‹ Recherches sur Jean Grolier, sur sa vie et sa bibliothèque;Chapitre 116 sur 132 · ADRESSE · texte numérisé non relu

ADRESSE

Erudîuonis Tara sptctâtaquc probitatis Dommo BeaîQ Rhinâno amkû singuUrL

(Bibliothèque publique de Schelestadt, Copiée et envoyée par M. Kleitz, bîbliothécaîre-archîvistet)

4)8 Jean Grolier.

B. Lettres ou Dédicaces latines et italiennes adressées à Grolier.

Aldi Manutii Romani Grammaticae Institotiones Grxcc. Venetiis, i$i$,in-40.

Prifau adrtssU à Grolier par Marco Musurus^ éditeur de cet ouvrage»

Multum equidem ac diu, Joannes clarissime, flagitantibus banc epistolam amicis reluctabar; cumque varia causarer, magis in dies ac magis procrastinando differebam. Refugiebat enim animus et quodam inusitato torpore captus abhorrebat saevae illius ac damnosas mortis mentionem, quœ nobis Aldum benevolum parentem, benignumque, fautorem eripuit quae bonis literis ac disdplinis in lucem paulatim emergentibus tenebras itenim offundere visa est. O inclementem et immaturam mortem, nulli viventium magis quam mihi deplorandam. Quod enim ego nunc in bac aima civitate, in hoc totius Italiae firmamento , singulari que virtutum ac laudatarum artium domicilio, Grasds priscos autores enarrem illustri frequenti que auditorio juvenum nobilissimorum ; quod a probis omnibus diligar et commender; quod denique mei voti compos effectus sim (nihil enim mihi fuit unquam optabiiius quam ut graecs linguae propaginem, <iuas, Turcarum crudelibus lacertis excisa radicitus, solo in jpatrio misère jacebat, apud Italos redivivo germine pullulare viderem), id totum non solum Ulustrissimo Senatui Veneto, qui bonarum literarum cultores amplissimis praemiis semper fovit ac liberaliter evexit, verum etiam Aldo Manutio , qui libros studios» juventuti suppeditavit, a me referri débet acceptum. Ciïm enim admirandus ille vir publicas raliones privatis anteponeret, nulli sumptui parcens, nullum prorsus laborem detrectans,

Pièces justificatives. 439

proprise tam pecunias profusus quam vitae prodigus extitit, ut communi studiosorum utilitati prospiceret. Quapropter saepenumero calamum arripueram, ut haec exararem; sed calamus arreptus doloris ob amissum Aldum concept! vulnus, quod nondum cicatricem obduxerat, refricabat. Verumtamcn amicî, quibus non poteram sine scclcre postulantîbus qulcquam recusare^ rac tandem cutn appellarent, promissi que admonerent, quanquam diu reluctatum, expugnaroht, Rogjtas cuinam promisso mcam fidem obstrinxerim? Explicabo panels, Aldus non modo libris antiquorum publicandîs, verum etiam liberis progeoerandîs dabat operam, Procreabat autem liberos partîm e pudïcissima susceptos uïore , partim ingcnio&a mente conceptos. Cum îgitur fatakm instarc sibi diem anîtnadverteret, quam c fidissîma conjuge sustulcrat prolem Andreaï Asulano, spectatce viro probitatis, commendavit : nec eum sua fefellit opinio quam de sodo socero que conceperat, Summa enim ille charitate nepotes e fiUa pupillos curât educaados, Mihi vero filiolam pan^ulam quam proxuma fîBtura mentis trans marc genuerat, tradidit èxpoliendam : sic ut eam postquam expolivissem quibus possem modis, in eleganti isti tuae bibliothecae dedicarem. Facilitas a natura nobîs insita vitaequc institutum Dostn^ non commisit ut quem plurimis officiis mihi devinxcram, is extremo vli^b puncto repuîsam apud mepateretur, Recepi igîtur facturum, et quod promissum est nunc exitu prœstatur. Itaque Grammatica griieca (id etiim filiolar nomen est), quam Aldus immatura morte praeventus plenioribus eruditionis alimentis nutrire non potuit, ad temoesta verecundaque nostro impuisu profîscicirur. Tu pro virtutis et docrrinae patrocioio^ quod susccpisse dîxeris, pro que eo quod nos ter Aldus te aemper obscrvavït et suspexlt (qui nunCj si viveret, nuUa mora Inlerposita, Ubentcr excurreret isto, victoriam Diis simillimi Régis, qua nuperde robustissimis Helvetiis triumphavit, tibi gratulaturus) , filiolam amid clleniisque tuj, benigno susceptam hospitio, fovCi protège, tutare. Quod si feceris, acrioribus stîmuiis Asulanum impeLIes ut officînam impressoriaOTj ob intcritum

440 Jean Grolibr.

Aldi pullatam suisque deformatam oraamentis, pristino nitori restituât, ut que provincia multiplicandi celebrium ac vetustonim autorum commentarios (quorum salutem tenu! nimis extremoque spei filo pendere constat) alacriter assumpta inducat animum formis excudere tam novi quam veteris oracula testamenti, pœtarum et Aristotelis interprêtes, Galeni volumina, Strabonem, Pausaniam, Dionem, Diodorum Sîculum, Polybium, Plutarchi parallela, caeteras que illustrium ingeniorum lucubrationes, quibus nisi cîto typi succurrant , periculum est ne ips» quoque bellorum incendio, quo terrarum orbîs in hac temporum atrocitate deâagrat, correptae deleantur. Vale, rarissimum Regiae Curiae decus, etc.

Venetiis, idibus Novembrib., M.D.XV.

L. Cœlii Rhodigîni Lectionam Antiquarum Libri sexdecim. Venetiis, Aldus, 1516, in-fol.

Lodovici Calii Rhodiguii in Anti^aarum Lectionam libres ad clariss, D, Joannem Crolieriumy Christianiss. Gallorum Régis Secretarium , nu non Insubria Primarium Quastorem^ Prafatio.

Tuœ splendor vitae is est, ea que illustris famœ celebrîtas, vir clarissime, non inter Gallos modo, in quibus natus es et educatus, sed et Italia tantum non universa, qua superum interpatet inferumque mare,abAlpiumradicibusadSiculum fretum, ut doctissimus ut quisquis est ita imprimis amicitiae tuae observanter insinuare se approperet : quippe a summis comprobatum auctoribus, nosti benevolentiam a virtute duci imprimis confoveri que, ac inde coortam gratiam haud fere consenenscere unquam arescere ve, ut quae a virenti promanarit initio, quod et menti suum adsciscit nitorem et

Pièces JUSTIFICATIVES. 441

laetitiam comparât prassignem. Id quod et vates forsan nobilis sub poetico , uti assolet, involucro amplius perspicienti significat, sic canens propemodum solis intonsa est Phœbo Baccho que juventus, Quo sane factum ut ipse quoque idem mihi petendum decus consiituerim, sed reverenter tamenj et quod Parthorum régi bus patrii raoris est^ non citra munuS| quod esl non absque lîterario commercio. Sic enîra conclpîo virtutem inenarrabili morum integritate consiipatam, quae te omnibus ingerît admirandura et amabilcm prœcipuei vicissim me libi parte saltem aliqua conciLiaturum, quoniam haec semper anîmo tuo, capad omnium , numinis cujusdam loco fucrit, Nec sane frustratum iri me aut volo prorsus excisurum opiner, quando etiam si, in jllustri humanarum rerum fastigio constitutas, et, quod omnia cxuperat, Maximî Régis iolimus,ac însubmm Quaestor, cuncto paulomïnus terrarum orbi conspicuum te prœstas, enitescunt que mentis altissima gcrmina pm'clara > nihilominus prsemiti esse ingenio diceris, ac inter Gallorum splendid^e nobilitatis viros dementia et affabilitate tanta , ut nunquam non vel sortis postreraa; hominibus pateas, renidens perpetuo, nec fere hilarior quam ubî teadcat quispiam tua usurus munificentla et naturae divinioris largitatc incaraparabili. Quippe imbibissealtius viderisesse hominem homini Deum,vel, utgrsecc dicam , âv^^unoTt iTv«t «v^peairov Satfiûïwy, haberî que hanc ad feiicitatem viam ciBîerîs omnibus munitiorem, quando non aliam tenuere tôt Galliarum viri principes, sed imprimis tôt tanti que tuœ gentis procercs longe darissimi,quo arguraento îllis gloriiB cognomen adoptât um haud ambigam. Quod si reluere connitatur aliquis, în aliéna laude quam par est ingeniosior, suppetit ex eminentissimis animi tui, omnia supereminentis, dotibus, nitidissimo quodam splendore perfusis^ conjectatio evidens : iUud, qutcquid est^ in humanis rebus videri augustissimum, unde tam omnibus absolu ta numeris propagata virtussit. Qua nunc et ipse compulsus» immo, ut sincerius agam, blaadîssime allectus, tibî me non quidem amicum exhîbeo (neque cnim tua hoc patitur amplitudo), sed clieotulum plane, et hune quoque humiiem. Q.uûd vero

442 Jban Grolibiu

in rerum fieri commerciis a negociantibus solet, parario utimur^ qui tibi me et doctissimo, et omnium fere nobilissimo, conciliatum pergat. Nec alius omnino hic est futurus quam uti praestruximus, Musarum initiatus sacris et ex scientias profluens thesauris. Etenim, cum nuper Antiquarum Lectionum libellos, quod maturuisse jamviderentursatis, unguium incursus diu perpessi fonnis cusos pubiicam facere materiam statuissem, tu-mihi, vir praecellens, unus ex omnibus selectus maxime es, cui novi operis, arida modo, ut ille ait, pumice expoliti, munus oblatum vellem : quod ea res imprimis tibi nobilium scientissimo et scientium nobilissimo animi mei ardorem in tui nominis propagationem (quod mihi instar numinis est) abunde videbatur explicatura. Equidem in sanctariis humanis animorum fetura majus, ac indicaturs gravions censuerim comprimi nihil, servari que. Simul et nuncupatione istiusmodi prorsum animadvertebam fore, tum ut ex amplitudinis tuœ quadam majestate nostris libellis quippiam accederet auctoritatis et gratis, si quidem plera que ideo credi pretiosa, quoniam sinttemplis dicata; tum etiam ut tanquam Deo quodam prseside communiti adversus omnem virulentiae reflatum prassentia plurimum* iidem gestiant tua, sibi que in eo placeant insignitius ; quando, uti a Peripateticorum principe traditum,novimus in humanis rébus nil fere cogitari gratius queat exceilentioris amici ac patroni fide praesenti. Quae quidem ratio hanc mihi nuncupationem, velut necessariam, plane videtur expressisse; quanquam a Platonicis forsan hic decretis aberrarim, quod nécessitas nulla magis censeatur voluntaria, nec voluntas necessaria magis quam amatoria. Primus hic et idem summus ac perpetuus voluntatis afiectus perficit omnino ut non amare nolimus. Et nil prorsus amore magis necessarium. Te autem, vir clarissime, quis non amarit impensius, quando non inde modo agnosceris felix quod tota se vi ingesserit tibi fortuna in hac opum et potentiae ac honorum amplitudine, quibus et heroicus quidam accedit corporis habitus, cui adesse plane advertitur majestas quaedam tacita. Sed hinc gravius multo, quod sapientiapraeditus

PlÈCBS JUSTIFICATIVES. 44J

singulari, si vitam attemperas, ut quicquid animo concipis, quicquid re obeundum proponis, ob optato haud quaquam excidas fine, quaedemum hinc inde absoluta plenaque et

est et censetur félicitas

Verum nos prefari desinamus , te que postremo supplîciter apprecemur qua soles frontis erugatione hoc quicquid est libellorum excipias letus, ut, te praeside, adeant et ceteri, livore posito. Id quod eo proclivius facturum te spondet animus, quoniam ex Andreœ Asulani officina publicum indipisci sunt exorsi primum. Nosti, opinor^ hominis diligentiam non in conformandis modo libris perpensiore lima quam caeteri soleant, quotquot sunt, omnes, sed et in conquirendis hinc inde,ac, quod aiunt,ex Orci faucibus eruendis ingeniorum, quae lucem nobis peperere, jam fere abolitis monumentis ; et hoc praestat îUe quidem ab Aldi generi vestigiis y nec latum utique unguem divulsus, Aldi, inquam, illius bene docti viri, cui plurimum débet studiosissimus quisque, quod barbaricas vitiligines late jam obrepentes detergere is adortus est primus. At eo immaturius rapto, ac e nobilis consilii cursu medio (qui mortalibus nimio plus frequens est mos) revulso, quamvis interpellatam, non destituit curam socer, amplitudinis tuas perstudiosus, qui, dum subinde precelsi animi tui laudes célébrât, nec magnificentioris naturae claritatem reticet, id perfecit demum, ut sacro nomini tuo destinatas diu lucubrationes nostras libentius dicandas curaremus, Vale,

Erasmi Epistolae, lib. III, cp. 17 (t. III, part, i^, p. 316 des Œuvres complètes, éd. in-fol.). Anno i S 18, 24 aprilis.

Sic enim veterem illum Mecaenatem, in cujus laudes a tôt eloquentissimis vins est decertatum, huic nostro saeculo refers, ut non solum doctos omnes colas, provehas, foveas

444 ^BAN Grolibr.

que, verum etiam eniditorum chorum non minus oraes tuo contubemio quam patiocinio subleves. Deligis ingénia quae diligas. Atque is sane mihi demum videtur diligere qui judicio diligît. Id tibi sic acerrimum est ut nihilo secius candidum rursus ita candidum, ut noris quid intersit inter Homerum et Charilum. inter Maronem et Msyium. lam vero pulcherrimum quidem illud arbitror tu» virtutis argumentum, quod Rex Cbristianissimus, perspectam habens tuam istam integritatem ac sapientiam, cum eruditione non vulgari conjunctam, adhuc aetate virenti tantis negotiorum molibus praefecerit. Sed longe pulchrius quod quaestoris munus per se invidiosum aequitate morum que tuorum suavitate plausibile gratiosum que reddideris, in quo jam diu sic versaris, ut principi tuo nuper armis partem gloriam duplicaris, dumitafungeris magistratu ut Italus intelligat et apud Gailos esse, quibus non pudeat parère, imo quibus volentes ac lubentes pareant qui non nlsi virtuti parère didicerunt. HisceL rébus conimemorandis jam dudum inflammatum magis etiam ac magis accendit animum meum noster Calvus nuUum non movens lapidem, quo me totum in tui raperet admirationem,dum productis voluminibus ostendit viros eruditione prsstantes certatim nomen Grolierii suis lucubrationibus asserere, satis illustre, satis splendidum existimantes, cuicunque darissimus ubique Grolierii titulus praeluxerit

Non tu libris , sed tibi debent libri setemam per te apud posteros momoriam habituri

Nota. Toote la lettre est consacrée à un éloge pompeux de Grolier ; je cite seulement les passages les plus saillants.

Pièces justificatives. 44^

Extrait de Franchîni Gafiin Laudensi, etc., de Hannonia musiconim instnimentonim opus. In-fol., 1518. Prolégomènes. (Voir au Catalogue, no 124, p. 219.)

Mauri Ugerii Mantuani et Musarum Colloqnia.

Qïiis chorus hic astat ? — Muaanim. — Omnls ne relicto

Parnasi hue venit sacra caterva jygo? — Adsumus hic omnes. -^ Et vos qum causa coegit

Sumeretam longas ex ftelicone vias? — Non ne vides nostris vacuas insignibus esse?

Et Phoebum propria cerne carere lyra, AbstuHt Harmonise Gafurus modulamina cunctîs.

Pieridum nullos nunc habet ora sonos.

Tu Gafuri reseras animum : tibi plurima crédit.

Tu potes ut Musis omnia restituât. — Nil agîtis mecura : Grolieria tendite ad Antra,

Mille sonant cantus dulcia mille modos* Vos ibî dicebant sedem posuisse Camaenas;

Musica Franchinî nosco sed illa fuit.

Illic fulgenti resîdet Grolicrius auk

Et secum doctos continet ille viros :

Cœlitis inter qaos facundo prominet ore

Et nitet ut levés gemma per articules* Hos amatj hos refovet, placîda que amplectitur ulna,

Prebet et e largo maxima dona si nu.

Hujus ope accèdent vobis quxcunque petetis.

Ipse et enim vcre Numîna vestra colît.

Sed vos authori quales referetîs honores ,

Pieris ingrato ne fluat unda vado?

Attollent vates Grolieri nomen in auras,

Et fient nostris annua festa locis.

44^ Jean Grolier*

Aathor allocaitur lihmm.

Quo properas? qus causa fuge? pro numine tutus Sperasti dominum linquere posse tuum?

LihiT. Musarum me turba vocat : Grolierius ipse Exdpit hospitio praesidio que fovet.

Attthor. Parve liber, jam liber eris : vade omine dextro, lUius et curas pectore pelle graves.

At si neglectus turpem patiere repulsam, Prasdico, nunquam limina nostra redi.

Franchinus Gafurîus Joanni Groluro Lagdanensi^ Christiarnssimi Francorum Regisasecrais ac Insubria Questori Primano^ S. P. D.

Mos fuit apud antiquos, vir amplissime, quem posteriores per manus traditum ad hase usque tempora servaverunty ut lucubrationes suas doctissimi quique illustri cuipiam viro nuncuparent, ut tantorum virorum authoritas eas ab invidiae morsibus mastigiis que vindicaret. Propterea Dioscorides Anazarbus (ut Suidas tradit) Marco Antonio, Plutarcus Trajano, Pollux Naucratica G)mmodo, Aristotelis Alexandro Macedoni , Oppianus Antonio Caesari, Philostratus Severo, ingenii sui conunenta nominatim dedicavere. Et id quidem recte. Non enim bonas firuges veluti Triptolemus mortalibus impartiri possent, nisi numinis cujuspiam severitas semina ab insectorum aliorum que pastu protegeret. Ego, eorum authoritatem secutus, opusquod de Harmonia composui cui magis quam tibi offerrem inveni neminem, quod acris ingenii viri te unum (quanquam tua vinute satîs spiendescas) equestri pcdestrique oratione certatim extoilant illustrent, cuitu prope divino observent. Es et enim disciplinarum liberalium tutor, Musas que jam diu

PiftCES JUSTIFICATIVES. 447

procellistempestatibusqueagitatas hospitîoexcîpîs, amplec- Unsy ornas. Omitto utramquc humanitatcm^ œtera que quse te honestissimo cuique prœfcnint, heroibus aequant, diis immortalibus comparant, Nam que hîstoriam m pra»sentiamm non contcximus, Tibi itaquc veluti numini cuipiam nostras \igilias, hot est niusarum conccntum, parvum quidem munus, sed quae meum erga te animum perpetuo testabuntur, do dico que* Proinde, qualescunque eae fuerint^ excipies hylari (ut soles") benigna que fronte : jam dudum enim reluctantes vix domi contineo. Nam prius, quanquam a musicîs omnibus expectarentur» tamen ingenuo quodam pudore pnepeditae prodire non audebantj Grolierii tandem patrodnium nacta?, pcrfricueruntfrontem, publkum que accipere per te postulant, Quod si praematurîus quam volcbam e nostris aedibus sunt egressîE, id in causa fuit quod, morse impatientes ut te confestim salutarent, nuilum périculum perhornierunt* Valc,

Teretitîus* Aide, i \ i7,In-8«- — Idem, Aide, 1 511 » ïa-S*.

Didieate à /. Groiiir*

Jo, ChrîenOj Chrisluims* GaUomfn Rigis SccnîânOf a Primârio hstibryi Qaaiûri, Frâttcùcaî Asîîknns S.

La dédicace de rédition de 1521 se termine ainsi :

Plures autem ob causas tibî is, Grolierî clarissimc, debelur liber; et promiserat jam eum tibi Aldus; et nihil est quod tibi nostro etiam nomme et ego et Andréas pater non debeamus* Tu Aldum semper singulari quadam bcnevolentia prosecutus es. Tu eo defuncto omnem in nos amorem illum contulisti^, neLjue unquam nova in nos quotidie bénéficia congerere intemiisisti. Ex quo laclum est ut, quo tibi pacco

448 Jean Grolikr.

4>ares unquam referri a nobis possint gratiae non videamus ; neque tamen ob îd hune tibi a me librum dicatum quisquam existimet, quod plurimis et maximis tuis in me meritis levi hoc munere satisfactum velim. Tantumabest ut id cogitem, ut ob hoc tibi etiam magis debiturus sim. Ob hanc enim praecipue causam sub tuo nomine Terentium edimus , ut et isy et reliqua omnia qus aut emissa a nobis sint, aut emittentur, patrocinio tuo defendantur, ac non parva ex tuo nomine authoritas iibris nostris accédât. Quod autem tibi ego, cui me plurimum debere confiteor, plura etiam debere non verear, singularis quasdam, quœ in te uno cemitur, in causa est beneficentia. Tum tu tibi cumulatissime relatum beneficium putas cum novo cumulas , neque alium ex ipsa beneficentia fiructum quam beneficentiam ipsam petis. Ac ostendunt se quidem reliquat in te virtutes omnes, ob quas tanquam aliquod e Gallia missum numen Insubria te tota suspicit. Sed nescio quo pacto tamen longe magis hase omnium in se oculos trahit, longe haec magis omnium sermonibus celebratur. Quippe et multo hanc sibi omnes magis quam caeteras prodesse sentiunt ; neque alia virtus est quas similiores nos deis efficiat ; atque hac tu quidem ita quotidie tibi multos devincisy ut difficile sit qui te noverit, et non tuo tibi aliquo beneficio obstrictus sit, reperire. Ego certe praeter casteros tibi tantum debeo ut tibi quidem ipsi satisfacere una tantum ratione nova bénéficia accipiendo, atque illustriorem beneficentiam tuam faciendo, possim. Casteris quo me pacto non ingratum esse ostendam, non inveniam. Vale.

Pièces justificatives. 449

G. Budxi, etc.; De Asse, etc. Aide, 1522, iii-40.

Didicûcc à Jean GroHcr.

Frandscus Asulanus Jo. GrolieriOy christianiss, Gallomm Régis Secretario, etgalliearum copiamm quastoriy S. P. D.

Et si ea est tua in omncîs homines et pr^scrtim bonarum artiam studiosos voluntas» ut nullus fcre sit qui non se tibi commums utilîtatis causa plurîmum debere et fateatur^ et libenter prœdketj tamen in primis ego is sum qui me tibi tan tu m debere profiteor quantum qui vis persolvere nunquam posset. Non enim tu me solum fratrem que meum FedericucD, sed etiam universam domum nostram^ singulan atque incredibili benevolentia proscqueris. Tu Aldum sororium meum mirifica tua humanitate et beneficcntia compleïus es et saepe numéro omastl; tu Andra;am patrem semper dilcxisti et hodie carom habes. Tu sîgna amorîs et benevolentiae in me maxima semper dedisii, nec onquam studium aut gratiam tuam desideravi, quoties îlla ad dignitatcm meam tuendam opus fuit. Ttaque qucmadmodum in tan ta tuorum erga nos omneis meritorum magnîtudîne ïngrati animi crimen effugere debeam, magnopere mihï esse elaborandum puto : non ut a me velim aliqua ex parte Jo. GroJierio în rcferenda gratia satisfieri, uni omnium Gallonrni liberalissimo, et in ea ipsa Uberalitate exenzenda ipsius liberalitaûs fructum maxime expetenti ; sed ut me caeteris gratum et memorem et tam excellentis iiominis famïliaritate et amore dignum pra;bcam : quod ut assequar quo ad ejus fieri poterit studiosissime enitar» Hoc autem tempore ad te Budei tui librum de Asse et ejus partibus rcmittimus , quem tu ad me superiore anno ab eodem ipso authore diligentissime recognitum ac prope mutatum amantissime mîsistî, quo nomîoe quantum tibi et ego et studiosissimus quîsque debeat îi existimare potuerunt qui eum aliquando in manus sument. Nos ccrtc in eo înfonnando atque

4)0 Jeah Groliir.

excodendoeiqiuisolemtis dnigmtii osi «muni; acindioem eamm rerom copiosorcm adjonximiis, qam stndio nobb àigam vise snm; atqoe face oomia sub tuo oomiiie podssimam ex nostn offidna cminac Tolniiiios, doq i littcnti ooiiMS admiribilcs animi toi TÛtotes mrmm et admirentur, sed «jiiod non panim iUis gntic ob

Vale.

Gîol riVfViy £ ^wi*^ AJàs; Im VmÊfA^ 1(44, k-^.

Ce To£=Be a ïae doc±ùe iéâcaoe. La fermStx o à Gecrfcs c'Anstf-jr, ixanee oe Rfaadet, moÊem di UèaHjjLtLxaL la xoociàe : € Al Cado. a ariB» aa^

A 11 tt Âe k jacnite wirarr ie G.

tit:

^^i»e r::aa:c^ jk eruso^a.

PlftCBS JUSTIFICATIVES. 45 1

fatto ad instanza del detto Asola alli cui honesti prieghi io

non l'ho potuto negare

Si per essenni paruta la epistola degna del detto S. Grolier, huomo rarissimo e veramente degno la cui memoria viva perpétua tra gii huomini ad essempio et imitatione di liberalita et di beneficentia verso i literati et amatori délia virtu.

Dédicace à Jean CroVury parJ. Sambuc^ mars 1 565.

Magnifico Joanni Grolierio, Quxstori Regio et Consiliario Lutetix, Sambucus S.

Sdo quanti me fiicïas, quo animo serael comprehenderis^ quem quotidlc in tuis cotloquîls et omnis antiqullatis delectationibus esse toties, lîcetaliis quoque occupatisstmum» more patris volucrts. Ejus igitur voluntatts erga me prolixae atque bonorificae nominc tibi otnnia debeo, sed in primis, si quae de mcis scriptîs aliquando tam gravi tamque illostrî viro digna possct ciistere^ mcmoriam. Quae quoniam îta dudum cckbrîs, ita in omnium au ri bus ac simul est animo posita, nuUa ut illi commendatione quicquam addî queat, in tuo me futurum semper œre hisce aliquot numis œrcis testari voîui : nam si plures, quos alii etiara pro însignîbus produnt^ et nonnuîla argentea ponere vellcm, justoslibellus vix sufficcret, Per hoc quippe triennîum multîs modis bîbliothccaro auxi ornavîque meam^ ac antîqui operis numismata, qua; tu adeo extoUebas^ maxime raris curaulavi, ut vcl summis cardinalibus admîrabiles Romse, et per Italiam prîncîpibus fuerînt: praesertim Otbo hic aereus, cum circo Hadriani, et Pcscennio, unicis, quod sciam, in Europa* Doquc opcram licet paucos, seu potîus nultos, in patria hujosce stndii esse in desiderio admodum videam, ne meoe conditionis, et patrimonîi satis angusti quidcm actot percgrinatîonibus, impostura etiam quorundam mercatorum dimi-

45^ Jban Grolibr.

nuti mediocrisy et honesti tamen homines voluntate, atque conatibusy hoc in génère professionis, omnisque adeo antiquitatis, longius superent. Vale, decus nobilium, cujus ex ore nihil quam quod ex pectore unquam manat, Henrico que Memmio nostro, si grave non erit, salutem. Vienno, tertio iduum Martii. i665.

C. Notes f recueillies par A. Renouard^ sur le duc de La Vallière et sur les livres qu'il avait empruntés à la Bibliothèque de Sainte-Cenevièye.

Le très-rare volume de VAn des sept Darnes^ dont le journal des Débats du 29 novembre 1845 raconte les deux émigrations hors de la Bibliothèque de Sainte-Geneviève, où trèsheureusement il vient d'être une seconde fois réintégré, ne fut pas le seul livre de cette bibliothèque dont le duc de La Vallière jugea à propos de se procurer la possession au moins viagère; possession précaire qu'il lui eût été avantatageux et probablement peu difficile de rendre définitive par l'achat de ces volumes. Depuis plusieurs années, le duc conservait parmi les plus précieux joyaux de son immense et riche bibliothèque un exemplaire sur vélin de VAnthologia grdca de Florence, 1494, in-4*>, livre rare et très-précieux, même sur papier. Ce volume appartenait à la Bibliothèque de Sainte-Geneviève, et avait été confié depuis longtemps à M. de La Vallière par Pabbé de Saint-Léger, alors bibliothécaire, et qui, dès 17; 2, ne Pétait plus. Cette absence si prolongée, et qui ne pouvait avoir pour cause aucun motif d'utilité littéraire, n'était pas du tout ignorée; on alla même jusqu'à donner à entendre que, si le livre ne revenait pas à la Bibliothèque, c'était parce que le détenteur actuel l'avait autrefois payé au bibliothécaire par lequel il lui avait été remis ; on alla jusqu'à précendre l'avoir su du duc lui-même.

Pièces justificatives. 45^

Le 26 juin 1775, le Père Pingre, bibliothécaire, écrivit à M. de La Vallière pour faire cesser ce faux bruit, et bien eipliquer qu^aucun prix n^avaît jamais été payé pour ce volume ni à Tabbé de Saint- Léger, ni à autre personne. C'était indirectement demander la restitution ou le payement du volume* Au haut de cette lettre, qui est dans mes mains, est écrit ceci par Tabbé de Saint-Léger :

« Le duc de La Vallière m'a renvoyé cette lettre à Soisu sons, et il a gardé V Anthologie sans la payer à M, Pingré, > (Voir cette lettre à la tin de ces notes*)

Non- seulement le duc ne la rendit point, mais il se fit confier d*autrcs volumes qui, à sa mortj décoraient encore sa biblîotb^ue; et il est à croire que ces religieux n'avalent été si faciles à confier ces raretés et à les laisser si longtemps hors de chez eux, que dans l'espoir qu'on finirait par les prier de vouloir bien les rendre.

Le duc mort, on réclama ces livres. C'était, outre VAn&o* logit :

Le Tewrdanchts, iSiy, in- fol. sur vélin;

UAn da sept Darnes^ in-ô;

Le Mystère de VIncarnationy in foL;

Un Manuscrit sur papier contenant neuf mystères. 41 personnages* In-fol, ♦

11 y avait un sixième volumQy Dionysii Anopagit^ Op^a, in«8, sur vélin j qui ne put être retrouvé. (Ce doit être un des trois volumes de l'édition de MorelSj dont un tome sur vélin était chez Gaignat.)

Madame ta duchesse de Châtillonj fille et héritière du duc, donna aussitôt Tordre de la restitution, qui eut lieu par le ministère du libraire chargé de la vente, Debure Fat né (alors fils aîné), qui, avec un bordereau bien en règle, remit le tout à Tabbc de Saint-Léger le 27 juin 1781^ six années et un jour après la première et infructueuse réclamation du Père Pingre. Le 3o juin, par l'abbé de Saint-Léger, les cinq volumes furent remis au P- Pingre, et par lui réintégrés dans la Bibliothèque, ainsi que le constate son récépissé du même 3o juin; et à cette même date Tabbé de Sainte-Genc-

454 Jean Grolibr.

viève écrivit à Tabbé de Saint-Léger une lettre de satis&ction et remerciement.

Ce qui contribue à faire croire que le duc, s'il Teût voulu, aurait pu devenir propriétaire réel dé ces livres, au lieu de les garder à titre d'emprunt, c'est qu'en marge du bordereau de Debure est leur estimation, qui, à l'exception du TewrdanchtSy côté mille francs, était considérablement au-dessous de la vraie valeur^ même pour ce temps-là. Moyennant seize cent soixante-douze francs, 35o pour VAnthologie^ An des sept DameSy 96 ; Mystère^ 1 20; Mystères mss., 96, et les i ,000 du TewrdanchtSy le tout eût appartenu au duc, et finalement, la succession en aurait retiré bien davantage.

Ces quatre pièces du P. Pingre, de Tabbé et du libraire sont dans mes mains depuis 1800. Je les ai achetées à la vente des livres de l'abbé de Saint-Léger. Le défunt conservait tout, ne détruisait rien; aussi quel amas de papiers écrits! Tout fut vendu, même ce qui avait le moins de chance de faire quelque argent, au point qu'il fut fait deux paquets des nombreuses lettres, des moindres notes et billets résultant de ma très - fréquente correspondance avec le savant vieillard. Un jour, je vis et achetai un de ces paquets, mais l'autre n'y était plus : il avait été la veille adjugé au respectable M. Boulard. Je le priai de m'abandonner ces griffonnages, mais, malgré quelques instances , il ne consentit pas à s'en dessaisir.

(Note autographe de Renouard.)

Livres rendus à Sainte-Geneviève.

(27 juin 1781.)

Ce jourd'hui vingt-sept juin mil sept cent quatre-vingt-un, j'ai remis, par les ordres de madame la duchesse de ChâtiUon, à M. l'abbé de Saint- Léger, de Soissons, les livres

Pièces iuSTFiCATivKS. 455

suivants, qui ont été réclamés par Messieurs de Sainte- Geneviève :

I» TewrdancthSy ou les Aventures du chevalier Tewrdancths^ en vers allemands^ imprimés en 1 5 17. In-fol., exemplaire sur vélin. — lyooofr.

20 Anthologiagrdca ex editioneJoannis Lascaris. Florentis, 1494. In-4, exemplaire sur vélin, maroquîn bleu. — 36o fr.

30 VAn des sept Darnes^ rondeaux. et ballades d'amour, et autres pièces, etc. In-8. — 96 fr.

40 Le Mystère de tlncarnation de notre Sauveur Jésus-Christ^ joué par personnages Pan 1474, à Rouen. In-fol., gothique, sans date ni lieu de l'impression (n<* 3 186 de la Bibliographie). — 120 fr.

5» Dyonisii Areopagita Opéra. In-8, exemplaire imprimé sur vélin. Ce volume ne s'est pas trouvé dans la Bibliothèque.

6® Manuscrit sur papier contenant neuf mystères à 41 personnages, dont celui de Sainte -Geneviève. In-fol. Fait à Paris, ce 27 juin 1781. — 96 fn

QfiBURE fils aîné,

Void la lettre écrite par Pingre à M. le duc de la La Vallière, dont Renouard parle plus haut.

Monsieur le duc,

Je ne sais sur quoi on se fonde pour me faire dire que vous avez payé quelque chose à M. l'abbé Mercier pour une Anthologie grecque imprimée sur vélin en 1493 à Florence. Je ne l'ai

456 Jean Grolibr.

point dit) parce que ni vous, monsieur le duc, ni M. Pabbé Mercier ne me l'avez dit : celui-ci, au contraire, m'a écrit dans le temps qu'elle n'était point payée.

J'ai rhonneur d'être, avec le plus profond respect, monsieur le duc, votre très-humble et très-obéissant serviteur,

PlNGRÉ.

A Paris, ce 26 juin 1775*

Page 1