DEVENU ÉVÈQUE DE POITIERS
Sanctœpatria, regium stemma, adventus in Galliam, educatio, pietas
et nuptiœ cum rege Chlotario.
Beatissima Radegundis, natione barbara de regione Toringa, avo rege Bassino, patruo Hermenfredo, pâtre rege Berethario, in quantum altitudo seculi tangit, regio de germine orta eelsa licet origine, multo tamen celsior fuerat actione. Quae dum cnm suis summis parentibus brevi mansisset tempore, tempestate barbarica, Francorum Victoria regione vastata, vice Israelitica exit, et migrât de patria. Tune inter ipsos victores, cujus esset in praeda regalis puella, fit contentio de captiva; et nisi reddita fuisset transacto certamine, in se reges arma movissent; quae veniens in sortem régis Clotarii in Veromandensem ducta Ateias villam regiam nutriendi causa custodibus est deputata. Quae puella inter alia opéra, quae sexui ejus congruebant litteris est erudita; fréquenter loquens cum parvulis, si conferret sors temporis, martyr fleri cupiens. Indicabat adolescens jam tune mérita senectutis, obtinens pro parte, quae petiit. Denique dum esset in pace florens ecclesia, ipsa est a domesticis persecutionem perpessa. Sed adhuc tenerae aetatis Deo dicata puella id agere studii habebat, ut quidquid sibi reniansisset edulii, collectis parvulis, eorumque capitibus mundatis, ipsa inferebat; ipsa miscebat infantulis.
Hoc etiam sanctissima cum Sainuele parvulo clerico gerebat , facta cruce lignea praecedente, dum subsequendo psallentes ad oratorium gravitate matura simul parvuli properabant, ipsa tamen cum sua veste pavimentum nitidans; circa altare vero cum facitergio jacentem pulverem colligens, foras cum reverentia recondebat potius quam verrebat. Quam cum praeparatis expensis Victuriaci voluisset rex praedictus accipere, per Beralcham ab Ateiis nocte cum paucis elapsa est. Deinde Suessionis cum eam direxisset, ut reginam erigeret, illa evitabat pompam regalem, ne seculo cresceret; sed cui debetur etiam bumana gloria non mutatur. Nupsit ergo terreno principi, non tamen separata a caelesti. Ac dum sibi accessisset secularis dignitas, plus se inclinavit voluntas, quam permittebat dignitas, subdita semper De<\ sectans monita sacerdotum, plus participata Deo, quam sociata con-
1 Bolland., Acta sanctoram Augasti, t. III, p. 68 et seq.
2t66 PIÈCES JUStîFlCATIVÉS.
jugio. IUo vero sub tempore tentamus patefacere de multis pauca, qnae gessit.
Igitur juncta principi, timens, ne a Deo degradasset, cum mundi gradu pTOflceret, êe ctini sua facultate ëleemosynae (Ecrivit : nain ctim sibi aliqtdd de tributis aeciderêt, ex omnibus quae venissent ad eam, décimas ante dédit quam recepit. Deinde quod supererat, monasteriis dispensabat; et quo ire pede non poterat, misso munere cirCTimîbat : a cnjus ruunificentia nec ipse se abscondere potttit eremita; et ne premeretur a sarcina , quod acceperat , erogabat. Apud quam nec egeni vox inaniter sonuit, nec ipsa eam surda praeteriit, saepe donans indumenta, credens sub inopis veste Christi membra se tegere, hoc se reputans perdere quidquid pauperibus non dedisset. Adbuc animum tendens ad opus misericordiae, Ateias domtim instruit ; quo lectis culte compositis, congregatis egenis feminis, ipsa eas lavans in tbermis, morbotum curabat pùtredines , virorum capîta diluens , ministerium faciens, quos ante laverat, eisdem sua manu miscebat, ut fessos de Sudore sumpta potio recreaçet. Sic devota femîna, nata et nupta regina, palatii domina, pauperibus serviebat ancilla.
In mensa vero sua occulte, ne cognosceretur ab aliquo, ante se posito cum iegumine ferculo , inter epulas regum, more trium puerorum , faba vel lenticula delectabiliter vescebatur. Pro officio vero divino cantando, etsi sederet in prandio, ut Deo redderet debitum, se subducebat convivio. Quo egressa, ut Domino psalleret, curiose requirebat , quali cibô foris pauperes refecissent. Item nocturno tempore cum reclinaret cum principe , rogans se pro hùmana necessitate consurgere, et levans, egressa cubiculo , tamdiu ante secretum orationi incumbebat, jactato cilicio, ut solo calens spiritu, jaceret gelu penetrata , tota carne praemortua : non curans corporis iormenta mens intenta paradiso, reputabat levissimum quidquid ferret, tantum ne apud Ghristum vilesceret. Inde régressa [in] cubiculum, vix tepefieri poterat vel foco vel lectulo. De qua régi dicebatur habere se magis jugalem monacbam, quam reginam.
Uride ipsQ irritatus pro bonis erat asperrimus : sed illa pro parte leniens, pro parte tolerabat modeste rixas illatas a conjuge. Diebus vero quadragesimae satis est scire qualiter se retexit, inter vestes regias singulariter pœnitens. igitur appropinquante jejunii tempore, àd religiosam monacam, nomine Piam, mittebat; cui sancto proposito illa dirigebat veneranter in linteo sigillatum cilicium; quod sancta induens ad corpus, per totain quadragesimam subter vestem regiam dulci portabat in sarcina. Transactis autem diebus quadragesim», similiter sigillatum retransmittebat cilicium : sin autem rex deesset, quis credat, qualiter oratiônî se difttùderét, qualiter se tanquàm prae-
PIÈCES JÙStlfriCATlVES. 267
seittis Ghristt pedibus alligaret, et quasi repleta deliciis, sic longo jejunio satiaretur in lachrymis ? Gui; despecto ventris edulio, Ghristus erat tota refectio, et tota famés erat ei in Christo.
Illud (Jua pietâté peragebat sollicita, ut quae per oratoriâ vel îoca veherabilia totà nocte perlucerent, caiidelas suis niànibùs factas jugiter ministraret ? Unde hoTa serotina, dum ei nùntiaretur tarde, quod eam rex quaereret àd mensam, circa res Dei dum satagebat, rixas habébat a conjuge, ita ut vicibus multis princeps per inunera satisfaceret, quod per linguam pèccasset. Ad cujus opinionem , si qùis servorum Dei, vel per se, vel vocatus, visusfuisset occufrere, videres itlam c&lestem habeie laetitiam ; et hora noctis recursùs, cum paucis pergens in tbermis per nivem, lùtum , vel pulverein, aqua calida parata, ipsalàvabat et tergebat venerandi viri vestigia, née resistente . servo Dei , propinabat ei fcateram. Sèquenti die curam domus committens creditariis , ipsa se fetam occupabat circa viri justi verba, circa salutis instituta et circa adipiscenda vitae cœlestis commercia rètentabatur per dies. Et si venisset pontifex, in aspectu ejus laetiflcabatur, et remuneratum relaxabat ipsa tristis ad propria.
Illud quoque quam prudenter totum pro sua salute provîdebat impendere : quotiens quasi maforte, lineo sàvano , auro vel gemmis ornato, more vestiebatûr barbaro, a circumstantibus pueris si laudaretùr pulcherrimum, indignam se adjudicans, tâli componi linteolo, mot exuens se vestimento, dirigèbatloco sancto, quisquis essetin proximo, et pro palla ponebantur super divinum altare. Quali vero, si quis pro culpa criminali, ut assolet, a rege deputabatur iriterflci, sanctissima regina moriebatur cruciatu, ne désignâtes reus moreretur feladio? Qualiter concursabat per domesticos, fidèles servientes et proceres, quorum blandimèntis mulcebat animum principis , donec ex ipsa ira régis, uride processerat sors mortis, inde curreret vox salutis ?
His igitur beatis actibus occupatàm tantum provexit divina clementia, ùt etiam adhuc in palatio laïca, Domino largiente, déclararentur per eam miracula. Denique in Perunna villa post prandium. dum ambularetper hortùm sanctissima, rei trusi pro crimine succurri sibi clamabant, vociférantes de carcere. Ipsa autem quid esset, interrogat. Mentiuntur ministri quod mendicorum turba quaereret eleemosynairi ; credens hoc illa, transmittit, quo indigebat inopia. Interea a judice compelluntur tacere qui tenebantur in compede. Cumveronox supervenisset et solitum cursum faceret, fractis vinculis soluti sanctae occurrunt de carcere. Quo cognito, reos se viderunt qui beatae mentiti sunt, dum qui rei fùerânt de catenis soluti surit.
Divorthtm sanctœ cum marito, professio monastica, mûsericordia eju* erga pauperes et œgros miraculés comjlrmata.
Et qnoniam fréquenter aligna occasione, divinitate prospérante, casas cedit ad salntem, nt naec religiosins viveret , frater interficitnr innocenter. Directa igitnr a rege , yeniens ad beatnm Medardnm Noviomi, supplicabat instanter, nt ipsam mutata veste Domino consecraret. Sed memor apostoli dicentis : Si qna ligata sit conjugi, non quaerat dissolyi, differebat reginam, ne veste tegeret monacham. Ad hoc etiam beatnm virnm pertnrbabant proceres, et per basilicam ab altari graviter retrahebant, ne velaret régi conjunctam; ne videretur sacerdoti, ut praesumeret principi snbducere reginam, non publicanam, sed publicam. Quo sanctissima cognito, intrans in sacrarinm, monachica veste induitur, et procedens ad altare, beatissimnm Medardnm bis verbis alloquitur, dicens : Si me consecrare distnleris, et plus bominem quam Dominum timueris , de manu tua a pastore ovis anima requiratur. Qua ille contestatione concussus, manu superposita consecravit diaconam.
Mox indumentum nobile , quo celeberrima die solebat, pompa comitante, regina procedere, exuta, ponit in altari, et ablatis geinmis, ornamentis mensam divinae gloriae onerat venerabilis. Gingulum auro ponderatum fractum dat in opus pauperum, similiter accedens ad cellam sancti jumeris die uno, quo se ornabat felix regina composite, sermone ut ita loquar barbaro, stapione, camisias, manicas, cofias, flbulas, cuncta auro, quaedam gemmis exornata, per circulum sibi profutura sancto tradidit altari. Inde procedens ad cellam venerabilis Dadonis, die qua debuit ornari praestanter in seculo, quidquid indui poterat censu divite femina, abbate remunerato, totum dédit cœnobio. Debinc sancti Gundulfi, post facti Mettis episcopi, progressa ad receptaculum, non minore laborata nobilitavit synergium. Hinc felici navigio Turonis appulsa, quae suppléât eloquentia, quantum officiosam, quantum se monstravit munificam ? Quid egerit circa sancti Martini atria, tcmpla, basilicam, flens lacryinis insatiata, singula jacens per limina, ubi, missa celebrata, vestibus et ornamento quo se clariori cultu solebat ornare in palatio, sacrum componit altare. Hinc cum in vicum Condatensem, ubi gloriosus vir Martinus, et Gbristi satis intimussenator, migravit de seculo, ancilla Domini pervenisset, dédit non inferiora, Domini crescens in gratia.
Hinc cum in villa Suedas Pictavi territorio juxta praedictum vicum decenter accideret, itinere prospérante, qualem se gestit per singula quis enumeret infinita? Qiiae etiam in mensa sub stadone siliginenm panem absconsum , vel bordaceum manducabat occulte sic ut nemo
perciperet. Nam ex illo tempore, quo, beato Medardo consecrante, velataest, usque ad inflrmitatem, praster iegumen et olera, non pomum, piscem vel ovum, nec aliud esui habuit : potum vero praeter aquam mulsam atque piratium non bibit; vini vero puritatem aut medi decoctionem, cervisiaeque turbidinem non contigit. Tum more sancti Germani jubet sibi molam secretissime deferri, in qua tota quadragesima tantum laboravit , quantum quatriduana refectio postulavit. Oblationes etiam suis manibus faciens , locis venerabilibus incessanter dispensavit. Ergo apud sanctam non minus usus misericordiae quam erat concursus de plèbe , ut nec deesset qui peteret, nec deficeret quod donaretur. Mirandum, ut omnibus satisfaceret , unde tôt thesauri exuli, unde tôt divitiaB peregrinae.
Quantum expendebat diuturna redemptio, sola sciebat, quae petentibus deportabat; nam praeter quotidianam mensam, quarefovebat matriculam, duobus semperdiebus, quinta scilicet feria et sabatho, balneo parato, ipsa succincta sabano , capita lavabat aegrorum , defricans quidquid erat crustae, scabiei, tineae, nec purulenta fastidiens, interdum et Termes extrahens, purgans cutis putredines, sigillatim capita pectebat ipsa, quae laverat. Ulcéra vero cicatricum , quae cutis laxa detexerat, aut ungues exasper avérant, more EvangeUco, oleo superfuso, mulcebat morbi contagium. Mulierum vero descendentium in tinamipsacum sapone a capite usque adpiantam membra singula diluebat. Egredientibus exinde , si cui inveterata indumenta conspiceret, tollens rasa, nova reddebat; ante pannosos faciebat venire cultos ad prandium. Quibus congregatis, ministerio parato, ipsa aquam sive mappam singulis porrigebat, et invalidis ipsa pariter os et manus tergebat. Hinc tribus ferculis illatis, fartis deliciis; stans ante prandentes jejuna, praesens convivis ipsa incidebat panem, caraemvel quidquid apponeret. Languidis autem et caecis non cessabat ipsa cibos cum cochleari porrigere, hoc non praesentibus duabus, sed se sola serviente, ut nova Martha satageret, donec potulenti fratres laeti fièrent conviviis.
Tune illa removens se loco ut ablueret manus, jam bene culto convivio tota gratifleabatur : si qui vero causa honoris sibi assurgerent, jubebat, donec assurgere vellent. Venerabili vero omni dominico die hac habebat in canone, aestate vel hieme, ut pauperibus collectis primo merum sua manu de potu dulci porrigeret, puellae postea committens, ut omnibus illa propinaret, quia ipsa festinabat orationi occurrere, quo et cursum consummaret et sacerdotibus ad mensam invitatis concurreret, quos adhuc regali more ad propria cum redirent, sine munere non relaxaret.
Hanc quoque rem intremiscendam qua peragebat dulcedine! Cum
leprosi venientes signo facto se proderent, jubebat adminiculae ut unde
vel quanti essent, pia cura, requireret. Qua sibi renuntiante , parata mensa, missis cochlearibus, scutellis, scamnis , potu et calîcibus , sola subsequens intromittebatur furtinl, quo se nemo perciperet. ipsa exinde niulieres variis leprae perfusas maculis comprehendens in amplexu, osculabatur in Deo, eas toto diligens animo. Deinde, posita mensa, ferens aquam calidam, faciès lavabat, manus, ungues et ulcéra, et rursus administrabat, ipsa pascens singulas. Recedentibus praebebat auri vel vestimenti solatium , vix una teste munifica. Ministre tamen praesumebat eam blandimentis sic appellare. Sanctissima domina, quis te osculetur, quae sic leprosas amplecteris? Cui respondebat bénévole : Vere si me non osculeris, hinc mihi nulla cura est.
Quae tamen, praestante Deo, diverso fulsit miraculo. Denique si quis pustulae desperaret de vulnere, offerebat ministra sanctae folium pampini , mentiens sibi opus hoc esse ; sicque obtento vix signaculo , portabat ad desperatum, vulneri superpositum mox occurrebat remedium. Inde frigoreticus qui venisset aut languidus dicens in somnis se vidisse ut pro sua salute sanctae feminae occurreret, offerebat candelam àlicui ex ministris; qua accensa, per noctem morbus accipiebat mortem, mori)idus sanitatem. Quoties autem cognovisset decubantem in lecto, portans poma peregrina, dulci simul etcalido reficiebat aegrotum; et qui nec decimo jam die percepisset cibaria, ipsa mox administrante, languidus accipiebat cibum pariter et salutem, quod tamen ipsa imperabat, ne quis proferret in fabulam.
Rigidum sanctœ jejunium , vilissima cœnobii ministeria, et sévera
corporis sui castigàlio.
Quanta vero congressio popularis extitit die qua se sancta deiiberavit recludere, ut quos plateae non caperent, ascendentes tecta complerent. Quid autem sanctissima jejunii, obsequii, humilitatis, caritatis, laboris, et cruciatus fréquenter indepta sit, si quiscunctapercùrreret, ipsam prsedicaret tam confessorem quam martyrem. Ergo venerabile, praeter Dominicum diem, fuit sacrâtissime omnibus diebus jejunium; lenticulae vel oleris prope jejuna refectio; non piscem vel pomum ne ovum habens edulio. Panis vero deliciarum siligineus fuit aut hordeaceusquem absconsum sub fladone suutebat, ne quis perciperet, hsec fuit etiam ejus potio, aqua mulsa , piratram , sed modicé Hbata ac sitibunda potatio.
Prima quadragesima, qua se reolusit in cellulà, donec fuisset transacta, non sumpsit cibaria, nisi die dominico, sed tantum radiées
hertamm, aut olèra de malvis , sine olei gutta, sine sale cômposita ; verum aquae toto jejunio nec duo sextaria sumens , tanta siti laborabat, nt faucibus dessiccatis vix psalmum diceret arida. Cilicium autem habens ad corpus pro linteo , ac jugiter cursum decàntans peragebat vigilias ; ante se habens cinerem stratum , snperjecto cilicio , hoc utebatuT pro lectulo : ipsa requies fatigabat, cui parum videbatur hoc sustinere corpusculum. Adhuc monachabus omnibus soporantibus , calceamenta térgens et ungens, retransmittebat per singulas. Aliis quadragesimis aliquid Telaxans quinta teria sumebat, deinde dominica : nam et reliquo tempore praeter dies Paschales ac summae festivitatis, donec inflrmitas permisit, in cinere et cilicio semper vitam duxit austeram , prius se levans ut psalleret, quam congregatio surrexisset. Nam de offlciis monasterialibus nihil sibi placuit, nisi prima serviret; et ipsa se castigabat, si bonum fecisset post alteTam.
Ergo suis vicibus scopans monasterii plateas vel angulos, quidquid erat fcedum purgans et sarcinas, quas alii horrebant videre, non abhorrebat evehere. Secretum etiam opus t>urgare non tardans, sed scopans ferebat fœtores stercoris. Credebat se minorem sibi, si se non nobilitaret servitii vilitate, ligna supportans brachiis, et focum flatibus et forcipibus admovens, cadens nec laesa se retrahebat, extra suam bebdomadam inflrmantibus serviens. Ipsa cibos decoquens, aegrotis faciès abluens, ipsa calidam porrigens, visitabat quos fovebat, jejuna rediens ad cellam. Illud quoque quis explicet, quanto fervore excitata ad coquinam conciirsitabat, suam faciens septimanam ?
Denique nulla monacharum nisi ipsa, de posticio quantum ligni opus erat, sola ferebat in sarcina. Aquam de puteo trahebat , et dispensabat per vasculà , olus purgans , legumen lavans , focum fiatu vivificans; et ùt decoqueret escas satagebat exaestuans , vasa de foco ipsa levans, discos lavans et inferens. Hinc consummatis conviviis, ipsaL vascula diluens, purgans nitide coquinam, quidquid erat lutulentum ferebat foras in locum designatum. Inde per aegrotantes ferens necessaria ibat non tepida; et priusquam exciperet Arelatensem regulam, hebdomade trasancta sufficienter ad omnes faciebat humanitàtem sanctissima ; pedes lavans et osculans , et adhuc ai) omniljus prostrata, depTecabatur veniam pro commissa negligentia. Itaque post tôt labores , quas sibi pœnas intulerit ipsa, qui voce refert, perhorrescit.
Quadam vice sibi iranslatos circulos ferreos diebos quadragesimse collo vel brachiis innexuit, et très catenas inferens, circa suum corpus dum alligasset astricte, inclusit durum ferrum càro tenera supercrescens , et transacto jejunio cum voluisset catenas sub cute clausas extrahere, nec valeret, caro per doTsum atque pectuS sUpet ferrum
catenarum est incisa per circulum, ut sanguis fusus ad extremum exinaniret corpusculum. Inde vice altéra jussit fieri laminam de aurichalco in signo Christi, quam accensam in cellulam locis duobus corporis altius sihi impressit, tota carne decocta. Sic, spiritu flanunante, membra faciebat ardere.
Adhuc aliquid gravius in se ipsa tortrix excogitans, una quadragesimarum super austerum jejunium et sitis torridum cruciatum adhuc lima cilicii tenera membra setis asperis dissipante , jubet portari manile plénum ardentibus carbonibus. Hinc discedentibus reliquis , trepidantibus membris, animus armatur ad paenam, tractans quia non essent persecutionis tempora, ut fieret martyr. Inter hase, ut refrigeraret tam ferventem animum, incendere délibérât corpus; appoint ara candentia, stridunt membra crementia, consumitur cutis intima. Quo attigit ardor, fit fossa, tacens tegit foramina, sed computrescens sanguis manifestabat quod vox non prodebat in paena. Sic faemina pro Christi dulcedine tôt amara libenter excepit. Hinc actum est, ut quod ipsa abdiderit, hoc miracula non tacerent.
fragment de la vie de sainte radegonde, par baudon1via, l'une de ses élèves au monastère de poitiers 1 .
Ortus sanctœ, conjvgium cum rege, zelus fldei, divortium, professio vitœ monasticœ et constantia in proposito.
Igitur de beatae Radegundis vita in primo libro, sicut continetur ejus regalis origo et dignitas , nulli babetur incognitum, et qualis fuit ejus actio, dum cum rege terreno et conjoge , rege praecelso Clothario conversaretur. De regali progenie nobile germen erupit, et quod sumpsit ex génère, plus ornavit ex fide. Conjuncta terreno principi nobilis regina celestis plus quam terrena, sed in ipso conjunctionis brevi tempore, ita se sub conjugis specie nupta tractavit, ut Christo plus devota serviret , ut hoc ageret in seculari proposito , quod ipsa desideraret imitari religio , jani antecedens animi futurae conversationis adventum, dum seculari sub habitu religionis formabatur exemplum. In nullo hujus mundi compede catenata , in servorum Dei obsequio
