LETTRE D’ALAIN CHARTIER A UN PRINCE ÉTRANGER
Fin de juillet 1429.
Imprimée une seule fois par Lami , dans les Deliciœ eruditorum (t. IV, p. 38'^ , d’après un manuscrit de la bibliothèque Ricardi, à Florence. Le manuscrit 8757 latin de notre Bibliothèque royale en contient une autre le<;on ; mais les deux textes sont tellement ▼icieux que même après les avoir travaillés l’un par l’autre, il faut renoncer à établir le sens de plusieurs passages.
La lettre est sans adresse, sans souscription et sans date. On l’attribue à Alain Chartier, parce que les deux manuscrits où elle se trouve sont des recueils de lettres de cet homme célèbre. Lami conjectura qu’elle avait été écrite pour l’empereur Sigismond; mais un secrétaire du roi de France écrivant a l’empereur d’Allemagne ne l’aurait pas appelé illustrissime princeps. Il s’agit d’un prince qui avait envoyé un exprès à Bourges pour prendre des infiinnations sur la Pucelle auprès de l’abbé de Saint-Antoine en Dauphiné ou de l’archevêque de Vienne. Le choix de ces deux dignitaires ecclésiastiques, tous deux appartenant à la même province, tous deux voisins de la Savoie, me semblerait devoir porter les conjectures de ce côté. Si Amédée VIII , duc de Savoie, n’est pas le personnage auquel s’adresse Alain Chartier, on pourra choisir entre son fils Louis, prince de Piémont , le marquis de Montferrat , le marquis de Saluées ou le duc de Milan .
Illustrissime princeps, nuntius vester Corardus Biruris pridie me convenit; qui se a vobis in Galliam missum[assei'uit], ut,cum abbateSancti Anlhonii vel
archiepiscopo Viennensi (1), quæ dePuella dicerentur, Iltteris impetrare posset; sed neutro horum invento, rogavitme vehementer, ut si gratam, si jucundam rem Tobis facere cuperem, bas li tter as de Paella conficerem. Ego vero splendore ac magniludine vestri commotus, libenter operam dedi, ne magnarum rerum atque illustrium, et quæ vos scire magnopere cupitis, inanis Tester nuntius vacausque rediret.
Primum , ut opinor, cuja sit Puella vultis scire. Si nationem quæritis, deregno est; si patriam, de Valle- Colorum, oppido quod est prope flumen Meusæ; parentibus Data qui agriculturæ pecoribusque vacarent. Ætatem pueritiæ iiigressa, curæ pecudum est posita. Ubi Tero duodecimum annum attigit, Toce ex nube nata , sæpenumero admonita est nti r^em ad« iret regnoque labenti succurreret. Sed quum Anglici valido exercitu, validis castellis ac bastidiis Aureliania obsedissent, non admonita tantum fuit Superorum oraculo, Terum quoque minis adfecta, quod pœnam gravissimam lueret nisi raptim ad r^em acoederet. Interrogauti [quomodo] proficisceretur, quid Tel perfectam (2) facere oporteret , responsnm est : tt Habita « muliebri deposito,Tirilem adsume, [et socios] qui te « concomitentur ad regem et conducant a capitaneo M Vallis-Colorum. Profecta ubi sis, et cum rege loquuta, « fac libérés Aurelianis ab obsidione. Hinc regem con- « secrandum Remis adducas ; coronato Parisius reddas « regnumque restituas. »
(1) RemeMi dans l'édition de Lami.
(2) Endroit visiblement altéré par les copistes. L'édition donne quod nÜ pet au lieu de quid vet. Je proposerais quidve profeetam.
Non fait in mora Paella ; capitaneum adiit, comités accepit, virilem vestem induit, et ascendens equum, qaod nosquam antea, iter adgreditur, atque per rura, per castra, per civitates hostiles et media hostiam tela, ipsa incolumis et sociis salvis omnibus, progressa, tandem ubi rex erat advenit. At rex, audito adventu Puellæ, perceptoque quamobrem reniât, qnidre se facturam dictitaret, sapientissimi regis consilio usas, neque contemnendam eam, neque admit* tendam prias statuit , quam experimento adgnosceret quid ilia haberet rei bonæ aut malœ , fictum vel rerum, compositum aut prarum. Igitur Puella apud doctissimos riros, relut in pugnam, in examen adducitur, ubi de multis arduisque rebus humanis ac dirinis etiam atque etiam interrogata, nihil nisi egregium et dignum laude respondit; ut non in agris pecudes pavisse, sed in scholis litteras addidicisse rideretur. Spectacul um profecto pulcherrimum : fœmina cum riris, iiidocta cum doctis, sola cnm multis, in* fima de summis disputât ! Sed quum l’ex accepit quibus rerbis quare constantia ateretar> accersiri coram se jussit, loquentem audivit diligenter. Quid loquuta sit, nemo enim est qui sciât illnd. Tamen manifestis* simnm est regem relut Spiritu (1), non mediocri fuisse alacritate perfusum.
Post hæc Puella, quum dirina arderet præcepta adimplere, petiit confestim sibi dari exercitum quo Aurelianis succurrat jam périclitant! : cni,ne quidquam temere ageretur, negatum principio, tandem est concessum. Quo accepto, cum ingenti copia rictualium
(1) Sfnretum dant l’édition de Lami.
Aurelianis concedit. Transeuutes sub hostium castris nihii hostile percipiunt; hostes eaim velut ex inimicis amici, ex viris mulieres facti aut cuncti ligati manibus forent, victualia in urbem transire æ<]uo animo patiuntur. Delatis in urbem victualibos, ipsa castra aggrediens, quoddam miraculum est quonam modo, vel quam brevi spatio, ceperit ilia, prœsertim quod in medio quasi pontis (1) erectum, ita Talidum erat et tam munitum omnibus rebus ac Tallatum, ut, si gentes, si nationes omnium oppugnassent, non tamen posse capi crederetur. Oppugnat demum unum , demum aliud, ac tertium oppidum, quæ ut erant circumamicta fluminibus, plena armatorum et præsidiis universis, nullo pacto expugnari posse videbantur. Quæ quidem oppida victa hæc bellatrix velut tonpestas obruit, ac dehinc audito Anglicoscumexercitu prope esse, exercitum et aciem ducit in hostes, magno animo invadit. Neque eo remota est quod essent hostes longe numéro superiores. Non potuerunt Anglici sustiiiere impetum Puellæ, ita quod victi, in modum pecudom usque ad unum csesi sunt omnes. Posthæc pronuntiat non esse ignorandum advenisse tempus qno suscipienda corona régi esset ; eundum ei^o Remis : quod multis,non tantum difficile, sed impossibile yisumest, quippequodabhostibus per eas(?)oporteret civitates atque locos procedere. At ipsœ civitates ultro sese régi dabant. Igitorqoe veutum est Remis et rex, Puella duce, consecratus est.
Cæterum ne longius progrediar et paucis, si possim.
(I) L’édition et le mAnofcrit, Pomiem tu lien de pomüt; l’ane et l’antre indi* quent par un blanc qu’il y a lacune entre wHdio et quart.
multa perstringam : iiemo mortalium eat, qui si ipsam cogitet, non admiretnr, dictis stnpeal, factis et gestis, quæ tam multa et mirabiiia brevi tempore egerit. Sed quid mirum? Quid enim eorum est quæ habere duces oportet in bellis, quod Puella non habeat? An prudentiam militarem? Ilabet mirabiiem. An fortitudinem? Habet animum excelsum, superquc omnes. An diligentiam? Vincit superos. An juslitiamV an •virtutem? an feiicitatem? Et his præter cæteros est ornata. Et si est contlictura cum hoste, ipsa exercitum ducit, Ipsa castra locat, ipsa prælium, ipsa aciem instruit, et fortiter opéra militis utitur et quam pridem opéra duels exsequitur. Dato enim signo, hastam rapit,raptam concutit, vibrât in hostes, et, tacto caicaribus equo , magno impetu in agmen irrumpit.
Hæc est Ilia quæ non aliunde terrarum profecta est, quæ e cœlo demissa videtur ut ruentem Galliam cerTice et humeris sustineret. Hæc regem in vasto gui^ite procellis et tempestatibus laborantem in porttim et littus evezit, [et] erexit animos ad meliora sperandum. Hæc Anglicam ferociam comprimens, Gallicam excitayitaadaciam,Galllcamprohibuit ruinam, Gallicum excusait incendium. 0 yirginem singnlarem, Omni gloria, Omni laude dignam , dignam divinis ho- Doribua! Tu regni décos, tu lilii lumen, tu lux, tu gloria non Gallorum tantum, sed christianomm omnium. Non Hectore reminiscat et gaudeat Troja , ex* sultet Grœcia Alexandre, Annibale Africa, Italia Cæ* sare et Romanis ducibus omnibus glorietur. Gallia etsi ex pristinis multos habeat, hac tamen una Puella contenta, audebit se gloriari et laude bellica
LETTRES, ACTES cœteris nationibusseçomparare, verum qaoqae, si expediet, se anteponere.
Hœc saut quæ de Fuella iDprœseutiarum habui ; qoœ si brevius dixi quam forte yelitis, eo factum existimetis quia si ea fusius dixissem, non in litteras, sed in librum exiissent. Valete.
XUl.