RICHARD HENRI
« Quia sicut ipsi dicunt, talis contractus non est proprie contractus emptionis et venditionis, quia pecunia ad hoc inventa est ut sit mensura et pretium rerum...
non ad hoc ut sit extremum venditionis vel emptionis. Unde etiam <oncordant iura quod pecunia non venditur nec emitur, ita ut proprie sit ibi emptio et venditio.
Unde dicunt ipsi cum emitur pecunia sicut annuus redditus ad vitam ementis, tamen proprie non est emptio neque potest dici precarium nec locatio neque donatio, nec permutatio proprie dici potest, nec pignoratio, nec commodatio, nec etiam dici potest depo-
(fol. cccxxxr1")
« Nunc autem pecunia tale quid est in quo per se non cadit emptio et venditio ut extremum, sed ut medium utriusque sicut ibidem exposuimus (Ouodl. Il; q. 15); ideoque ubicumque et quandocumque traditur pecunia in contractu tanquam extremum, non tanquam medium emptionis et venditionis, mutuo traditur.
Propter quod spes accipiendi plus per huiusmodi pecuniae traditionem, procul dubio secundum dictum Augustini, usura est.
111 s’était permis cependant une petite impertinence : on lui avait objecté : « Consulunt religiosi viri, qui supponuntur esse peritiores, religiosis feminis, ut beguinis, quod non facerent, nisi licitum esset » (fol. xxv'). Il avait répondu du tac au tac : « Quod sancti viri religiosi et sapientes dant concilium emendi tales redditus, religiosis feminis ut beguinis, dico et firmiter credo quod si tale consilium dant, in hoc sapientes non sunt, sed ignorantia iuris naturalis in usurario contractu decepti, decipiunt animas : imo ut verius credam, licet forte aliquando in hoc deceperint, in longo tempore non fecerunt, nec facient de caetero, iam melius instructi. Et forte licet mulierculae ad suae cupiditatis Æxcusationem, tale consilium a religiosis se accepisse dicant, mentiuntur ad hoc» (fol. XXv?).
sitio alicuius rei pro custodia apud aliquem et hoc patet ex descriptione istorum posita in articulo 2°.
Restat ergo quod ibi fit contractus mutui, quamvis nominetur nomine emptionis vel venditionis.
«Sed in contractu mutui accipere aliquid ultra sortem [non] est. Unde in Evangelio secundum Lucam dicitur : « Mutuum date, nihil sperantes », quae auctoritas recitatur extra de usuris c. consulit.
« Sic restat quod emere pecuniam tanquam annuum redditum ad vitam ementis, contractus est illicitus ex forma contractus. Et habent hi pro se magnos doctores in iure» (p. 67).
« [mutuum enim de natura sua debet esse omnino liberale sine spe amplius percipiendi, iuxta illud evangelicum : Mutuum dantes nihil inde sperantes] !.
« S1 ergo pecunia nuda datur et nulla omnino emptio et venditio interveniant, sive ut tota simul recipiatur post lapsum temporis et aliquid amplius, de quo nullus dubitat quin sit usura, sive ut per quotam aliquam singulis annis recipiatur, intentione plus reci-
piendi, recepta sorte..., procul dubio, non video quin sit usura.…..
Nec in rei veritate est emptio, licet sic solet appellari ut pallietur vitium. »
Il est vrai que Richard ici prête, deux fois, à son adversaire, l’appel au droit et aux juristes. Mais c’est ce que Henri avait fait longuement dans ses deux premiers Quodlhibets auxquels il renvoie formellement à deux reprises.
Ce qui achève de nous fixer et de bien montrer que c’est le VIII Quodbbet de Henri, que Richard combat, c’est qu’il tourne en argument une concession de celui-ci. Henri continue en effet :
« Si enim esset emptio et venditio, ut vere posset dici quia pro data pecunia emerentur redditus, tunc opporteret intervenire contractum alium, imo duos contractus circa rem aliam quae per se extremum nata est esse emptionis et venditionis, ut videlicet res illa, puta fundus aut mensura terrae. primo pro pecunia iusta ematur et deinde pro aliqua quota pecuniae annuatim vel ad vitam... revendatur. Unde [sic] licet emere redditus sive perpetuos sive ad vitam absque peccato » (fol. cccxxxIr1").
Richard riposte aussitôt : « Praetera nihil differt in conspectu Dei, emere certam quantitatem pecuniae pro annuo redditu ad vitam ementis, mediate vel immediate. Sed emere praedium ad vitam ementis non est contractus illicitus ex sua forma... et etiam concedunt aliqui qui hoc negant de contractu in quo dicitur emere pecuniam pro annuo redditu ad vitam ementis. Sed praedium quod emit emens ad vitam suam, potest alii tradere sub annuo censu quamdiu vivit ipse qui emit praedium. Potest enim facere talem contractum... Ego emi tale praedium ad vitam meam et id praedium tradam tibi quamdiu
1 Les mots placés entre crochets se trouvent avant le pa$sage transcrit.
vivam tali pacto quod annuatim reddas. talem quantitatem pecuniae quamdiu ego vivam. Îste contractus est licitus.. . ergo mediante emptione ipsius praedii, quod postea vendidit alteri pro pecunia qua primo praedio emerat, habet certam quantitatem pecuniae ad vitam suam annuatim.. Si vero nihil differt in conspectu Dei acquirere annuum redditum in pecunia ad vitam propriam pro certa summa pecuniae mediate vel immediate, modo licito potest acquiri mediate. sequitur etiam quod licite potest fieri immediate » (p. 68).
Le deuxième Quodhbet de Richard suit donc le VIIIe de Henri.
Gilles de Lessines a traité le même sujet dans son De usuris in communi , pars 1, C. 9. Rien ne montre une relation entre le Quodlibet de Richard et l’œuvre du dominicain belge. Au contraire celui-ci semble bien réfuter les premiers Quodhbeta de Henri de Gand.
Trentième question.
« Utrum clerici possunt cogi ad solutionem exactionum factarum in civilate propter utililatem communem» correspond à une question de Henri de Gand (Quodl. IX, q. 13): « Utrum clerici teneantur ad exactiones quas laïci solvunt civitatibus. » Ces discussions sont extrêmement intéressantes pour l’histoire des immunités ecclésiastiques. Henri nous apprend qu'il y eut à cette époque une tentative pour imposer les clercs. « Quia igitur causa edendi dicta statuta pro ecclesiis et clericis erat dignitas et ordo ecclesiasticus et clericalis, quae adhuc manent secundum casum particularem per quem in aliquo derogatur dignitati et ordini praedictis, nullo modo potest epycices (sic) ea specificare. Talis est enim casus quo volunt clericos de novo astringere ad dictas exactiones. Hoc enim multum eis derogat. Unde dicta interpretatio valde est inconveniens » (fol. cccxcIr1").
Le prétexte invoqué par les légistes était la richesse des clercs. Les privilèges, prétendait-on, accordés aux clercs en matière d’impôts n'avaient d’autre raison que leur pauvreté. Il est manifeste que Richard fut interrogé à l’occasion des mêmes tentatives ?. Richard, tout en maintenant les principes de l’immunité ecclésiastique, est plus large que le Docteur Solennel dans leur interprétation. Il trouve juste que les clercs contribuent aux dépenses nécessaires, lorsqu'ils en tirent un avantage particulier, mais non pas lorsqu’il s’agit de travaux somptuaires, ou même de travaux d'utilité publique dont une seule catégorie de citoyens tire profit. Ceux-là doivent être taxés pour qui les travaux deviennent une source de bénéfice.
Il n’y a pas d'indices permettant d'établir laquelle des deux soutenances a précédé l’autre.
1 Parmi les œuvres de saint Thomas (édit. de Parme, opusc. 46, t. XVII, p. 422).— Voir MANDONNET, Écrits authentiques, 2° édit. p.150.— DE WULr, Gilles de Lessines, p. 87.
2 Peut-être est-ce à l’occasion des prétentions du roi Philippe le Hardi dont se plaint le chapitre de Paris dans une lettre datée de mars 18 (DENIFLE, Chartularium, t. 1, p. 631.)