LES TERMES TECHNIQUES
inusitata est et incognita (1, praef., 8 ; p. 14, 15 ; Cf. I, praef., 8 :p:15,5:;:L'prael, 0: D15/20 110 3 /6S1DI24 DAS ANSE
ivauus : hanc ergo beatam et äoywærv, id est principatum omnium gerentem [àvauv] dicimus trinitatem. Hic est bonus Deus et benignus omnium pater, simul et ebeoysrun Oivautc et Onwovpywe, id est bene faciendi virtus et creandi ac providendi (1, 4, 3 ; p. 65, 9).
évépyeux : sed et speculum immaculatum ëêxepysiuc, 14 est inoperationis Dei esse sapientia nominatur (I, 2, I2 ; P. 45, 105.).
Evcpyoduevos : hi, quos vulgo energumenos vocant, quos amentes et insanos videmus ! (III, 3, 4 ; p. 260, 20).
zarzabokn : dicentes x#:260k% mundi; quod latine satis improprie translatum constitutionem mundi dixerunt ; xara60 vero in graeco magis deicere significat, id est deorsum iacere, quod latine improprie, ut diximus, constitutionem mundi interpretati sunt (II, 5, 4 ; P. 274, 1-4) ?.
xdouos : quod enim latine mundum dicimus graece x6su0c appellatur ; xdouos autem non solum mundum sed et ornamentum significat. Denique in Isaia, ubi ad principes filias Sion increpationis sermo dirigitur, et dicit : Pro ornamento capitis aurei calvitium habebis propter opera tua, ornamentum ibi eo nomine quo mundum appellavit, id est xdouov (11, 3, 6 ; p. 121, 4 SS.).
uovas : … sed ut sit (Deus) ex omni parte movie, et ut ita dicam iv, et mens ac fons ex quo initium totius intellectualis naturae vel mentis est (1, I, 6 ; p. 21, 125s.).
rapdxhnous : paracletus vero quod dicitur Spiritus Sanctus a consolatione dicitur (rapixinsis enim latine consolatio appellatur) (II, 7, 4 ; p. 151, 12 s.). Un peu plus bas, Rufin complète son explication : videtur enim de salvatore paracletus dici deprecator : utrumque enim significat in graeco paracletus et consolator et deprecator (14. 1bid., p. 151, 27 5.).
soxipa : Mansiones quas Graeci quidem covaipas 1d est globos appellaverunt (11, 1I, 6 ; p. 190, 12).
1. On peut noter que, pour le traducteur, energumenus est déjà un mot passé dans la langue courante du peuple chrétien.
2.Ce terme de x47260)1 devait être spécialement difficile à traduire. L’auteur inconnu de l’ancienne version latine des Commentaires d’Origène sur saint Matthieu écrit : « Quod in latino‘habet : a constitutione mundi, in graeco sic habet : a depositione mundi et secundum graecum sermonem exponit quae secundum latinum non conveniebat exponere (In Matth. commentar. ser. 71 ; PG., Xir, 1713 C. » Dans l’Apologie, Rufin s’explique lui-même sur sa traduction : «Non idipsum autem x472602% quod constitutio sonat. Unde et nos propter paupertatem linguae et rerum novitatem et sicut quidam ait quod graecorum et sermo latior et lingua felicior sit, conabimur non tam verbo ex verbo transferre, quod impossibile est, quam
vim verbi quodam explicare cireuitu (Apol. ado. Hieron., 1, 25 ; PL., Xxt, 563 C).»
bAn : quae quatuor qualitates 5n, id est materiae, insertae CPÉPEAMMDAEIO2 0e 1V;4, 0 p.350, 24):
drooraous : ne forte ipsa brooraci, id est substantia, eius corporeum aliquid habeat (1, 2, 2 ; p. 28, 20).
gavzaoruen : definitur namque anima hoc modo quia sit substantia oavraorixn et épunrwt, quod latine, licet non tam proprie explanetur, dici tamen potest sensibilis et mobilis (rx, 8, LD 152;-19) EL
Ywyn : requirendum est ne forte et nomen animae, quod graece dicitur 471, a refrigescendo de statu diviniore ac meliore dictum sit et translatum inde quod ex calore illo naturali et divino refrixisse videatur (II, 8, 3 ; P. 157, 1458.)
Toutes ces explications ne sont pas également intéressantes. Il est curieux qu’elles se rencontrent surtout dans les deux premiers livres, c’est-à-dire ceux qui ont été traduits le plus rapidement. Ce sont aussi, en un certain sens, les plus techniques ; mais les expressions philosophiques ne manquent pas dans le premier chapitre du livre IIT qui est consacré à la hiberté. Il semblerait qu’au début de son travail, Rufin, se sentant d’ailleurs plus pressé, se fût contenté de transcrire les mots difficiles, quitte à en donner une explication brève ; tandis que plus tard il substitue à cette méthode un peu simpliste des paraphrases plus développées.
On a dit déjà que Rufin se contentait d’une traduction approximative et ne faisait pas un mot à mot rigoureux. On doit ajouter maintenant que, même dans les cas où il s'efforce de serrer le texte de plus près, il lui arrive souvent de proposer deux, trois, ou quatre versions différentes d’un même texte. Cette remarque s'applique avant tout aux citations scripturaires. Selon les vraisemblances, Origène lui-même citait habituellement le même verset sous une forme unique : on peut d’ailleurs faire la preuve pour les passages conservés dans la Philocalie. Rufin au contraire modifie sa traduction ; à quelques pages, ou même à quelques lignes d'intervalle, il reprend un unique passage en changeant les termes. Aïnsi Matth. NN /atesticité une prémièré fois p. 125, 17 : ferra — quam moensueti et mites hazreditate parcipient ; et un peu plus loin, p. 126, 10 : beati mansueti quia ipsi haereditate
1. On trouve une définition analogue dans PHiILON, Leg. allegor., 11 7, 5 Re ; LS 23 (M. 71) : doyn DE Sort vou TposetAnEUIX VavTaGIay Kat OPHNV.
possidebunt Lerram 1. Rom., 11, 4-5 apparaît de même p. 213, 29 sous la forme : an divitias bonitatis eius ac patientiae et longanimitatis contemnis, ignorans quia benignitas Dei ad paenitentiam te adducit ? Or la citation est précédée et suivie de considérations qui la commentent et où reviennent les expressions scripturaires. Le terme XPATTÔ- TnTos (p.213, 11) est traduit par bonitatis (1. 29) ; XPITTÔTITA (L. 6) par patientiam ; xproTÔTyTos (p. 214, 9) par benignitatis? Makpoëvuias (p. 213, 12) est rendu par longanimitatis (L. 30), mais makpo@vuia (1. 6) par mansuetudinem (L 21). Plus curieux encore est le traitement infligé à Gal., V, 17.
I, 2,3: p.248,22 III, 4, 2:p.265, 8. Ii, 4, 3:p.268, 6. III, 4, 4:p. 269,24 caro Concupiscit carnem repugna- pugnare spiritum impugnare diciadversus spiri- readversumspiri- adversum Car- tur carnem.
tum. tum. nem.
TE; 4/2#P1205 20h; P205) 20 MIT ANA DIZ00 7
nd
III, 4, 4; p.269, 32.
LH ee
repugnat adversum spiritum.
id. ; p. 266, 20.
si caro repugnat.
caro adversum spiritum pugnat.
id. ; p. 269, 19 caro pugnat ad-
versum spiritum.
La seule page 269 offre ainsi trois traductions : concupiscit, pugnat, impugnare, d’un seul terme grec, et l’ordre des mots présente toutes les combinaisons possibles du point de vue grammatical. Citons encore quelques cas analogues : ainsi Ephes., VI T2:
NI, TD 240: ra: