III. — SERMON DE RICHARD SUR LA PASSION
Dedit se ut liberaret populum suum.
Hec verba scripta in libro Macchabeorum, et ad historiam dicta de quodam milite qui pro liberatione populi se exposuit morti; allegorice de Christo potest exponi qui mori voluit in cruce ut nos liberaret de morte inferni, propter quod passus est. Quod hodie incipit Ecclesia memorari; unde hodie primo cantatur vexilla Regis prodeunt, etc.,et dies crastina dicitur dominica in Passione. Ideo nos cum Ecclesia hodie hanc Christi passionem recolentes, dicere possumus : dedit se etc., sic exponendo dedit se morti, sc. ut liberaret populu m, sc. de servitude dyaboli.
Et sic in verbis propositis predicto modo expositis, proponitur nobis : primo motivum ad Christi compassionem, nisi simus lapidibus duriores, cum dicitur: dedit se, sc. Christus in passione in qua
B (fol. 122Y, c. 2).
In margine inferiori : In die Sabbate ante dominicam in passione a fratre Richardo fratre minore. || 21. dixerit B.
1. | Macch., VI, 44 || 6. Hymnus de tempore passioris in vesperis ||
sibi debemus compati; et propter passionis acerbitatem et propter patientis dignitatem, et propter causam patiendi, et in patiente caritatem. Et propter ista tria debemus compati; et nisi compatiamur erimus lapidibus duriores. Sicut enim dicitur in Evangelio, in morte eius petre sisse sunt; || ac si ipse petre loqui non potentes, nobis dicerent : O vos homines qui Christo pro vobis patienti non compatimini, nobis estis duriores. Licet enim hoc non loquerentur verbo, tamen facto dixerunt, cum sisse sint, ex ostentione doloris compassionis pro creatore patienti.
Secundo nobis proponitur hic motivum ad Christi dilectionem, nisi simus brutis ingratiores. Visum enim est quod quedam bruta, erga eos qui eis bona aliqua fecerunt, quasi quadam naturali dilectione afficiebantur, sicut nutritoribus suis, ut patet de canibus, qui non sunt ingrati. Deus autem ipse nobis fecit summa bona, immo inerarrabilia fecit pro nobis, ut patet consideranti : dedit esse in creatione, bene esse in recreatione, et gratiam antevertantem, disponentem et consummantem; ideo quia ingratissimi debemus dici, nisi sibi compatiamur sic pro nostro bono et commodo in cruce mortem turpissimam patienti. Et ideo ex hoc viso et considerato, moveri debemus ad eum tenerrime diligendum.
Dicamus ergo: dedit se pro nobis liberandis. Unde notandum est quod quadruplici modo se dedit et dabit nobis :
PriMo dedit se nobis in exemplum humilitatis facto : unde legimus in Johanne, quod postquam lavit pedes discipulorum suorum dixit eis: exemplum dedi vobis ut vos ita faciatis. Et videndum est quis dedit et quibus.
Quis ? Et ille cuius conditiones sunt summa potentia,summa sapientia et summa iustitia, et ideo bene est imitandum : quia est potentissimus, ideo fecit hoc non ex coactione alicuius potentioris, sed ex propria voluntate; quia sapientissimus, ideo non est credendum quod hoc fecerit ex ignorantia vel inconsideratione; quia autem iustissimus, ideo non est dicendum quod hoc fecerit ex astutia maliticie, sed hoc fecit volontarie, scienter et ex caritate. Si igitur in tantum se humiliavit Dominus potentissimus, sapientissimus, iustissimus, quanto magis nos miseri, impotentes, ignorantes vel fatui ..........…. et peccatores debemus humiliari ad exemplum eius. Et vere bonum est eum imitari in hoc, quia qui superbientes eum in hac humilitatis virtute non imita || buntur, summan confusionem et inexcogitabilem patientur : unde superbi deprimentur et confundentur sed humiles exaltabuntur. Et ideo credamus consilio Petri apostoli in I* canonica dicentis : Humiliamini sub potenti manu Dei, ut vos exhaltet in tempore visitationis, sc. in iudicio futuro, cum faciet visitationem generalem omnibus. Et vere mirabile est quomodo res tam misera, tam infirma, tam immunda potest vel audet superbire, cum
B (fol. 123", c. 1).
B {fol. 123, c. 2).
18. MaTTH., XXVII, 61 || 37-39. IoHax., XIII, 15 || 34-35 I PErTR., V, 6 || 59-61. Ps.-BERNARDUS. Cfr HERRARDUS DE LANDSBERG, Hortus animac, sine
suum creatorem cuius sunt predicte conditiones, videat humiliari. Unde Bernardus : O quid superbis pulvis et cinis, cuius conceptus culpa, nasci miseria, vivere pena, mori angustia. |
Quibus autem dedit istud exemplum ? — dicit : non solum divitibus vel pauperibus, sed no bis, sc. omnibus, videlicet cuiuscumque conditionis, sicut et dedit exemplum non solum manui, vel ori, vel cordi, vel uni parti, sed toti homini. Unde dicit nobis, sc. omnibus et totis sc. lingue, ut loquatur humilia, manui et toti corpori ut operetur humilia, cordi, ut affectet et meditetur humilia. Et hoc est quod dicitur in Ecclesiatico : Quanto maior es, humilia te in omnibus et coram Deo invenies gratiam: In omnibus partibus, non solum in una; contra illos qui dicunt, humiles in habitu reprehedentes, quod humilitas et superbia est in corde. Verum est : radicaliter; et in aliis partibus debet ab eo fluere, quia ex habundantia cordis os loquitur, manus operatur. Nec est dicendum quod exterior humilitas sit superflua; immo ipsa est interioris humilitatis incitativa, indicativa et confirmativa. Unde Glossa in lohanne, ibi de humiliatione Christi cum lavit pedes discipulorum, dicit Glossa: Ei qui ad pedes inclinatur, in corde excitatur humilitas, vel, si iam est, conservatur humilitatis affectus. Si ergo te humilias in omnibus invenies gratiam: quanto enim eris in humilitate profundior, tanto tibi gratia infundetur amplior. Et hoc per exemplum sensibile predicant creature. || Videmus enim quod pluvia de celo cadens non manet super montes, sed descendit ad valles faciliter ; et quanto vallis est profundior, tanto est pluvia habundantior. Ita ibi est de pluvia gratie que irrigat arida. Unde in psalmo: Pluviam voluntariam segregabis eis. Et ideo dicit Iacobus: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Dicit autem bene : invenies gratiam, quiaillud quod de facile habetur et pro modico, dicitur esse inventum. Ita est: vere modicum est humiliari pro tanto bono gratie et hoc ostendens dicit invenies etc.
SECUNDO christus dedit se nobis in cibum in sacramento. Unde in Luca: Accepto pane, gratias agens, fregit, et dedit discipulis dicens: Hoc est corpus meum. Hoc sumite quotiescumque facitis in meam commemorationem. Corpus post resurrectionem non est ab anima separatum, et ideo cum dat corpus suum nobis in cibum, dat et animam simul; et per consequens totum seipsum, divinitatem et humanitatem simul dat nobis. O quam gloriosum donum, magnum et excellens. Unde cibus iste sacramentalis qui in victui (?) est per Dei gratiam recipiendus, est
B (fol. 123", c. 1).
nomine ; Ccfr Epitaphium Adami Sancti Victoris (PL, CXCVI, 1422, D) : BERNARDUS, Sermones diversi, XLII, 2 (PL, CLXXXIII, 662, A)|| 68-69. Ecclr., II, 20 || 72-73. MaATTH., XII, 34 || 77-78. Cfr AUGUSsTINUS, Tractatus in
Tohannem, LVIII, 4 (PL, XXXV, 1794). Non invenitur in Glossa Strabonis || 85. Psalm., LXVILI, 10 || 86. Iac., IV, 6 || 92-93. Luc., XXII, 19 |! 108-109.
summe desiderabilis, delectabilis, reverendus, utilis et medicinalis. Unde debemus ipsum desiderare ardenter per caritatem, accedere ad ipsum reverenter per humilitatem; suscipere confidenter, per conscientie puritatem. Et certe mirabilissimum est quomodo nos qui peccavimus, qui in victui (?) illud recipere debemus, possimus quiescere vel dormire, quin semper cogitemus super conscientiam nostram, utrum sit ibi aliquid mundandum, ut letus tam glorioso, nobili et mundo hospiti advenienti preparetur. De hoc dicit Apostolus, Is ad Corinthios : Probet, autem seipsum homo et sic de pane illo edat, id est, examinet conscientiam suam et scobat spiritum suum. Dedit ergo corpus suum. Et ad quid? Subdit: Hoc facite inmeam commemorationem. || Unde hoc sacramentum est memoriale sacramenti passionis Christi qua redempti sumus. Et ideo debemus revereri istud sacramentum et libenter suscipere ut recolamus de dominica passione; de qua debemus multum recolere, ut patet per exemplum. Amicus enim amico, cum debet recedere, dat libenter aliqua et de datis tunc in recessu libenter recolit. Ideo nos isto beneficio nobis dato a Domino summe recolere debemus et erimus ingratissimi si tanti beneficii oblivisceremur, ut patet, si esset homo obligatus ad debitum temporale quod cito cognamine persolvere non posset, si homo alius pro eo solveret, magnum beneficium esset, et sibi gratias agere summe teneretur; et si obliviscatur, ingratus merito diceretur. Ita est hic : in magno debito Deo eramus obligati peccato transgressionis, et non poteramus persolvere; ideo Christus mortuus est pro peccatis nostris; et ideo hoc beneficium obliviscens ingratissimus est. Unde ingratus est qui opere non reveretur vel supplet; sed ingratior qui voluntatem non habet et ingratissimus est qui non recolit in affectu per memoriam. Et ideo dicitur in Ecclesiastico : Gratiam fideiussoris tui ne obliviscaris: dedit enim animam suam pro te. Et si hoc de debito temporali videtur, sc. aliquem esse ingratum, multo magis est hoc de debito spirituali quod homo sit ingratus dicendus qui beneficii obliviscitur in quo Deo tenetur. Magnum enim et horrendissimum vitium est ingratitudo et Deo et hominibus odiosum. Et propter hoc ut tam malum vitium ingratitudinis de tanto beneficio fugiamus, dedit nobis tanquam memoriale istud sacramentum. Item dedit nobis hoc sacramentum in memoriam passionis ne a dyabolo invaderemur, sed ei resistere possemus. Dvabolus enim astutus est et superbus; Deum tamen timet, se invito ; et propter hoc cum videt animam Christi passione per memoriam insignitam, eam non audet invadere, || vel si invadat, cito vincetur; quia anima insignita memoria passionis, sanguinis et crucis Christi, h2bet omnia ea quibus dyabolus alias victus est; et ideo horret invadere ne similiter vincatur, et si aggrediatur, cito devincitur, quia anima hoc sacramento multum fortificatur et illa memoria similiter roboratur. Et figuratum est in Exodo : Quia
B (fol. 123", c. 2).
B (fol. 124', c. 1).
I Cor., XI, 28 || 128-129. Ecchi., XXIX, 20 || 145. Exod., XII, 1-28 ;: 153.
Dominus per Moysen precepit filiis Israël quod comederent agnum et de sanguine eius precepit inungere postes ut domus insigniretur et tunc per hoc angelus interficiens primogenita Egypti, domos sic insignitas pertransibat. Agnus iste figurabat Christum ; domus insignita hoc sanguine est conscientia vel anima memoria huius passionis et sanguinis insignita et roborata : et tales domos sic consignatas pertransit dyabolus qui querit interficere prima opera nostra bona. Unde cum anima recolit hoc sacramentum passionis cito vincit dyaboli suggestiones. Unde Glossa super Matheum : Sanguine quippe Agni domus servatur a percussione Angeli. Dedit ergo se propter ista duo tanquam cibum in sacramento, sc. ut essemus per hoc memores passionis et ut per hoc repelleremus suggestiones demonis.
TERTIO dedit se pro nobis ut pretium in patibulo. Unde ad Galatas apostolus: Dedit semetipsum pro peccatis nostris pretium: dedit pro nobis non aurum vel argentum sed semetipsum. Unde Petrus in Is canonica: Scientes quod non corruptibilibus auro vel argento redempti estis de vana vestra conversatione paterne traditionis sed sanguine agni incontaminati Christi lesu. Dedit ergo non aurum vel argentum pro nostra redemptione sed semetipsum, qui erat Rex, Deus et homo. Nec se dedit necessitate compulsus, nec ad propriam utilitatem reflexus, !| sed per misericordiam, benignitatem et summam caritatem motus. Unde oblatus est quia ipse voluit. Unde Gregorius : O inextimabilis dilectio caritatis, ut servum redimeres, filium tradidisti. Certe hic manifesta est summa et inextimabilis caritas dare filium morti pro redemptione servi, non servi boni, sed servi iniqui, inobedientis, nequam et ingrati. Consideremus ergo hic quis nos redemit : quia Deus Pater; quo pretio : filio proprio; qua de causa motus : ex pura caritate et inexcogitabili dilectione. Et ex hac Christi redemptione duo nobis manifestissime perpenduntur; primum est quod simus nobiles multum per naturam et nimis viles efficimur per culpam. Unde divina sapientia que falli non potest reputavit nos naturaliter esse magnos et nobiles, cum tam pretio magno et digno voluit nos redimere ne perderemur, ut cum aliquis dimisit vadium hospiti, si redimat pretio magno, signum est efficax quod illud est bonum et pretiosum. Ita ibi. Unde pro redemptione anime tue dedit semetipsu m totum et corpus et animam, divinitatem et humanitatem. Ergo per hoc patet animam tuam esse naturaliter magne dignitatis et nobilitatis, precipue, quia hoc fecit caritate, non sua utilitate. Unde Hugo de Arra anime: Amplius mihi vilis esse
B (fol. 124", c. 2).
Ps.-HIERONYMUS, Commentarium in Matthaeum, XIV (PL, XXX, 632, A). Non invenitur in Glossa Strabonis || 159. Gal., 1, 4 || 161-164. 1 PETR., I, 18 || 169-170. Hymnus Exultet. Cfr A. FRANz, Die Kirchlichen Benediktionen im Mittelalter, t. 1, Fribourg, 1909, p. 535: H. A. WiLson, The Gregorian Sacramentary, Londres, 1915,p.152 || 186. De arrha animae (PL, CLXX VI, 963,B) ||
non debeo, cum tantum placui Deo ut eligeret mori pro me,ne perderet me. Et ideo quia ita digni sumus, non debemus vilificari per peccatum et non debemus dignari peccare. 190 Item secundo patet ex hoc quod anima per peccatum multum vilificatur, quia quanto status altior, tanto casus gravior. Anima autem est multum digna, ut dictum est; ideo nimis peccat et vilis efficitur per culpam. Dedit ergo semetipsum pro peccatis nostris. Unde Dominus mortis et vite mortuus est pro peccatis ut ea vinceret. Quia peccatum 195 Deo summe est odiosum et sibi contrarium, ideo summe mirandum est quomodo, cum tali || hospite et sic contrario Deo possumus durare vel audemus quiescere vel dormire; quia ut expelleretur peccatum, Deus mori voluit; quod potest esse maius odium ? Hoc patet per exemplum : nullus libenter hospitaretur vel auderet recipere illum quem 200 sciret esse regis proditorem, vel hostem; precipue ‘si a rege esset inhibitum, sub pena suspensionis ne ab aliquo reciperetur; etiam ipsum non auderet recipere frater suus. Que ergo insania inimicum et proditorem Dei nos facit recipere? Certe mirabile est quomodo audemus, quia sub pena dampnationis, suspensionis et exulationis 205 Christus hoc vitari precepit. Et certe qui cum hoc hospite inventi fuerint jam iudicati sunt digni amittendi eternam hereditatem sibi promissam et patiendi eternum supplicium et infernalem penam, nisi peniteant. Et ideo horrendum est cum tali hospite sic odito a Deo dormire, quia etiam per hoc homo est in manu dyaboli. Et est mirum, 210 nisi Dei pietas esset maxima, quomodo talem virum non trahit ad patibulum inferni. Et hoc bonum est considerare.
Dedit ergo se pro peccatis ex maxima caritate et predulci dilectione; non suis sed nostris. Certe primum erat magnum sed modo aggravat pondus. Si igitur ipse pro peccatis nostris mortuus
215 est, multo magis nos pro eis tenemur pati. Certe mirum est quo modo ulla penitentia videtur gravis respectu passionis eius pro peccatis nostris. De hoc dicit Glossa super Marchum : Gratias agit et benedicit iam proximus passioni qui in se penam aliene iniquitatis suscipit, qui nichil dignum pas-
220 sione egit ut ostendat quantam unusquisque penam pro peccatis suis debeat sustinere. Item Anselmus Cur Deus homo : Profiteri anime necesse est quia pro tota creatura servanda non deberet facere contra voluntatem Dei, et si in infinito numero multiplicarentur
225 et mihi ostenderentur, id ipsum responderem.
QuarTo Dabit || se amicis suis in fine pro premio. Unde in Apocolypsi: Vincenti dabo edere de ligno vite, id est, meipsum in premium dabo, et reficiam eum in vitam eternam. Et tangit cui: quia Vincenti; in quo tangit et implicat quod nos hic sumus
230 in pugna et quod nos oportet vincere, si hanc refectionem volumus
B (fol. 124', c. 1).
B (fol. 124, c. 2).
217-221. Cfr Glossa super Marcum (PL, CXIV, 231, D) || 221-225. Cur Deus homo, X, 21 (PL, CLVII, 394, B), non verbatim || 227. Apoc., Il, 5% || 238-
habere. Notandum autem quod milites ordinantes suam aciem ad vincendum, debent tria habere : primo exercitus debet duci obedire; secundo debent sibi invicem bene concordare; tertio contra adversarios constantes esse et non ad primum ictum fugere. Et nos similiter primo debemus Deo obedire si volumus vincere, ut facere studeamus precepta eius. Secundo per caritatem debemus nos diligere; tertio per constantiam perseverare. Unde hanc constantiam debemus habere per spem divini auxili. Unde Apostolus: Confortamini in Dominoetin potentia virtutis eius,quia fidelis est Deus qui non patietur vos tentari ultra id quod potestis. Et sic erimus victores et reficiemur perfecte edendo de ligno vite, id est, de Deo amico nostro ita quod sensus nostri reficientur in humanitate et anima in divinitate. Unde in Evangelio : Ingredietur et egredietur, et pascua inveniet; et sic homo quantum ad se totum reficietur in hoc ligno vite. Unde Augustinus: Tam potentem fecit Deus animam ut et plenissima eius beatitudo que in fine temporum sanctis promittitur, redundet in inferiori creatura que est corpus; et hanc plenissimam beatitudinem in Christo habebimus. Et si hoc frequenter recogitaremus et speraremus cum magna consolatione pertransire possemus hanc miseram vitam. Unde illi soli possunt leviter hanc vitam transire qui in hac vita pro Deo patiuntur, expectantes beatam spem glorie. Unde in psalmo: secundum multitudinem dolorumincordemeo|l - consolationes tue letificaverunt animam meam. Unde tales cum Apostolo dicere possunt : mea conversatio in celis est; ideo non curant quid patiantur in terris. Et hec sola spes nos deberet nutrire et in bono statu tenere et ad bonum inducere, sc. quod habebimus vitam eternam qua etc.
B (fol. 125", c. 1).
239. Eph., VI, 10. || 239-241. 1 Cor.,X,13 || 244. IOHANN., X,9 || 246. Epistula CXVIII ad Dioscorum, III, 14 (PL, XXXIII, 439), non verbatim || 254. Psaim., XCIIL, 19 || 256. Philipp., III, 20.
