‹ Recueil des monuments inédits de l'histoire du tiers état (volume 2)Chapitre 149 sur 164 · CHARTE DE COMMUNE DU VILLAGE DE POIX · texte numérisé non relu

CHARTE DE COMMUNE DU VILLAGE DE POIX

En 1208, Gauthier Tyrel, Ve du nom, du consentement de sa femme Ade, confirma la concession qui avait été faite au bourg de Poix par son père, dès l’année 1173; il jura en faveur des habitants une nouvelle charte de commune, en leur permettant de choisir dans les chartes de Saint-Quentin, d’Abbeville et d’Amiens, telles dispositions qu’ils jugeraient convenable d’adopter. On ne trouve dans Pacte de 1208 aucune référence positive avec la charte communale de Saint-Quentin; mais il reproduit plusieurs articles des chartes d’Amiens et d’Abbeville. Une circonstance qui mérite d’être notée, c’est que Gauthier V, s’étant rendu à Paris avec plusieurs membres de la commune de Poix, et ayant obtenu une audience de Philippe-Auguste, lui demanda en leur nom et au sien de prendre la commune sous sa protection spéciale et perpétuelle, moyennant un cens de dix livres, payable chaque année au terme de Noël. Dans l’article de la charte de 1208 I, qui relate ce fait

5 Art. 2 3.

curieux , les mots par mon commandement et ma volonté, de mandata et voluntate mea, par lesquels Gauthier Tyrel caractérise la demande à laquelle lui-même avait concouru, semblent avoir été mis pour ôter à cette démarche toute apparence de contrainte, et empêcher que dans la suite ses héritiers pussent prétendre qu’il avait été forcé, ou qu’il avait agi à contre-coeur, en sollicitant pour les habitants de Poix et leur liberté communale la garantie d’une protection qui devait s’exercer au besoin contre leur seigneur. La protection spéciale du roi, ou, selon les termes de l’acte, sçm avouerie, aclvocatio, fut achetée par les membres de la nouvelle commune au prix d’une rente perpétuelle envers le roi, outre les redevances coutumières et le nouveau cens payé au seigneur comme prix de la liberté municipale. L’article 12 statuequ’en cas de litige entre le seigneur et les bourgeois, l’une des trois communes d’Amiens, d’Abbeville ou de Saint- Quentin sera jugearbitre.

Sur les vingt-trois articles dont se compose la charte de Poix, six sont en tout ou en partie empruntés aux chartes d’Abbeville et d’Amiens; ce sont les 2e, 3e, 5e, 6e et 11e, qui correspondent aux articles 1, 2 , 3, 4 ? 5, 6, 7, 9 et 10 de la charte d’Amiens, et aux articles 1, 2, 3, 4? 6, 7, 8, 9 et 10 de celle d’Abbeville L Ils sont relatifs à l’assistance que les bourgeois se doivent entre eux; aux poursuites judiciaires exercées dans le cas de vol ; à la sécurité des marchands qui fréquentent la ville de Poix ; aux aides dues par la commune au seigneur; à l’instruction et au jugement des causes civiles et criminelles.

La charte distingue deux sortes de redevances payées au seigneur de Poix par les membres de la commune, savoir: i° les anciennes redevances coutumières; 20 le nouveau cens établi comme prix de la liberté municipale concédée, ou le cens de commune, qui est fixé, pour chaque bourgeois, à deux sous par an. Un article assez obscur, l’art. 19, donne au maire de Poix la faculté de percevoir, sur les cens dus au seigneur, vingt livres par an pour* un usage qui peut-être se rapporte au travail fait dans les sablières voisines dont on tirait du gravier, ou

1 Voy. dans le tome Ier de ce recueil , p. 39 , le relevé des dispositions communes aux chartes d’Amiens et d’Abbeville.

POIX

à quelque redevance payée au seigneur du village d’Airaines, chef-lieu des Sablières, comme son nom l’indique. Le texte de la pièce, fort altéré en général, est ici particulièrement douteux I.

Karolus, etc., notum facimus universis presentibus pariter et futuris, nos vidisse litteras, formam que sequitur continentes.

In nomine Dei, Amen. Quoniam, teste sacra Scriptura, omnia bene aguntur que in fide et veritate geruntur, et tanta est dignitas fidei atque bonum , ut de ipsa inter cetera legitur, quod fides est religionis sanctissime fundamentum , caritatis vinculum , amoris subsidium et quod amicitias servat, collegia copulat , nullum decipit, nullum eontempnit, nulli deest, nisi qui ei forte defuerit, unde humane fragilitatis eventus et improvisi easu fortune volubilis et incerte, per ipsam fidem, quantum est possibile, sepius reparantur, firmantur et roborantur. Idcirco, ego Johannes de Piceyo, dictus Cyrians, miles et dominus dicti loci , attendens et considerans inaudite fortune eventum et easum ; videlicet, qualiter per potentiam seu insaniem regis Anglie et suorum complicum seu fautorum, hostium illustrissimi principis et domini nostri Jobannis, regis Francie, et tocius ejus regni, dicta villa de Piceyo, una cum multis aliis villis et locis dicti regni Francie, extitit sine culpa quacumque burgensium ipsorum inhabitancium fonditus eversa, incensa et devastata, una cum ipsorum inhabitancium et burgensium bonis mobilibus et catellis, nec non pluribus dicte ville et loci personis, quod dolentes referimus, in cujus eversione, ruina hostili et incendio, nedum predicta amiserunt, sed eciam cartas, litteras, acta, munimenta et instrumenta, quas et que penes se habebant, de et super fundacione, institutione et dottacione communie dicte ville, tam eisdem et suis successoribus concessa et donata ab illustrissimis principibus regibus Francie, quam a nostris predecessoribus et progenitoribus dominis dicte ville de Piceyo, prout plures ipsorum habitancium et burgensium et precipue major et plures scabini dicte ville retulerunt bona fide, supplicantes cum instancia, ut in et super eisdem bonam fidem agnoscere dignaremur et ipsis et ipsorum successoribus providere de remedio compétent! ; et inter cetera, quasdam copias dictarum cartarum et litterarum originalium, quos penes se habebant, et quas eciam illorum originalium veras esse copias asserebant, nobis exhibuerunt et monstraverunt, supplicando et petendo assensum nostrum et concessum , ut origi-

1 On trouve dans le recueil des Ol'im, publié Poezjuravit se servaturum cartam villæ de Poez

par M. Beugnot, t. Ier, p. 199 , l’indication d’une : quando venit ad terram tenendam. 1264.

Inquesta facta ad sciendum utrum Dominus de

638 AMIÉN01S

nales litteras et eartas transcriberentur et redigerexitur, et ad perpetuam memoriam appensione sigilli et aliter débité munirentur et vellerentur ; quarum litterarum seu copiarum exibitarum nobis et ostensarum forme et tenores sequuiitur in hec verba.

In noxnine sancte et individue Trinitatis. A linea veritatis errorem falsitatis removere cupientes, utilitati quoque vivorum providentes, cura aliquid esset faciendum solemniter, i ta ut fîrmiori teneretur memoria, predecessores nostri scripto retineri decreverunt. Exigit enim humanitatis nostre ordo naturalis, ut, quod habuerit a noticia priorum, in cognitionem revocetur posteriorum. Hujus igitur rationis respectu, ego Galterus Tyrellus de Poys, quondam filius Galteri Tyrelli, in communem tam successorum quam presencium volo reducere noticiam , quod, cura pater meus cujus anime prospicietur Deus, in tempore suo burgensibus de Poys et hominibus de Placetis dedisset et jurasset communiam , ego autem in tempore meo, assensu et voluntate Ade , uxoï’is meæ , et Hugonis, filii mei , hominibus predictis juravi et confirmavi communiam, ad usus, consuetudines communie beati Quintini Viromanensis, et communie Ambianensis et communie Abbatisville, quas juxta libitum suum pocius elegerint. Hoc idem juravit Ada , uxor mea , super sanctam crucem Domini, in ecclesia beati Dyonisii de Poys adoratanx ; salvo jui’e sancte mati'is ecclesie et salvo xneo , et omnium liberorum liominum meorum, secundum consuetudin[u]m subscriptarum, et convencionum inter me et eos diversarum et per hec antiqua scripta confirmatarum.

1. Oranes itaque jurati communie, premium, jura sancte matris ecclesie, et mea jura, et liberorum omnium hominum infra terminos communie jura possidencium , fideliter firmiterque pro posse meo juravei'unt observare.

2. Unusquisque et [ia]m juravit pro posse suo juste conferre jurato suo fidem, consilium, vim et auxiiium, observare leges et justiciam pi’o posse suo, et consuetudines ville infra constitutas.

Nunc vero per capitula consuetudines communie sunt enumerande.

3. Statutum est igitur, ut quicunque de furto reus convincetur et comprobabitur, susceptis a ballivis meis universis rebus suis, primum tradendus erit com-munie judicibus et ab ipsis in patibulo et in cathena mittendus ; post ea michi vel vicecomiti meo reddendus, et per judicium hominum meorum et scabinorum communie judicanclus ; salvis tamen rebus cujuslibet reclamantis que a latrone prememorato sibi ablate fuerint, si hoc ad judicium scabinonim comprobare potuerit.

4. Quicumque de raptu vel murdrio convictus et comprobatus fuerit, per judicium hominum meorum scabinorum communie judicabitur.

POIX. . 639

5. Si quis mercatores ad opidum de Poys venientes impedire aut molestare presuinpserit , sciât me pro posse ineo, si comprehendi poterit, de eo, tanquam de violatore communie mee, per judicium scabinorum justiciam adimplere.

6. Communia vero in vita mea michi debet tria auxilia; videlicet, pro ammiato [amato?] meo filio milite faciendo, sexaginta libras; et pro ammiata filia mea maritanda , sexaginta libras ; et pro corpore meo redimendo, si forte captus fuero, quod absit, de guerra domini mei , sexaginta libras.

7. Sciendum est eciam quod non lieet michi homines communie mee ad aliquem locum traducere, quin circa noctem in eadem die ad bospicia sua redeant , nisi de sua voluntate.

8. Et terminos ballive concessi et assignavi communie, videlicet: a frassinellis ante nemus Saeerdotum, usque ad crucem juxta vineam de Blangi 5 item, a cruce que est ante portam crucis Heli de Burgis, usque ad ulmum ante crucem Radulphi.

g. Si quis autem in villa venale vendidit, semel in vita sua sine vadio, usque ad quinque solidos, creditor meus erit; et super vadium , usque ad quinque solidos tantum, nec amplius, nisi de sua voluntate fréta.

10. Si quidem et usus ville, prout in tempore mei patris tenuerunt homines mei, eisdem concessi et confirmavi , salvo jure alieno.

1 1. Si quis vero injuria[m] fecerit alicui de rebus suis, sive de convencionibus, imprimis fiet clamor super querela , ad dominum vel ad baillivum domini cujus hospes fuerit, et secundum quod jus dictaverit tractabunt et judicabunt querelam judices communie, salvo jure domini; et si constiterit quod aliquis majori clamorem faciat de aliquo, et ille de quo fiet clamor veritatem super querela coram majore recognoscat, major eidem precipiet ut, ad diem eidem a majore assignatam , conquerenti satisfaciat. Sin autem, quidquid super hoc judicabunt judices communie tune ademplebitur. Et iterum , ut breviter dicam, super onmi querela et super omni forefacto infra banlivam , nullus debet ali— cujus supponi judicio, nisi judicio scabinorum de comviciis et de ingessionibus manuum violentarum, sive de palma, sive de punno [pugno], sive debaculo vel lapide, sive de armis, sive de pannis dilaceratis, vel conquatiis et de omni vi, et eciam de universorum clamorum defectibus, ad majorem récurrent clamores, et per judicium scabinorum querele determinabuntur, tam dejuratis quam de non juratis : salvo jure meo et alieno.

12. Si vero inter me et homines communie mee aliqua emerserit querela, que non possit determinari per hoc [quod] presens scriptum contineat, secundum judicium alicujus trium prescriptarum communiarum quam ipsi ad libitum

6/jo 4MIÉN0IS

suum potius eligerunt, querela ilia determinabitur, et hoc michi sufficiet.

i3. Notandum est enim , quod non licet burgensibus meis aliquam suscipere communiam , nisi sub me mensuram susceperit , quandiu supra dominicum meum, infra muros ville, vacuarn habebo mensuram, ita dico : si eidem velim invenire et deputare mensuram ; et quicumque supra dominicum meum tenuerit censuale , censum meum constitutum inter me et ipsum, terminis assignatis annuatim michi persolvet : medietatem vero in Pascha et alteram medietatem in festo beati Remigii ; et si in parte sui tenenti [tenementi] unum aut duos aut plures subhospites censuales constituerit , cujuslibet hujusmodi subbospes duodecim denarios de censu communie annuatim michi persolvet, scilicet sex denarios in Pascha, et sex denarios in festo beati Remigii.

i4* Quicumque autem advena accesserit et eidem communiam licebit jurare, et talamum alicujus conducere, si constiterit ipsum habere unde debeat per judicium scabinorum, herbagium, vel tholoneum, vel molindinaturam, vel furnagium, juxta consuetudinem ville, michi tenebitur persolvere ; et si conduxerit domum alicujus, ita quod in principali corpore ejusdem domus maneat, scilicet in burgo, duos solidos de censu communie annuatim habebo, in terminis prememoratis, et si venale vendiderit, sub prescripta lege manebit, extra parrochiam beate Marie.

15. Item, quicumque super censuale alienum quam meum manserit, cujuscumque hospes juratus fuerit, prêter hospites vicecomitis, et prêter parrochie beate JMarie, duos solidos de censu communie michi annuatim persolvet: et si constiterit ilium in parte sui tenenti [tenementi], ut supra dictum esc, aliquem aut plures constituere subhospites, quilibet hujusmodi subbospes duodecim denarios michi persolvet.

16. Quicumque etenim juratus in parrochia beate Marie manserit, cujuscumque hospes censualis fuerit, unam minant avene per annum , tercia die a festo beati Remigii, michi persolvet, tant pro communia quam pro tributo quod ante communiam michi debebant homines parrochie. Omnibus juratis ibidem manentibus , illud per liane condicionem remisi et condonavi ; et si constiterit aliquem juratum in parrochia manere, ita quod subhospes . . . ., dimidiam minam avene per annum ille subhospes michi tenebitur persolvere , salvo meo censu quem a principali suscipiam hospite tenementi.

17. Si vero duo jurati in eadem domo et sub eodem culmine domus simul manserint, et cujuscumque hospites fuerint, tam in parrochia beati Dyonisii , quam beati Martini, duos solidos de censu communie per annum michi persolvent ; et si in parrochia beate Marie constiterit, ita ut predictum est, duos juratos simul manere, unam minam avene tantum per annum michi persol-

vent.

POIX

18. Si vero aliquod alienum tenementum , aliqua occasior.e occurrente, dividatur in duas aut très aut quatuor partes, nullo principali hospite eminente, tam in parrochia beate Marie quam beati Dyonisii et beati Martini , quilibet juratus, in sua parte tenementi maliens, dimidium censum de communia michi per annum persolvet; videlicet in parrochia beate Marie dimidium censum avene , et in parrochia beati Dyonisii et beati Martini dimidium censum denariorum.

19. Major siquidem viginti libras in meo censu denar. ad opus dm. (dominip) harenarum in duobus terminis annuatim suscipiet : scilicet in Pascha, decem libras, et in festo beati Remigii decem libras...

20. Cum autem famulus meus in parrochia beate Marie, die prescripto, in domo uniuscujuscunque jurati, meam mensuravit avenam mensuratam, piesente famulo meo, jurato (juratus?) solvens tollet avenam, vel ejus nuntius, et ad domum meam vel ad domuin alicujus buigensis, ubi voluero, infra muros illam deportabit.

21. Si vero aliquis alienus liospes, tam in parrochia beate Marie quam beati Dyonisii et beati Martini, censum constitutum ad diem prout debebit non persolverit michi, major, clamore audito , censum vel vadium mihi restitui faciet, et si ita ut predictum est, contingerit de meis propriis liospitibus, quod ad diem censum meum non persolvant, accepto supra fundum terre mee vadio, duos solidos de emendacione apud Poys, et apud Placeta duodecim denarios babebo: nam leges antique apud Poys, per duos solidos constituuntur, et apud Placeta per duodecim denarios. Et si quis proprius liospes michi vadium violenter expusserit, major, audito clamore, censum et emendacionem michi faciet restitui; quia non licet michi nec alicui infra banîivam aliquam violenciam facere, nisi per scabinos communie et per eorum consilium.

22. De vacua vero domo et de vacua mensura super alienum tenementum nullum babebo censum.

23. Sciendum est enim quod boulines communie mee, de mandnto et voluntate mea, mecum in presencia domini regis, in palacio suo apud Parisios, apparuerunt, et quod Dominus rex ad peticionem meam universos homines communie mee in sua proteceione suscepit et advoccacione , per decem libras censuales in natali Domini annuatim hereditarias, ab ipsis domino régi per» solvendas, salvo jure meo, secundum convenciones et consuetudines que in hiis autenticis continentur ; et ipsi , per banc censualem advocacionem , ex assensu et voluntate domini regis, prout in suo continelur autentiquo quod eisdem super boc ad meam commisit peticionem, ergu eum in perpetuum liberi remanebunt, salvo servicio quod ego antea domino régi debebam.

Et ut lioc ratum habeatur in perpetuum, sigilli mei impressione corroborare curavi. Actum anno gracie millésime) ducentesimo octavo.

Nos vero predictus dominus de Piceyo, super petieionibus, supplicaciouibus , requisitis nostrorum burgensium et dicte ville inhabitancium, habito consilio et deliberatione compétent! , omnia in fide bona agere et precipue cum predictis burgensibus et inbabitantibus dicte ville, et bonam fidem agnoscere volentes, atque improvisos fortune eventus reparare pro posse in hac parte, predictas litteras nobis exhibitas et monstratas, ut predictum est, et in presenti carta incorporatas volumus, et volumus illas valere tanquam originales et principales, in omnibus et per omnia, et sub forma et tenore earumdem. Et ut predicta omnia et singula fîrma maneant, nos assensum et concessum nostrum in et super predictis omnibus et singulis prebentes ad supplicacionem et requestam dictorum burgensium et habitancium dicte ville, présentes litteras atque cartas appensione sigilli nostri , in testimonium veritatis premissorum, fecimus muniri et roborari, anno Domini millesimo ccc° quinquagesimo tercio.

Quas quidem litteras suprascriptas, omnia que et singula in eis contenta, in quantum dicti major, scabini , burgenses et habitantes de Poys, eisdem hactenus usi sunt, ratas atque gratas ipsas que approbamus, et de nostris auctoritate regia et speciali gracia confirmamus per présentes. Quod ut firmum et stabile perpetuo perseveret , présentes litteras sigilli nostri impressione fecimus roborari : nostro et alieno in omnibus jure salvo. Datum Parisius , anno Domini millesimo trecentesimo nonagesimo tercio, et regni nostri xnn, mense marcii.

Per regetn , ad relacionem conssilii. Gollacio facta est : P. de Disy.

Ordonn. des rois de France, t. VII, p. Coo.

LETTRES DE FRANÇOIS Ier, PORTANT CRÉATION DE DEUX FOIRES ANNUELLES ET D’UN MARCHÉ HERDOMADAIRE A POIX.

La création par François Ier, dans le bourg de Poix, de deux foires annuelles et d’un marché hebdomadaire eut lieu d’après la demande et en considération du seigneur, Jean de Créqui, capitaine de cent gentilshommes de l’hôtel du roi. Les lettres patentes du roi, données au mois de janvier i 54o, renferment sur la localité dont il s’agit quelques détails intéressants; on y trouve entre autres une phrase qui

POIX. 643

autorise à penser que le bourg de Poix avait encore au xvie siècle une enceinte fortifiée.

François, etc., savoir faisons, etc., que nous avons receu l’humble supplicacion de notre cher et bien amé Jehan de Créquy, seigneur de Canaples et de Poix, cappitaine de cents gentilshommes de nostre hostel, contenant que ledit villaige et faulxbourgs de Poix est assis en bon pais et fertil, et ledit villaige et faulxbourg bien construit et garni de maisons, peuple, marchans, habitans et autres, et aussy y affluent, passant et rapassant, plusieurs marchans et marchandises des pais d’environ et d’autres, et est chose requise et nécessaire y avoir deux foires l’an et ung marché chacune sepmaine, s’il nous plaisoit les y voulloir ordonner et establir, et sur ce lui impartir nos grâce et libéralité. Pour ce est-il que nous, ces choses considérées, mesmement les bons et agréables secours et obéissances à nous faictes par ledict suppliant, voulant à ceste cause favorablement le traicter en ses affaires, pour ces causes et autres à ce nous mouvants, avons audict villaige de Poix créé, ordonné et estably, et par ces mesmes présentes, créons, ordonnons et establissons lesdites deux foires par chacun an , et ung marché chascune sepmaine , c’est assavoir: la première foire le dixième jour d’octobre, et l’autre le vingtdeuxième jour de janvier, et ledit marché, chascun jour de jeudi de la sepmaine, etc. Donné à Paris au moys de janvier l’an de grâce mil cinq cents trente-neuf et de nostre règne le vingt-sixième.

Arch. imp. , Trésor des chartes, reg. ccliv, pièce 239.

Page 1