Nam in Aera DCCL. Muza, expletis quindecim mensibus
a Principis iussu praemonitus ,
Abdallaziz filium
linquens in locum suum,
lectis Hispaniae senioribus qui evaserant gladium, cum auro argent ove , trapecitarum studio comprobato [lisez comparato), vcl insignium ornamentorum atque preciosorum lapidum , margaritarum et unionum (quo ardere solel ambitio matronarum) congerie , simjdque Hispaniae cunctis spoliis ,
quod longum est scribere , adunatis .
Mit Régis repalriando
sese praesentat obtutibus, anno regni eius extremo quem et Dei nutu iratum reperit repedando,
et maie de conspoctu Principis ecrvice tenus eiieitur pompisando.
Nomine Theudiiiier , qui in Hispanise partibus
non modicas Arabum (lisez Arabibus)
intulerat neces , et diu exagitatis ,
pacem cum eis
foederat habendam.
Sed etiam
sub Egica et Wîtizâ ,
Gotborum regibus , in Graecos , qui œquoreo navaliquc 1 descenderant , suà in patrià • de palmâ
victoriae triumphaverat. Nam et milita, ei dignitas et bonor refertur ,
neenon et a Christianis Orientalibus perquisitus laudatur ,
cum tanla
in eo inventa
esset verae fidei constantia ,
ut omnes Deo laudes referrent non modicas. Fuit enim Scripturarum amator, eloquentiâ mirificus,
1) Je crois devoir lire : qui œquorei r.acalesqnc. Lu leçon œquorci se trouve dans quelques manuscrits.
in pracliis expeditus,
qui et apud Amiralrauininin prudentior inter ca> teros inventus,
utiliter est honoratus, et pactum quod dudum
ab Abdallaziz acceperat, firmiter ab eo rcparatur. Sicque hactenus permanet statibilitum 1 , ut nullatenus a suecessoribus Arabum tantae vis proligationis solvatur ,
et sic ad Hispaniara remeat gaudibundus. — 39. Athanaildus post mortem ipsius multi honoris et magnitudinis habetur.
Erat enim in omnibus
opulentissimus dominus ,
et in ipsis nimium pecuniae dispensator ; sed post modicum Alhoozzam Rex Hispaniam adgrediens, nescio quo furore arreptus,
non modicas
iniurias
in eum attulit,
et in ter novies millia sohdorum damnavit.
Quo audito, exercitùs qui cum duce Belgi advenerant,
1) Cette leçon se trouve dan* l'édition de Berganza. Florez donne ttabiUtus.
sub spaiio ferc trium dicruui oninia parant ,
et citius ad Alhoozzam , cognomento Abulchatar, gratiam revocant,
diversisque munificationibus remunerando sublimant.
40. 1 Supradictus Ulit Amiralmuminin (quod idioma regni in linguâ eorum resonat «omnia prospère gerens») praevisis copiis universarum gentium , necnon et munera Hispaniœ cum puellaruin decoritate sibi exhibita , et in oculis eius praevalidà famâ parvi- ]>ensâ , dum eum tormentis plectendum morti adiudicat , impetratu pro eo Praesulum vel Optimatum , quibus multa ex illis afïïuentissimis diviliis bona obtulerat, mille millia et decies cenlena millia solidoruin numéro damnans, Ulit vitae terminum dando e saeculo migrât.
11 est clair que tout le passage relatif à Theudimer et son fils est déplacé ; mais partout ailleurs dans le livre il le serait également, de sorte que je soupçonne que c'est un fragment d'une autre chronique d'Isidore. Cet auteur atteste lui-même qu'il en écrivit d'autres relatives à la même époque, car il dit, c. 65:
Sed quia
nequaquam ea
ignorât omnis Hispania ,
ideo illa
1) Je donne le commencement de ce chapitre tel qu'il se trouve dans Tédition de Florcz , sans essayer de corriger les fautes.
minime recenseri tain tragica bella
ista decrevit historia;
quia
iam in aliâ Epitomâ , qualiter cuncta extitenint gesta ,
patenter et paginaliter manent nostro stylo conscripta.
c. 70 : Quisquis vero huius rei gesta cupit scire, singula in epitome temporum légat, quam dudum collegimus , in quâ cuncta reperiet enodata ;
obi et prrclia Maurorum adversus Cultuni dimicantium cuncta reperiet scripta ,
et Hispaniae bella eo tempore i m mi non lia relegel annotata.
c. 78 : Reliqua vero gesta eorum , nonne haec
scripta simt in libro verborum dicrum saeculi, quem Chronicis praeteritis ad singula addere procuravimus.
Je crois donc qu'une feuille d'une de ces cbroniques , aujourd'hui perdues, a été insérée par hasard dans la chronique qui nous occupe , et que le chapitre 40 doit être placé immédiatement après les mots: cervice tenus eiicitur pompisando. Quoique je n'aie pas osé proposer des corrections sur le commencement de ce 40 e chapitre , il me paraît certain que l'explication du terme amvr-aUmouminw n'est pas d'Isidore. Vivant
au milieu des Arabes, cet écrivain devait connaître trop bien la langue de ce peuple pour expliquer d'une manière aussi ridicule un terme qu'il entendait chaque jour.
Chap. 42. Abdallaziz consilio Ajub occiditur;
atque eo Hispaniam renitente. Lisez retinente; l'auteur veut dire qu'Aiyoub resta gouverneur de l'Espagne.
Chap. î>6. Huius tempore Oddifa , vir levitatc
plenus, auctoritate a Duce Africano accepta (qui sorte Hispania) potestatem semper a monitu Principis sibi gaudet fore collatam) , per sex menses absque ullâ gravitate retemptans, prœ paucitate regni nihil dignum adversumque ingeminat. Il faut lire ici sortent au lieu de sorte , et rayer le mot potestatem. Potestas est la glose de sors ; l'auteur veut dire que le gouverneur de l'Afrique avait reçu du calife le droit de nommer le gouverneur de l'Espagne. Quant aux derniers mots de la phrase, il résulte du contexte que l'auteur veut dire: «Oddifa ne fît rien qui mérite d'être remarqué;» mais le copiste n'a pas su déchiffrer son vieux manuscrit; au lieu de nihil dignum adversumque ingeminat, paroles qui ne donnent aucun sens, il faut lire: nihil dignum animadversione g er minât. Pline emploie aussi germinare comme verbe actif.
Chap. 57. Florez donne ici: Inter quos Zat Saraccnum génère , plénum facundiii , clarum etc. ; mais la rime et la phraséologie d'Isidore exigent qu'on ponctue ainsi:
Inter quos Zat Saracenuru,
génère plénum ,
facundiâ clarum,
atque diversarum
rerum opulentissimum dominum ,
pœnû extortum ,
vel flagris inlusum,
atque colaphis cœsum,
gladio verberat.
Isidore emploie souvent génère plenus dans le sens de: issu d'une noble race; comparez c. 63: vir génère plenus et armis militaribus expertus; c. 75: a cunctis ut vir belliger et génère plenus praeficitur.
Plus loin, Florez donne: Sed ubi sedem Cordubensem Mammet adiit , turbidus Abderraman ; mais il faut ponctuer de cette manière:
Sed ubi sedem Cordubensem Mammet adiit turbidus , Abderraman cum necdum fuisset repertus, statim Alhaytam a Mammet rigide extat comprehensus.
Dans ce même chapitre on lit:
Denique dum quid de eo fieret a regalibus sedibus régis expectaretur ,
stylus multis sermocinationibus involvitur, et diversis iudiciis impelitur.
Il faut biffer sedibus régis; c'est une glose de regalibus; et au lieu de impetilur, il faut lire impedilur.
Chap. 58. Il est question ici de la révolte du chef berbcr Monousa, qu'Isidore appelle Munuz (car c'est
ainsi qu'il faut lire avec presque tous les nianuserits, et non pas Munniz, comme donne Florez),et le texte dit: Nempe ubi in Cerritanensi oppido reperitur vallatus, obsidione oppressus et aliquandiu infra muratus, iudicio Dei statim in fugam prosiliens cedit exauctoratus ;
et quia a sanguine Christianorum , quem ibidem innocentera fuderat, nimium erat crapulatus ,
et Anabadi , illuslris Episcopi et décore iuvenlutis piweritatem , quam igne cremaverat, valde exhaustus,
atque adeo ob hoc iam salis damnatus ,
Civitatis pœniludine olim abundantia aquarum af- II neuf is siti praeventus,
dum quo aufugeret non reperit moriturus,
statim, exercitu insequente, in diversis anfractibus manet elapsus.
Les gloses ont rendu ce passage tout à fait inintelligible. Au lieu de donner ces paroles vides de sens: et Anabadi , Mus fris Episcopi et décore iuvenlutis proceritatem , quam igne cremaverat , Florez aurait mieux fait de suivre l'édition de Berganza , où on lit: et d^corœ proceritatis , quem igne cremaverat. Le mot iuvenlutis est une glose inexacte de dccoi'œ p % occritatis , expression qu'Isidore a empruntée à Tacite (Ann. , XII, 44). Ensuite il faut lire: civitatis, plenitudine 1 olim
1) Cette conjecture est confirmée par le man. de F Arsenal. Au reste , ce manuscrit , que j'ai collationné , est fort mauvais.
aquarum affluenlis , en rayant le mot abundantia , qui est une glose de plcnitudo. L'expression plcnitudo (= copia, abundantia) oquarum était fort usitée au moyen âge. Entre autres exemples, du Gange donne celui-ci: «Pons de Brazolo destructus fuit per plenitudinem aquarum; et inundaliones diluvii ita venerunt magnae et maximae quod dictum pontem destruxerunt. » Au reste , Isidore , embarrassé par ses rimes , dit ici en deux pbrases ce qu'il aurait dù dire en une seule. Il veut dire que le chef berber, assiégé dans une ville de la Cerdagne , fut forcé , faute d'eau , de la quitter; et comme auparavant elle était abondamment pourvue d'eau, le pieux chroniqueur voit dans] cette circonstance un châtiment que Dieu infligea à Monousa, parce que ce chef avait répandu le sang de beaucoup de chrétiens et qu'il avait fait brûler Pévêque Anabade.
Un peu plus loin , Florez aurait dù lire, avec les manuscrits, insequitat, à cause de la rime, et non pas insequitur, comme il donne d'après l'édition de Berganza.
Chap. 61. Cui et mox successor venit nomine Aucupa, qui (— cuius) dum potesfate excelsa genealogiam et legis suae custodiam
cuncta tremeret Hispania etc. Lisez: potestalem, excelsam genealogiam etc. Souvent les copistes n'ont pas fait attention à la petite barre au dessus des lettres , destinée à indiquer le m.
Plus loin, dans le même chapitre:
Dcinde ad Caesaraugustauam civitatem progrediens, se se cum infinitâ classe 1 aple receptat
Sed ubi rebellionem Maurorum per epislolas ab Africâ missas subito lectital ,
sine morâ, quanta potuit velocitate, Gordubaui repedat,
tmnsductivis proniontoriis sese receptat.
Au lieu de transductivis, Florez aurait dû lire trans* ductis (ou plutôt transductisque) , comme on trouve dans l'édition de Sandoval. Ici et ailleurs (c. 54) l'expression transduclis promontoriis signilie: après avoir passé la Sierra Morena.
Plus loin, il faut substituer mali machinalores à maie machinatores, antres, comme porte un manuscrit (iû^j^sUl), à augures, et Trinacrios à Tinacrios.
L'ouvrage d'Isidore fourmille donc de fautes de copiste. Il me semblait nécessaire d'appeler l'attention sur cette circonstance, parce que plus tard j'aurai à présenter des corrections et des remarques qui pourraient étonner le lecteur , s'il ne s'était pas fait auparavant une juste idée de l'état du texte.
1) Comme je crois me rappeler d'avoir lu chez des historiens modernes qu'Ocba se rendit avec une flotte a. Saragossejc ferai observer que le mot clas&is no signifie pas ici flotte , mais armée. Comparez c 68 : tune Abulcatar cum cla^e palatii (avec sa garde) praceps insequitur.