‹ Raiatea la SacréeChapitre 84 sur 88 · CONTES ET LEGENDES, CHANTS POPULAIRES · texte numérisé non relu

CONTES ET LEGENDES, CHANTS POPULAIRES

On pourrait imprimer d’encombrants volumes de contes et lésendes en langue tahitienne. Mais, d’un côté, ceux qu'il est possible de recueillir actuellement, pour nombreux et touffus qu’ils soient, ne peuvent être considérés que comme des débris des anciennes lésendes, des épopées populaires qui se sont transmises oralement de génération en génération. D’un autre côté, ils sont tout émaillés d'expressions surannées, de termes archaïques dont le sens échappe même aux indigènes contemporains. Aussi ces lambeaux d’une littérature riche et variée ne valent-ils pas la peine d’être sauvés inextenso de l’oubli et n'’offrent-ils guère d'intérêt qu’au point de vue philologique.

Cependant, les quelques morceaux inédits que nous donnons ici complèteront le tableau général de la civilisation tahitienne. On y reconnaîitra la manière naïve, simple et laconique du langage primitif, et ils serviront de point de comparaison avec les légendes d’autres peuples sauvages ou semi-civilisés qui ont été publiées durant ces dernières années.

Nous avons ajouté une conversation-type entre indigènes, avec traduction littérale à côté, pensant qu'elle ne manquerait pas de saveur locale.

Pour la lecture à haute voix des mots indigènes, on voudra bien se reporter aux règles données au chapitre X (langue tahitienne).

Quant aux chants, nos aimables collaborateurs ont pensé que la mélodie seule devait être donnée. Nos procédés de notation ne peu-

vent rendre exactement l’harmonie de ces mélopées à moitié sauva-,

ges. Qu'un esprit hardi s’en aille les recueillir dans un graphophone et publie, en guise de volume inédit, un recueil de «rouleaux » ou de «plaques » ..… ce sera le meilleur procédé de notation.

E aamu.

E parau paari no te mau Fenua tahiti, papaihia no Taumihau tane.

Te hoe taata o Haamauriri no Maupiti, ua opua oïa 1 tona tere e haere i te mau fenua, e mataitai.

Faaroo aere te hoe tau vahine i taua tere ra, haere atura faaau ia raua ia Haamauriri teie te j’oa i taua na vahine ra o Urumaraitapu, e o Urumaraihau. Ua to ihora i te pahi ia Aere, ua faatia aera 1 te ie, faauta ina vaa mataeinaa, ia aua tamarii, e i a ana taata paari.

Farara maira te mata'i ra Toerau faaea era o Urumaraitapu e 0 [rumaraihau i nia i te Maro ura, tere atura Borapora, imi ihora raua 1 te tane ireira e aita litea.

Ura tia ere teie, haere atura Tahaa, imi ihora i te tane ireira, e aita, tia era te ie o taua pahi ra, tere atura 1 Raïatea tapae atura 1 Opoa, imi ihora i te tane, e aita tia ere te ie, tere atura i te Maru fenua i Matairea, imi ibora i te tane ireira, e aita. Tia era te ie tere atura 1 te maru fenua Aimeo, imi ihora i te tane e aita. Tia era te ie tere atura 1 te maru fenua i Tahiti, tapae atura Punauia, tei Bunauia te hoe taata o Teena 1 te maira taua pahi ra,e na vahine inia iho ia Urumaraitapu e ia Urumaraihau.

Horo atura na uta i te Arii ra tei Haapape ia o Terütaihia, te fenua o Tahiti tona j’oa, faaite atura i te Arïi e pahi teie e haere mai nei e piti tau vahine nehenehe roa i nia iho, parau maira te arii, 1a Teena, haere a tapare, e tapae mai, faaite atura o Teena 1 taua na vahine ra, e vahine poria te tahi na oe te reira e te Arii, e vahine ivi te tahi nau ia ete Arüe!

tm mem

sélliie….

te eme 0 md nie pt ——

duc el tt it

Tapae maira taua pahi ra o Aere, parahi ihora taua na vahine ra 1 nia i te Maro ura, pee atura i ropu i te Mahora o te Arii o Territaihia te ara o Tahiti.

Pii atura te Arii, haere mai, parau maira o Orumaraitapu oia te vahine poria ia rahi mai te manava e te Arii e, i te tere o te taata 1ino nei, parahi maira Terii taihia i tona Aoraiï, e o Teena i te paeaui. haere atura o Urumarai tapu te vahine poria i nia i te Ari parahi atura, haere atura, o Urumaraihau te vahine ivi i nia ia Teena parahi atura.

Hoi atura Teena e taua vahine i Punaauia, 1 uta 1 te peho faea atura raua, e hapu aere taua vahine, e fanau aera e tamaroa, topa ‘tura 1 tona j'oa ia Auatoa te raa o Tahiti. tona i’oa, faaamu atura raua ia Auatoa, e paari atura taua tarnaiti ra, hinaaro aere i te Omore, ua fatahia inia 1 te fare.

Te ui nei o Auatoa i te metua : e aha teie inia i to tatou fare? faaite atura o Teena : e Omore te reira, o Teara o tahiti Lona r'oa.

Tatara maira taua tamaiti o Aua i taua Omore ra, tuu aera i nia 1 te rima, ua parau atura i te metua : e aha te ohipa 1 tele raau ?

Te parau o Teena e taparahi taata. parau atura Auatoa i te metua : haapii oe ia'u i te taparahi taata, haapii atu ra. o Teena 1 te tamaiti e ite atura, parau atura Auatoa e haere au e haati ia Tahiti haere atura taua tamaili ra ua huru paari ua noaa paha e piti ahuru tona matahiti, haere atura i te oire i te pae miti, i te vahine i reira, faaea tura ireira, taoto atura 1 taua vahine ra, ia Teranuimarama, e hapu aera parau atura i te vahine e haere ï te oire iuta i te peho Puahu ihora te vahine i to raua tava, e tava rahi roa,e ita e mae’e ina taata hoe ahuru ia afai, patia ihora 1 te Omore ra ia Teara Tahiti i ropu, faauta a'e ra i te vahine ia.

Teranuimarama i te tahi pae i taua Omore ra, haere atura, e piti mahana i te haere raa, farerei aera i te hoe tau taatatoa, teie ta raua i parau mai: e Auatoa e! homai ta oe vahine na maua, e toa 0e, e toa atoa maua, te parau nei Auatoa ia raua a rave afai atu i te pae pape aere la maha to orua hinaaro faarue mai, rave aera taua na toa ra i taua vahine ra afai atu ra, aita i vaiho aahou, imi atura Auatoa i te pae pape e aita, riri aera Auatoa patiae rai te poro Omore i nia i te ofai pee atura Auatoa na mua mai, tia maira parau atura i taua na aito ra ua pohe, patia tura i te tahi, puta thora faaroo aera te metua o Teena i te haruru parau aera ua pohe te taata ia Auatoa te haruru ra te Ara o Tahiti rave hia taua taata ra taata ra faatia hia te avae 1 nia patiti hia te upoo iraro i te vari, na reira atoa i te tahi, rave aera 1 te vahine haere atura i te Metua ra faaea tura ratou 1 taua oire ra e fanau atura taua vahine ra ia Auatoa fanau aera e tamaroa, i te fanau raa ra aita

Oper Vevey.

Les Ecoles d’Uturoa.

(Raïatea.)

A droite, dans le lointain, l’île de Borabora.

LS A ot ut . — Lou -

à ds id , - — 2 me greg mme à + TT TP DE RÉ eg M PE RE te 2 te 55 A I me" gr er Serre om es

om mg io me —

e taata i fanau mai te reira te huru, ua roaa paha ia hoe etaeta 1 te roai tona fanau raa mai, ua mairihia tona i'oa ia Honourariaria aera te metua o Auatoa afai hia atura i te aua i te vaite piha iti vaiho hia ’tu ireira, fanau faahou taua vahine ra ia Auatoa e Maehaa 0 Tai iti e o Tai nanu. Tupu aera te tere o te hoa Taihia, e haere 1 te peho e tapu ite l'e, ua parau aere, te varua ia Honoura atia i nia, a Manava 1 te hoa o te Aru 1a Tautu, ua tia era i nia manava tura taua taata roa ra la Tautu.

Ua ui atura e haere oe ihea”? parau maira Tautu e haere au e imi i te raau ie, haere atura oia e aita i maoro tupu atura tona maere ji taua taata ra ia Honoura, hoi atura faaite 1 ta Arii o Taihia e taata tau i te iroto i te fäaa, ua i roa te peho 1 taua taata ra, parau maira te Arii 14 Tautu, haere 0e, e parau ia’na e tia inia tia atura taua taata ra Honoura i nia e faito aera te tau opu ite maua ra ia Tahuareva e hau atu ra puta ‘tura te upoo i roto i te ata parau aera atira paha, 1 reira parau maira te varua eiaha faaino hia oe e tahiti hia o 1hora, na nia ïho, i te atura i te oire o Temetua, oia Auatoa patautau aera 1 te maua ia Tahuareva, teie tana parapore :

No onei oe i à tarai noa ite rara e tau o mamao ri erere i te tumu i Tahuareva, Tiria i te tere ra mata fene o muri hau anae tai e tai a tu nei, tou aiaiite na i pae tahaa, tai ai tei po i te vaa o tane 0 Tau mouaitieo Tahuareva.

Fatata ‘tura oia i te pae rai tia'i atura Oo Tahiti nao aera te taata roa e parauhia, e le hiti ae ra te rà te haere atoa ra te upoo inia, e inaha aue atura to te fenua ite ite ra'atu 1 te upoo o Honoura, ua piri ite pae rai ua parau aera Honoura e Tautu e, e aha 1hora te hopea i te faaue na oe, na o atura Tautu taua ite faa i fatu tira, e amu iï te fei, tiria ihora iraro taua taata roa ra, timenemene 1 te tumu 0 Tahuareva tiroro'a tura ite tumu 0 Tahuareva ; Taoto maite atura 1 roto 1 te aua, faaue atura te Arïi Taïhia, ei naa taate e haereite peho i te maa haere atura ra ratou, eite maira Honoura ua ui maira e haere outouhia? parau maira e haere, i te maa na te Arii, haere atura ratou e roaa maira te maa parau atura vaiho ionei, e eu te maa a te Arii, afai atu ai, vaiho atura i ta Honoura 1 parau mai eu atura ra tou i taua maa rahi ra eama 1hora parau atura Honoura atu fatata tou maae paetufaa na tau varua te tahi, na reira tura, 1 ta Honoura 1 parau haapahu a tu raite pape i Vaitepiha iti, huri atura i te maa iroto i taua pape ra e te haari te puhi te pura rapu hia tura iroto 1 taua pape ra, parau atura Honoura i te mau taata haere mai aamu e afai ta te Ari i tai; amu ihora ratou, aita 1 pau, mai te amu à ja à te taata nei, parau maira a rave ra te

RCE tar

= Te CPP D UE ne OP

ei TÉ TER = re 1 D s … hs 3 EEE

au D mu 2 tete festif

tn. a

maa a te Arii afai, parau atura ralou aita e matai, nao mai ra Honoura vaiho mau e amu ta te Arii maa, faahamama 1hora 1 te taa nia piri atura i te pae rai, Amu ihora i taua maa rahi ra, te fei e te puhi te oura pape te haari e te ofai e taua pape haapahu hia ra pau roaa ‘’tura iroto ia Honoura maere ihora te taata, hoi atura te taata 1 tahatai aita e maa, 1 te maira te Arii Taihia e aita e maa parau maira tei hea tura hoï te maa, faa ite mai ra, ua pau i te taata nui ra ia Honoura, faaue faahou atura te Arii 1 te vaa mataeinaa e hagre i te maa, haere atura ratou, e fatata tura pui atura e Parai manau e, faaroo aera Honoura o vai ra ja e tia ore hia ra e ere 1a 1 tou i'oa o Paraimamau. Omaui tua maui aro e Mauiteipo avarua e o Honoura toa i tee puu maruea to’u ioa. Patia ihora 1 te Ô raro 1 te repo hamani ihora i te umu e mea iti rahi, papai ihora i te vahie, e vahie itirahi, hio ihora i ie auahi, ama e ra, tae maira te vaa mataeinaa, e te maa toa piehi atura Honoura i taua ahi maa ra huri atu ra i te maa a taua vaa mataeinaa ra iroto, haapoi atura, riro atura taua umu ra, mai te hoe mau'a te teitei, E ia ama tau umu ma’a ra parau atura Honoura 1 te vaa mataeinaa, e huai i taua umu ra, huai atura ra tatou, hoe mahana hoe po aita i maheu, parau atura i taua taata nui ra, eita e roaa, ta tatou maa, ua parau atura oia 1a ratou, faatea outou, patia ihora te rima Honoura i ropu ua ope atura i te repo roaa maira te maa, parau atu ra Honoura i te mataeinaa, a huri te moa i raro i te pape, huri atura ratou i taua maa rahi ra, te uru, te fei, te apura, te ape, te mau huru maa tahito, ua huri iraro i te pape, haapahu atura i te pape, rapu atura i taua maa ra, parau atura Honoura 1 taua mau taata ra, e amu outou, ia paia afai atu ai to te Ari, amu thora ratou, e toe ihora te rahi o te maa, rave ihora ratou e afai na te Ari Taihia e aita maitai ua paruparu roa taua maa ra, parau atu ra ratou e Honoura eita e maitai te maa a te Arii, parau maira Honoura : Atira ia Amu ihora Honoura i taua maa rahi ra, pau roa tura te maa e te pape atoa e te ofai i roto i te opu o Honoura paia rahi tona, taoto atura i te paepape, ite aera te tupuna i tau ohipa ra naere mai ra ia Honoura, ua taoto, ua tupuhia e te mape, parau atura te tupuna, te pohe o te taata iino e, faaroo aera Honoura 1 te reo o te tupuna oia Teena, parau aera Honoura tei hea te toa parau atura tei Hiva te toa, te pua'a aitaata i te puo o Mahu parau aera o Honoura, a tii i te Omore ra ia Ruaipoou, e te pahu tei roto i te marae inia i te paepae, parau atura oia aita vau lite Tia aera Teena haere atura, 1 te oire, faarue maira 1 te mootua ia Honoura faaite atura i te Mataeinaa e huri 1 te paepae e rave 1 te Omore ia Ruaipoou e te pahu ra ia Taifaote raa 1 haapu, [riti 1ho raa te taata i taua Omore ra e aita ima maa faaite atura io Honoura e ita e manaa'te

au 60 dé

Omore i te taata ia iriti, Tiei atu ra, Honoura i tana rima rave maira 1 taua Omore ra e te pahu.

Tupu atura te hamani ino o Teena i taua tamaiti ra ia Honoura. Faaue atura te Arii ia Taihia, e hamani i te pahi, hama hia taua pahi ra, e ia oti faatia hia te tira faatomo hia i te ofai, tono atura te vea ia Honoura e haere mai e tô i taua pahi ra parau maira Honoura ua tia, faaite hia tura oïa e ore te pahi o te Arii ia tae irairo ite miti e pohe oe, tia tura Honoura 1 nia, parau atura eihea te pahi o te Arii tutau ai, parau atura Tautu te hoa o te Arii, eite aehaa parau aera Honoura e mea maoro, Tia ihora Honoura i te reimuri i te pahi, patautau aere teie te parapore no taua tô raa i te pahi ra.

E te pahi nui neiï e, e te ivi o te au moae! |

Atu mai a haera, o taua nae teie faatu i te tira o Tearii Taïhia e fanoite rau pua atea, Titi rorea, ta ta rorea, e tuatua e! e tuau te pahi, ua pua noa mai e te torea a iriti tore i te tau rehia, horo iuta unairao mata nevaneva, a tahi ruperupe iti na tatou apiti ruperupe iti na tatou, o Ari Taïhia ua rere 1 tona aia, À iriti tore i tau rehia !

Tae atura te pahi i te tai haere roa’tura i te aehaa, tutau atura i reira 1 ta Tautu faaue ra, hoi maira Honoura i uta, Te ui hia nei, tei hea te pahi o te Arii, faaite maira Honoura tei te aehaa, haere atura te taata e imi e maha mahana, aita roa iitea, hoi maira, faaite aiha te pahi o te Ari, faaue atura ia Honoura e tii i taua pahi ra ti atura oia i vaua pahira i te aehaa, afai mai ra i te pae fenua tutau atura ireira parau atura Honoura i te metua ia Auatoa tei hea te toa faaite maira te metua tei hiva oia Raïatea, o hiva 1a 1 te parau ta hito, tei reira te toa ra, te pua’a aitaata i te puo o Mahu, hinaaro aera oia e tii i taua toa ra taparahi, ua parau atura i na teina, e hamaniite pahie, haere i hiva, hamani ihora raua i taua pahi ra ia oti haere atu ra ratou i taua tere ra, farerei atura i taua toa ra patia ’tura i te tura i te omore ra ia Ruaipaau puta ’tura naroto i te vaha e i muri maiha ‘tura, irapae, pohe atura tau a toa ra, amu ihora ra tou, aita 1 pau afai atura 1 te toe na Auatoa imi faahou i te toa i te Auroa, e aito puai te reira o te Auroa, patia ihora Honoura i taua toa ra, e pohe atura, pohe atura, amu atura ra tou 1 taua au ra, aita i pau afai atura i te toe na te metua. Hoi atu'ra Honoura i Tahiti e te peho parahi atura, faatia tura i tona fare, afefe te faa, afefe atoa te fare, afaro te faa afaro atoa te fare parahi atura Honoura 1: taua fare nui ra e na Teina, o Tainanu e o Tai iti, iroto i taua fare ra ra 1a Temao roa lata.

Tirara.

tte mL me

SNA 77 En AUS ES À ES UE 2

"| RER

Une légende.

Tradition fabuleuse des Iles Tahiti, écrile par Taumihau lane.

Un homme de Maupiti, nommé Haamauriri, résolut de faire un voyage de découverte dans les îles.

On sait qu'il prit'avec lui deux femmes, l’une s'appelait Urumairaitapu et l’autre Urumaraihau. Ils mirent à l’eau le bateau « Aere », la orande pirogue du district, hissèrent la voile et s'embarquèrent, les enfants d’un côté, les adultes de l’autre.

Bientôt le vent du Nord-Ouest, le toerau, s’éleva ; on toucha à Bora- Bora ; Urumaraitapu et Urumaraihau, ceintes de la ceinture rouge, cherchèrent un mari et n’en trouvèrent point.

N’en trouvant pas ici, on touche à Tahaa pour chercher des maris : il n’y en a pas, on s’en va à Raiatea et l’on débarque à Opoa ; on cherche des maris, il n’y en a pas ici; on remet à la voile pour la douce terre, Matairea ou Huahine; n’y trouvant pas de mari, on passe à Aimeo ou Moorea, sans plus de succès, et l’on fait voile enfin pour Tahiti où l’on jette l’ancre devant Punavia. Dans le voisinage du lieu où l’on aborda se trouvait un homme du nom de Teena qui aperçut les deux femmes, Urumaraitapu et Urumaraihau. Il courut vers la montagne, à Haapape, où se trouvait le roi Tertitaihia et lui annonça qu’un bateau venait d’accoster amenant deux femmes d’une grande beauté. Le roi lui dit: Va leur faire signe de débarquer. Teena dit au roi: De ces deux femmes, l’une, la grande et grosse sera au roi, et l’autre, la maigre, sera pour moi.

Le bateau de Aere accosta donc, les deux femines avec leur ceinture rouge s’en vinrent l’une derrière l’autre à la cour du roi Teriitaihia de Tahiti.

Le roi éleva la voix et dit: Venez! Il dit ensuite à Urumaraitapu la femme grasse : Sois la bienvenue!

Le roi était dans son palais et Teena à sa gauche; Urumaraitapu,

2e se

ME nt à 0

ni

LL Le fort d'Uturoa avant la Conquête. (1896). 4 (Vue prise au moment des préparatifs pour la fête du 14 juillet.) A gauche la maison d'école.

PP RE Msn teen € EE

pme ee mr

| mare ms peser =

mt tt A GE =,

la belle femme grasse, vint à lui; quant à Urumaraïhau, la femme maigre, ce fut Teena qui lemmena.

Il s’en alla avec cette femme à Punavia et ils habitèrent dans la vallée. Cette femme concut et enfanta un fils auquel elle donna le nom de Auatoa-le-sacré de Tahiti. Ils élevèrent Auatoa et, quand il fut devenu adulte, il voulut avoir une flèche qui était plantée sur la maison.

Auatoa denranda à son père : Quel est ce morceau de bois sur notre maison? — C’est la flèche de guerre, expliqua le père.

L'enfant détacha la flèche, la tint dans ses mains et demanda: Quel est l'emploi de ce morceau de bois? — C’est un tueur d’hommes, répondit Teena. — Apprends-moi ce que c’est qu'un tueur d'hommes. Teena le lui apprit. Auatoa dit: Je veux aller à Tahiti. Il y alla. Il avait environ vingt ans. Il alla dans le village, au bord de la mer pour y chercher fortune. Il y trouva une femme avec laquelle il dormit.

Cette femme se nommait Teranuimarama. Elle devint enceinte. Auatoa lui dit: Allons au village de la vallée de Puahu. Ils y allèrent dans leur grande propriété, si grande que dix hommes n'en pourraient mesurer l'étendue. Il planta la flèche au milieu et s’en alla en laissant sa femme Teranuiinarama près de la flèche. Après deux jours de marche, il rencontra deux guerriers qui lui dirent: O Auatoa ! prête-nous ta femme à nous deux: tu es un guerrier, nous le sommes de même. Auatoa leur répondit: Prenez-la, amenez-la près de l’eau et satisfaites votre désir.

Il s'en retourna. Les deux guerriers allèrent chercher la femme. Quand Auatoa arriva au bord de l’eau, la femme n’y était pas, 1l la chercha en vain: il se mit en colère, brisa le manche de la flèche sur un rocher. Il rencontra ensuite les deux guerriers ; ceux-ci lui dirent que sa femme était morte. Il tua l’un et blessa l’autre. Son père entendit alors sa voix; cette voix était comme le tonnerre et Auatoa disait : « Prenez cet homme, placez-le les jambes en l’air et clouez sa tête dans la boue, » C’est ce qu'il fit des deux guerriers. Il retrouva alors sa femme et retourna chez son père. Ils demeurèrent dans le

village où la femme de Auatoa mit au monde un fils. Jamais on ne

di Past

HS

Page 1