CHAPITRE I
COMPUTUS RERUM NATURALIUM.
Dans nos recherches à propos des ouvrages de Bacon, nous avons transcrit de ses manuscrits la valeur de plusieurs volumes, espérant alors pouvoir publier ce qu’il y a de vraiment important à conserver de ces volumineuses compositions. Obligé de renoncer à cette entreprise, nous nous bornons à donner une analyse de ses œuvres inédites, en y insérant quelques citations. Nous avons le regret de laisser de côté des textes qui nous paraissaient précieux, peut-être en raison des efforts qu’il nous en a coûté pour les réunir (>). Ces fragments sont rangés ici par ordre chronologique, et rapportés aux œuvres collectives dont ils faisaient partie. Ils serviront à contrôler la fidélité de notre esquisse. Ils se distribuent en six classes : 1° Ouvrages antérieurs à 1267 ; 2e Opus majus, en ce que Jebb en a omis; 3° Opus minus ; 4° Opus tertium ; 5° Com-
(*) Il est de nouveau question en Angleterre d’une édition des œuvres de Bacon. Nous avons en main de nombreux matériaux qui pourraient faciliter cette œuvre, que l’Angleterre doit à une de ses plus grandes renommées.
pendium philosophiœ, vers 1270 ; 6° Compendium theoloyiæ,
Le seul livre inédit de Roger Bacon, qui précède VOpus majus, est, avec les commentaires du manuscrit d’Amiens, dont M. Cousin a donné une esquisse, le traité du Comput. En voici un aperçu très-sommaire d’après le manuscrit du Musée Britannique (’) :
Compotus fratris Rogeri (2).
« Omnia tempus habent, et suis spatiis transeunt universalia sub sole, ut dicit Salomon ; omnia igitur sive sint producta ex causis naturalibus, sive instituta humanis legibus, sive administrata ex occullis causis divinitus in hoc mundo, convenientiam habent cum tempore suo, ut ipse salvator tempus adventus sui sacris prophetiis, præconiisque voluerit prædicari, et ejus convenientiam existentiis rerum naturalium comparari, dicens, per Eremiam, quod nullus in cœlo cognovit tempus suum, quantum et hirundo et ciconia cognoverunt tempus adventus sui ; populus autem meus non cognovit indicium Dei sui. Propter quod non potest haberi perfecta scientia rerum temporalium ab hoinine, cujus intellectus apprehendit cum continuo et tempore, nisi habeatur notitia ipsorum temporum. Hinc igitur astronomi et pbysici et medici de tempore, licet varie, considérant : ille, ut effeclus superioruin motuum et ut causas naturalium inferiorum ; alter, ut mensuram et numerum omnium motuum et mutationum naturalium ; tertius ut signa qualitatum et ægritudinum et sanitatum corporum bumanoruin ; theologus autem
non minus indiget temporis notitia Distinguimus autem
hoc opus in très partes : Prima continet ea quæ naturaliter sunt de scientia compoti (sic); secunda, ea quæ de auetoritate et usu; tertia pars continet tabulas et rationes tabularum. *
(‘) Royal Library, 7. F. VIII, fol. 99. — Le manuscrit de Douai en reproduit quelques fragments, sans tilre.
(*) Le nom de Bacon est gratté.
ANALYSES ET EXTRAITS 337
On jugera de l’ensemble de ce traité par le sommaire des chapitres que nous reproduisons :
« Prima pars continet capitula 21 : 1° De sæculi ætate, et multiplici divisione annorum. 2° De consideratione anni Solaris. 3° De causa et ratione bissexti. 4° De æquinoctiis et terminis corum. 5° De soltitiis et terminis eorum. 6° De natura et quantitate temporum. 7° De locis initialibus. 8" De mensibus solaribus et ratione ipsorum secundum naturam. 9° De diebus et natura et distinctione ipsorum. 10° De horis et quantitate et distinctione ipsarum. 11° De signis imbrium et ventorum, de solis qualitate. 12° De anno lunari et varietate ejus et quantitate ejus. 13° De mense lunari et multiplici acceptione et quantitate ejus. 14° De natura et varietate temporurn secundum naturam lunationum in quartis suis. 15° De causis diversitatis in prima apparitione novæ lunæ. 1G° De signis quantitatis temporurn ex consideratione situum et figuræ lunaris. 17° De arte inveniendi per resolutionem annoslunarese solaribus et e contrario. 18°Deannis aliorura planetarum et quantitate ipsorum. 19° De annostellarum fixarum et quantitate ipsius. 20° De differentia annorum diversarum gentium ab invicem et a radicibus ipsorum. »
« Secunda pars continet capitula 20 : Primum est de divisione temporis secundum computistas. 2° De cyclo solari et ratione ejus. 3° De collocatione bissextilis diei varia secundum diversas gentes in diebus anni. 4° De concurrente anni et cyclo concurrentium et ratione. 5° De regularibus ferialibus mensium et causa et utilitate ipsorum. 6° De numéro et quanlitale mensium solarium. 7° De divisione ipsorum per calendas, idus et numéro istorum dierum. 8° De hebdomadibus. 9° De indictionibus. 10° De ratione adventus et termino ejus. 1 1° De ratione jejuniorum, quatuor temporurn, etc. 13° De cyclo lunari et differentia ejus ad decemnovalem. 14° De ratione aurei numeri, etc. 1 5° De mensibus lunaribus. 16°Deepactis. 17° De terminis festorum mobilium. 18° De insufficientia calendarii in cyclo decemnovali et collocatione aurei numeri ad primationes lunæ insinuandas. 19° De insufficientia cycli decemnovalis ad terminum paschalem inveniendum (*). »
(*) Il JT a sans doulc un cbapilre dont le titre a été omis, puisqu'on en annonçait vingt.
KOGEK BACON
* Tertia pars continet capitula octo : Primum est de tabulis ad inveniendum annos Arabum per annos Christi et artem ipsorum. 2° De tabulis ad inveniendum annos Christi per annos Arabum. 3° De tabulis ad inveniendum ferias initiales annorum prædictorum et futurorum mensium singulorum annorum Arabum. 4Ü De tabulis ad inveniendum loca æquinoctiorum et solstitiorum in singulis annis. 5° De tabulis ad inveniendum incrementa dierum. 6° De tabulis ad inveniendum ætatem lunæ, secundum artem Arabum calendis mensis regulariter. 7° De tabulis ad inveniendum locum lunæ in cœlo quolibet die, secundum medium cursum suum. 8° De tabulis festorum mobilium. »
On a vu plus haut d’autres détails sur cet ouvrage ainsi que la mention expresse de l’année 1263, comme date de sa composition. Les textes qui concernent la philosophie, plus importants pour notre but principal, et moins connus que tous les autres, réclament la plus large place dans cette analyse.