunctatur , quæ nihil aliud quam [quod] muliebrem honestatem atque naturam decet, sentiunt.
Præterea adhuc spatio sex septimanarum custoditur, intuitur, consideratur, si saltem aut aliqua levilas vei mutatio ab incœpto concipiatur. Sed immobilis Deo serviendo, missam audiendo, Eucfaaristiam percipiendo, prima proposita continuât; regem omni die lacrimosis suspiriis efflagitat ut licentiam invadendi hostes det aut domum paternam repetendi. Et diflflculter licentia obtenta, cum victualibus conducendis Aurelianum intrat. Cito post castra obsidentium invadit, quæ licet inexpugnabilia judicarentur, tamen in trium dierum spatio ipsa deyicit. Hostes non pauci occiduntur, plures capiuntur, reliqua pars fugatur. Nunc ciyitas ab obsidione liberatur. Quibus actis, ad l’egem revertitur. Rex ei obviam properat, jucunde snscipit , et aliquanto temporis intei'vallo cum l'ege manet, festinat, sollicitât, ut expeditiones evocet, congreget acies ad reliquam partent adversariorum deTincendum. Et redintegrato exercitu , xillam quæ vocatur Jarguellum (1) obsidet; in crastinum con- Rictum' dat; vi capitur, sexcenRs bellatoribus nobilibus ibi victis, inter quos cornes Suflfordiæ, Angiicus, et
(1) Françutam dans le texte de Pez.
frater germanus capiuntur, reliquns vero frater occi-
ditur.
Post tamen trium dierum interjectospatio, Magdunum saper Ligerim et Baugenceium, oppida fortia et munita, invadit, expugnat et devincit. Nec moram poDÎt, et die ilia sabbati quæ xx. eratjunii, exercitoi Anglicorum ad succursum properanti occurrit. Invadunlur hostes; Victoria oostri potiuntar, inteifectis mille quingentis viris bellatoribus, mille captivatis,. inter qoosquidam capitanei capti sunt, scilicet domini de Taleboth, et de Fastechat, et fîlius domini de Hendesfort, ei quamplures alii. De nostrisautem non reperd très occisi. Quœ omnia miracnlo divinitus facto attribuimus. Hæc et multa alia Puella operata est et^ Deo largiente, majora horum faciet.
Hæc Paella competentis est elegautiæ, virilem sibi vindicat gestum, paucum loquitar, miram prudentiam demonstrat in dictis et dicendis/Vocem mulieris ad instar habet gracilem', parce comedit, parcius vinum samit ; in equo et armorum pulchritudine complacet, armatos viros et nobiles multum diligit, frequentiam et collocationem mullorum Êistidit, abundantia lacrimarum manat, hilarem gerit vultum, inaudibilis laboris et in armorum portatione et sustentatione adeo fortis, ut per sex dies die noctuque indesinenter et complété maneat armata. Dicit Ânglicos nullum habere jus in Francia , et dicit se missam a Deo ut iilos inde expellat et devincat, monitione tamen ipsius facta. Regem summe veneratur. Ipsum dicit esse dilectum a Deo et specialiter præservatum et præservaiidum. Dominum dncem Aurelianens^,.
nepotem vestrum (1), dixit miraculose liberandam, monitione tamen prius super sua libertate Ânglicis delinentibns facta. Etat, illustrissime princeps, finem faciam verbis, mirabiliora sunt et fiuat quam vobis possem scribere aut liiigaa fari.
Ultra scribendo præsenter evenit quod præfata Puella jam perrexit ad partes civitatis Remis in Campania , ubi rex festinanter tendit ad consecrationem et coronationem suam , Deo jarante (2).
Me vobis humiliter recommando. Scriptum die XXI. junii, auno Domini 1429.
Yester humillimus servitor, Paranalio (3), dominas de BolanTillari, consiliarias et camerarios regis francoram et domini ducis Bitnricensis senescalcas.