ATTRITION ET CONTRITION
quaecumque alia virtus informis. Paenitentia specialiter et directe disponit hominem ad hoc ut possit et velit pro illa iniuria debitam emendam facere, cum adiutorio Dei 1.»
Comment cela? D'abord, parce que l’attrition est une disposition suffisante pour recevoir validement l’absolution sacramentelle : or celle-ci, en vertu du pouvoir des clés, transforme la pénitence informe en pénitence formée (IV Sent., d. XXII, a. 2,q. 1; P. 353).
En dehors du sacrement, parce que l’attrition mérite de congruo l’infusion de la grâce et par conséquent mérite d’être transformée en contrition :
« Etsi paenitentia informis non sit digna per se, tamen ipsa de congruo meretur suam informationem et ex consequenti peccatorum
remissionem : quae duo Christus de condigno meruit unicuique paenitenti facienti quod est in se 3, »
Et ainsi est résolue cette question, autrement insoluble : si la rémission du péché exige la contrition, c’est à dire la grâce sanctifiante, comment donc le péché mortel pourra-t-il être remis? C’est que l’attrition mérite de congruo (mais non de condigno) cette rémission :
« Anima per motum attritionis de congruo meretur remissionem peccati mortalis 5. »
Il est à noter que tout mouvement d’attrition ne mérite pas de la sorte l’infusion de la grâce (IV Sent., d. XVII, a. 1, q-3; p.242): il faut, pour obtenir cet effet, qu’elle soit fort intense ; entendez d’une intensité de volonté qui déteste le péché au-dessus de tous les maux :
« Dolor est displicentia peccati, quae, si sit informis, est attritio, si formata, sic est contritio : sed non formatur de lege communi, nisi sit maxima, comparatione aliorum dolorum #, »
Mais en quoi consiste cette « formation » de la pénitence ? En ce que, par l’infusion de la charité, la vertu informe de
1IV Sent., d. XIV, a. 7, q. 1; p. 184.
TIV Sent., d. XIV,a.7,q.1,ad 22%; p.184. — d. XVTI, a. 1,q. 5; p. 244. 3 IV Sent., d. XVII, a. 1, q. 7; p. 245.
* Jbid., a. 1, q. 5, ad 34; p. 244.
pénitence reçoit aux yeux de Dieu une condignité par rap port à la vie éternelle et, en même temps, est intensifiée :
« Habitus paenitentiae per infusionem caritatis dupliciter forma atur, quia per hoc habitus paenitentiae de condigno acceptatur et frtior efficitur.….; habitus paenitentiae per acceptationem praedictam c«ænsequitur finem ad quem ordinatur, quod est perducere paenitente xm ad vitam aeternam 1, »
Quant à l’acte d’attrition lui-même, c'est bien le nm &me, comme le soutiendra encore Scot, qui devient contra æ&ion. Richard n’a pas la formule concise de Scot : « attritio fit cor Æritio sine mutatione reali ipsius actus »; mais il défend la même doc ærine et se débat contre les arguments que saint Thomas faisait 7 aloir contre cette thèse déjà ancienne (IV Sent., d. XVII, a. 1, . 2; p. 245). Expliquant sa propre pensée, Middleton nous dit: cette transformation de l’acte d’attrition ne s'opère pas par l'addition d’un absolu, mais simplement par l’acquisition d’une relation nouvelle avec la fin dernière :
« Actum autem habitus paenitentiae caritate formari est ipsum actum per voluntatem referri modo acceptabili Deo in ultimum finem: «x hoc enim est moralis bonitas Deo accepta in actu ipso, non super illud aliquid absolutum addens sed tantum actualem relationem 1" ultimum finem À, »
L'acte est transformé, parce’ que la vertu dont il procède est transformée (IV Sent., d. XIV, a. 5, q. 2; p. 182). Et si je comprends bien notre auteur, cela revient à dire ceci : l'acte qui jusque-là n’était pas commandé par la charité, acquiert unt valeur nouvelle par le fait qu’au moment de l’infusion de la charité, la vertu de pénitence tombe sous le commandemtnt de cette vertu :
«Habitum virtutis esse caritate formatum est potentiam, illo Habitu habituatam, posse moveri per voluntatem caritate formatam, ad eIiciendum illius habitus actum Deo acceptabilem seu acceptum... Hea bitum paenitentiae esse formatum caritate est ipsam voluntatem posse xnoven a seipsa, per caritatem, ad eliciendum habitus paenitentiae acturm Deo acceptabilem 5, »
1 IV Sent., d. XIV, a. 5, q. 1; p. 180.
2IV Sent., d. XIV, a. 5, q. 2; p. 182.
3 Ibid.
Reset