‹ Recueil des Monuments Inedits de l'Histoire du Tiers EtatChapitre 131 sur 273 · TRANSACTION ENTRE LE CHAPITRE DE NOTRE-DAME D AMIENS ET LE ROI · texte numérisé non relu

TRANSACTION ENTRE LE CHAPITRE DE NOTRE-DAME D AMIENS ET LE ROI

On a vu ci-dessus la transaction conclue, en 1379, entre le chapitre et l'échevinage , au sujet des eaux et affluents de la Somme, entre Me de Ravine et le quai de Gondrain. Voici un second acte de même nature et relatif au même objet. Quoique la commune y soit étrangère, celte transaction doit figurer ici : c'est une des pièces les plus importantes du long procès de l'échevinage et du chapitre touchant la seigneurie des eaux de la Somme. Plus tard, elle sera invoquée par les deux parties, et surtout parla commune, qui, ainsi qu’on le verra ciaprès, fut, en 1391, substituée aux droits utiles du roi, comme fermière de la prévôté.

En 1x83, la cause du litige était la même qu’en 1379 : c'était tou jours l'intérêt du chapitre, d'abord en lutte avec celui de la ville, puis avec l’intérêt domanial du roi. Le chapitre, comme propriétaire de inuulins, avait-il le droit exclusif d’autoriser et de contrôler tous les travaux faits et à faire dans les eaux où ses moulins se trou-

vaient assis? Telle était la question. Le bailli, conservateur des droits de la couronne, voulait que l'autorisation des officiers royaux fût requise et donnée concurremment avec celle du chapitre. I-es parties s’accordèrent et le différend fut réglé entre elles de la manière suivante :

1° Le chapitre, représenté par son eélérier ou son garde-moulin , et le prévôt du roi ou son lieutenant seront appelés également aux travaux ou castiches; ils les autoriseront conjointement, et percevront l'un comme l’autre le droit accoutumé. L'autorisation accordée pat l’un des deux seulement sera nulle, à moins que l'autre u’ait été mis en demeure d’intervenir.

a0 Le chapitre pourra, sans permission du prévôt royal, faire curer les canaux qui conduisent l’eau à ses moulins, ou faire détruire les ouvrages qui lui porteraient préjudice, excepté ceux qui auraient été établis avec son consentement et celui du roi.

3° Le chapitre pourra, sans appeler le prévôt, faire réparer ses moulins; mais il ne pourra en changer les soles, ni faire aucune espèce de construction ou de réparation entre les moulins et la voie publique, à moins que le prévôt n’y ail donné son assentiment, qui, dans ce cas, sera purement gratuit.

4° Une réserve expresse laisse intact le droit de justice du roi sur les bras de rivière, canaux et cours d’eau qui sont l’objet de la transaction.

Pliilippus, Dei gratis Franconun rex, notum facimus univers»* tam présenté bus quant futuris , quod , cum discordé» mot» esset inter nos, ex parle una , et '**""• decanum et capituluni ecclesie Ambiancnsis, ex altéra, super divers» ardculis :

Super eo videlicet quod quidam hommes dicli capituli vendebant dretanas prope ecclesiam Ambianensem in terra ecclesie vel capituli, in prejudicium nostrum, prout baillivus noster Ambiancnsis asserebat, pro eo quod venditores earumdem nobis ronsuetudines seu coustumas propter hoc débitas non solvebant; decano et capitule dicentibus quod boulines sui dictas dretanas in locis predieds consueverant vendere, sine aliqua coustuma, libéré et quiete.

Item, super eo quod died decanus et capitulum dicebant quod ipsi habebant jusdeiam de catallis in divers» domibus et divers» locis dicte civitatis Ambin-

uoo

nensis tain de mansionariis quant de extraneis ; baillivo predicto pro nobis quod soin tu de mansionariis et de non extraneis asserente.

Item , super eo quod dicti dccunus et capitulum dicebant quod casticie que fiuut et fieri debent adversis personis in rivis aque Sommone currentis, per civilatem Ambianenseni, per diverses alveos ad inolendina dicti capituli, ab exclusa que dieitur Ravine usque ad locum qui dicitur Gondrain, per ipso® solum fieri polerant et debehant; dicto baillivo dicente quod, non per ipsos solum, sed vocatis ad bec gentibus nos tris, predicta fieri poterant et debebant.

Tandem, de consilio bonorum super primo articulo ita extitit ordinatum : quod capitulum dicet hujusmodi venditoribus tiretanarum quod non place! ei quod vendant hujusmodi tiretanas in locis predictis sive similibus; imrao capitulum prohibebit eis auctoritate propria , propter honestatem ecclesie et reverentium nostram , quod eas non vendant in locis predictis sive similibus; et si predicti humilies sive aliquis ipsorum velint vendere dictas tiretanas in villa Auibianensi , quia pau|>eres suntet de hoc vivunt, requirent baillivum vel locum ejus tenentem et majorent dicte ville ut eis locum assignent competentem ad veiidendum dictas tiretanas vel facianl assignat ! , et dictas baillivus vel ejus locum tenens et major assignabunt locum competentem vel facient assignait amicabiliter et bono modo sine fraude, ubi poterunt vendere suas tiretanas , salvo jure nostro et aliorum dominorum in predictis, sicut habent in aliis mercaturis. F.l si contigerit aliqua de causa locum eisdeni assignation mutari, locus alius competens sibi assiguabitur, ut est dictum. Siautein hommes dicti capituli, propria voluntate sua, vellent dimittere loca eisdem in rivitate \mhianensi sufficienter assigna ta ad vendendum dictas tiretanas, et redire ad loca ecclesie seu capituli ut ibidem venderent, easdem capitulum non permitteret, îinino expelleret eos a locis superius nuiiciipalis.

Super secundo articulo sic extitit ordinatum : quod ipsi decanus et capitulum hahebunt in dictis dooiibus justiciam catellorum tantummodo, sivesint mansionarii sive extranei, ibidem aliunde v ententes seu ibidem apponentes enta lia; et habebit dictum capitulum bujusmodi jurisdietionem , per clamorem et responsuni et per arrestuni, in locis predictis, secundum quod , in aliis locis civitatis. [ubi] alii quant dictum capitulum habeut justifiant de cateilis inventum est servnri.

Super tcrcio articulo sic fuit ordinatum : quod quandocunque casticia fuerint facicnda in locis predictis, videlicet haustoria aut planqueta, vel pontes, vel pâli ligendi, vel stake apponeitde, vel vergue faciende, vel alie casticie, vocabitur celerarius seu custos molendinorum capituli et prepositus noster Autbianensis vel ejus locum tenons, et de connu licencia concorditer fient predicta secundum raùonetn, et recipiet pro Uiis unusquisque corum peccuniam consuetant, nec

poterit un us casticiare, seu licentiam tiare nec alia predicta faeere, alm non vocato vel non sufBcienter sub bonoruxn teslimouio roquisito. Si vero altéra pars vel una dicta rum parcium, sufficienter vocala vel requisita, venire contempscrit , altéra pars que venerit perfiùiet vel faciet perfici, in presencia bonorum, bene et fideliter, sine fraude, illûd quod incuinbit facienduni et recipiet jus suum, et altéra pars suum, si sibi plaeuerit, etremanebit illud quod fecerit in sua firmitate. Et si forte alterutra pars casticiet vel det licenciant in predictis, altéra parte vel ge rente vices ejus non sufGcienter vota ta, quod factum erit non valebit; scd poterit pars contempla opus quod sic factum erit auctoritate propria, si voluerit, faeere deiuoliri. Et nichilominus qui hoc iieri procuruverit , parti non vocale ad entendant super bot- consuetain teuebitnr.

Poterit autem capitulum ri vos et alveos per quos aqua ducitur ad molendina eorundem purgare seu purgari faeere, quociesnecesse fuerit et vident expedire , nec non retrahere; et, si aliqua nociva emerserint, per que cursus aque imprdiatur, quoquo modo poterunt amovere seu faeere amoveri, sicuti dictunt capïtulunt usque nunc consuevit; ita lumen quod ca que fient per gentes nostras et capituli, sine consen.su eorundem non poterunt amoveri.

Poterit eciam dictum capitulum molendina sua et en que pertinent ad ipsa molendina reticere et reparare ac mc.liorare, palus ügettdo, stakas apponendo et alia faciendo que necessaria fuerint in predictis vel eciam opportune, preposito nostro in predictis omnibus non vocato. Si tamen inter domos tnolendinorun» capituli et viariam sive stratam nostram, fuerir oasùria a capitule facienda vel novum solium apponendum , vocabitur prepositus noster, propter brencium hujusniodi operis emicedendam, et si venerit, bene quidem; si vero non venerit vel pro se non transmiserit , sufficienter requisitus , poterit niebilominus capitulum casticiare et perficere opus suum, et sive prepositus noster venerit, sive non, million pecuniatn exinde percipiet a capitulo memorato pro casticia bujus modi vel novo solio faciendo, secundum quod alias extitit ordinatum et est Iieri consuetum; et ista pax sive corapositio ad articulo» superius nominatos solummodo extendetur et alia in suo statu firmiter remanebunt : et babebimus justiciam in aquis predictis quam lui menus babueramus et habebamus.

Quod ut ratum et stabile permanent in futurum, presentibus btteris nostrum fecimus apponi sigillum, salvo in aliis jure nostro, et jure io omnibus quolibet abeno. Actum Pansus, anno Domini nûllesitno ducentesimo octogesbuo tertio, meme februarii.

ArcJi. di'partfui. de ia Somme, rec. de* charte* du chap, de N.-D. d'Amieiu, armoire a , faute «, pièce n° 5, original eu jiarcheimo scellé sur laça desoie rouge et verte. — Arch. de de ville

d'Amiens, reg. «us chartes coté s. — Titres décuits produits par tes officier* municipaux de I* vüle d'Amiens contre le chapitre de U cathédrale de la même ville; lu- 4", 17M, p. S à 1 1.

AMIENS

dit.

Page 1