OPUS MINUS
On sait déjà quel était le plan de l 'Opus minus, à quelle date il fut composé, et quelles parties il renfermait. Tous les auteurs se sont trompés sur cet ouvrage, dont nous avons retrouvé une grande partie dans un manuscrit d’Oxford ('), en très-mauvais état, souvent à demi effacé, et plein d’incorrections. L’ Opus minus contenait d’abord une sorte d’épître dédicatoire à Clément IV, puis un traité d’alchimie pratique, l’analyse de Y Opus majus, un traité sur les sept défauts de l’étude de la théologie, et un traité d’alchimie spéculative. Il servait à compléter et à éclaircir le premier ouvrage. Le manuscrit dont nous parlons renferme le traité d’alchimie pratique. Nous avons peu de chose à en dire. Bacon y étudie la transmutation des métaux et la composition de Felixir ou poudre de projection qui doit purifier les métaux imparfaits, et en outre prolonger la vie. 11 se compose : « Per spiritum occultatum in partibus animalium, et sulphure et arsenico. » Il a une vertu infinie : « Una libra purgabit mille millia plumbi et convertet. Et hoc est quod corpora infirma reducet ad sanitatem et conservabit ea contra omnem occasionem, etvitam, si Deus voluerit, ultra centenarios annorum prolongabit, ut facta est mentio copiosior in scientiaexperimentali (2). » C’est un secret qu’il ne faut pas divulguer, dit-il en terminant. « Sed oculus vulgi semper excæcabitur ad omne opus sapientiæ; quare hoc ei suflicit et proprium est. Sapientium vero
(') Boill. , 1819 (reclius Diç by 2 1 8) . Le seul titre est : Fragmenta quœdum tiogcri bacon ad Clenxentem papam. C’est une copie d'uu autre manuscrit. Après le tnilé d’Alcliiaiie, le copiste s’arrête et indique ee qui doit venir après : « Sequitur, sicut nec poluit principale », c’est-à-dire les premiers mots de l’analyse de l’Opns majus.
(*) Ces mots renvoient à la Ge partie de l'Opu» majus.
corda atque consilia cligna sunt occultari revelatione fideli. » Alors, c’est-à-dire au folio 57, commence l’analyse de VOpus majus : ® Sicut non potuit scriptum principale propter impedimenta celsitudini vestræ præparari, sic, præter impedimenta, non potuit adliuc propter operis prolixitatem. Nam ea quæ scribo magna sunt et difficilia, et animo quieto et solitario indigent. Sed non solum juvenis ille (') potest remedia aliqua exhibere, imo operis totius prœlibationem jam digestam, et non solum hoc dico, sed cautela loquendi studium excitabit. Quum enim identitas mater satietatis, placeat tantum quamlibet partem degustare donec tædium generetur, et adalia pertransire. Namsecundum Plinium, varietas fastidio legentis medetur, et præcipue meliora, et pulchriora, et mirabiliora sunt legenda. ® L’auteur indique quels sont, dans chaque partie de VOpus mnjus, les sujets qui lui paraissent les plus dignes de l’attention du pape. Après quelques mots sur la morale, il parle de la science expérimentale, et s’élève contre le mépris où l’on tient l’expérience ; puis il passe à la cinquième partie, qui lui a coûté beaucoup de travail : « Nam oportuit videre infinita quæ nullus habet facere per mensem; sicut certe ea quæ de prima parte et quinta intra duos menses aliquis posset colligere, propter librorum et auctorum immensam multitudinem. Et certe longe dilBcilius est componere ad invicem quæ exlrahuntur e libris diversis, quam ea perlegere et extrahere. Scientia vero experimentalis tota est amplectenda, nisi quod ea quæ sunt de iride et de circulis colorum habent difficultatem propter geometriam. Sed quæ sequuntur ilia habent plenam narrationem cum ingenti sapientia; certe ilia quæ de iride et circulo colorato dicuntur, tenuerunt me per mensem, antequam potui per figurationes et experientias ilia pertractare, et quia hoc requirit opus principale quod petitur, tamen non satisfeci raihi nec materiæ, de qua scribo, cum iris et illi circuli raro apparent, et certus sum quod nullus apud Latinos, præter unum qui est sapientissimus Latinorum, poterit satisfacere in bac parte (a)... Perspectiva vero propter sui pulchritudinem et majestatem quæ
(*) C’est soi) élfcve Jean.
(2) C’est évidemment Pierre, et non pas Robert de Lincoln, comme le porte la marge.
ANALYSES ET EXTRAITS
omnia facit scire tota occurrit legenda... et hic sunt multæ figurationes quas nullus daret per mensem, quantumcumque esset eruditus, inter quæ figura de compositione oculi et decem ultimæfigurationes (') et quædam alia de reflectionibus præcipue sunt consideranda. Nam homini instructo in his est pulchritudo et sapientia infinita, sicut tractatus exponit. Sed in mathematicis sunt multa videre, quæ propter omnia scienda proponuntur, et est facilis intellectus, et maxima utilitas philosophiæ, theologiæ et ecclesiæDei, sicut superius tactum est. » Vient ensuite la description des lieux, qui faisait suite aux mathématiques. Bacon nous apprend où il était à ce moment : « Licet tune fuerim in Anglia et in Francia, tarnen describebam bene partes et civitates regionum trans mare et alibi per mundum. Sicut in Francia et in Anglia, exceptis illis civitatibus et locis in quibus moratus sum, etiam sicut scio, distinguo Normanniam, etBritanniam minorem, et Pictoniam, et Vasconiam, et Aquitaniam, et Tholosam, et Provinciam, et Burgundiam, et eœtera loca in quibus non fui, sicut Æthiopiam, Africam, Syriam, Græciam, terrain Tartarorum, quia raelius et certius auctores loquuntur de istis, quam de nostris regionibus. j> 11 continue son analyse, insiste sur l’utilité des mathématiques et de l’astronomie : «Hic que est unum quod quilibet debet semper habere pro manibus, quia mirandum videtur et supra humanum intellectum, et tamen certissimum est, de magnitudine, et spissitudine et altitudine cœlorum et stellarum.... et præcipue consideranda sunt ea ubi tabulæ astronomiæ tam Hebræorum quam Latinorum sunt positæ. Et hoc quod ibi tracto est unum de tribus in quibus solus Dei vicarius audet certificare quoad veritatem, quam duo tantum sciunt hic ; quorum unus est sapientissimus theologus et optimus homo : sed eam non fuit illi nisi in particulari proferre, propter violentiam vulgi; cum tamen sit error infinitus aut saltem cauta dubielas quæ sufficit ad turbandum omnes sapientes hujus mundi (2); sicut ea (*)
(*) Le copiste intercale souvent ses réflexions et ses doutes; ici il a écrit : de comparutione circuli vel oculi.
(2) Il s'agit d’une erreur chronologique sur la naissance du Christ. Quel est ce théologien dont Bacon fait l’éloge? Il ne paraît pas facile de le dire.
quæ scribo manifestant. Quod dico de judiciis astronomiæ pul-
chrum est videri Reliquum vero, quod infertur notandum,
est secundum de tribus in quibus sola sedes apostolica potest et débet manum imponere, et est de corruptione calendarii. Sed propter statutum concilii generalis, nullus potest sine apostolicæ sedis judicio aliquid invenire. Quicquid vero est in tertia parte de cognitione secundum linguas est notabile, secundum quod mihi videtur. Sed inter omnia illud considerandum est de corruptione textus sacri... et hoc est tertium ad quod nullus apponet remedium, nisi sedes apostolica. Et cum sit utilitas in operibus alkemiæ major quarn dici potest, atque saltem est ibi bonum sapientiæ, sicut in cœteris scientiis, illud quod describo de hac scientia potest in fine voluminis inter notanda numerari. Estimo igitur quæ hicnominavi esse magis perlegenda, secundum quod vestra sanctitas tempus obtineat. Et adhuc, utcertiusinveniantur, proposui signa locis suis, scilicet capita humana in inargine sub paginis. Licet multa signata sunt, multa præterita hic fiunt in opéré magna et utilia; sed habent difficultatem propter figuras geometriæ; ut est tractatus de multiplicatione virtutum et ab agentibus hujus mundi et de tota actione naturali.... Sunt vero in singulis partibus multæ divisiones, id est capitula quæ secundum se habent dignitatem maximam, ut in prima parte versus finem de quinque radicibus, propter quas ecclesia primitiva non habuerit usum multarum scientiarum magnarum, et in secunda parte versus finem de prophetiis sybillæ ; et in tertia parte, de signis et modis eorum in vocibus et sacris etaliis (l), et in principio quartæ partis de laude matheinaticæ (2), ubi probat ur per auctores et rationes, quod nulla scientia fieri potest sine mathematica ; et sic de multis aliis quæ omnia reperiet vestra sapientia si tempus habeatis »
Après avoir ainsi essayé d’intéresser à son ouvrage le souverain de qui dépend le sort de ses idées; après lui avoir indiqué avec simplicité les sujets les plus importants qu’il propose à ses médita-
(*) Celle partie manque !i l’Opus majus édité par Jebb.
(*) Le manuscrit écrit metaphysicœ.
ANALYSES ET EXTRAITS
tions, Bacon, comme il le rappelle dans maint passage de V Opus tertiurn , éclairait le Saint Père sur les défauts de l’étude de la théologie. En effet, le manuscrit continue ainsi:
«His autem pradectis, quæ in hoc opéré scribuntur quod mitto, cogitavi in fine concluderé ex hispeccata studii theologiæ, quæ sunt magna, et eorum remedia, et quomodo potuerint omnia adimpleri, quod et scio, quia in hoc est finalis utilitas et principalis. Et, ne propter viarum discrimina amitterem scripturam (4), illud volo hic secundum finem proponere, sicut summam totius tractatus illius in hoc compendio coarctavi. Sunt vero septem peccata studii principalis quod est theologiæ. * Voici ces défauts : « Primum quod philosophé dominatur in usu theologorum, et theologia est pure philosophica. » Le droit civil aussi corrompt la théologie. — Le second défaut pour Bacon est l’ignorance de certaines sciences : « Secundum peccatum est quod scientiæ optimæ et maximæ convenientes theologiæ non sunt in usu theologorum, sicut illæ de quibus feci mentionem. » On sait quelles sont ces sciences, nous n’iusisterons pas. «r Tertium peccatum est quod illæ scientiæ quatuor, quæ sunt in usu theologorum, sunt ab eis ignotæ. » Ainsi ils ne savent pas même les sciences qu’ils acceptent et professent. Et ici se trouve ce portrait d’Alexandre de Haies et d’Albert, que nous avons signalé ailleurs : « De duobus doctoribus principaliter hoc possum docere; de aliis nulla vis est doceri, quia totus error studii venit per occasionem istorum duorum. Unus autem illorum duorum est mortuus, alius vivit. Qui mortuus est fuit bonus homo et dives et archidiaconus magnus et magister in studio theologiæ sui temporis. Unde, quum intravit ordinern fratrum minorum, fuit de eo maximus rumor, non solum propter conditiones suas laudabiles, sed propter quod novus fuit ordo minorum et neglectus a mundo illis temporibus; et ille ædificavit mundum et ordinern exaltavit. Ex suo ingressu fratres et alii exultaverunt in cœlum, etei dederunt auctoritatem totius studii et ascripserunt ei magnam summam îllam, quæ est plus quam pondus unius equi, quam ipse non fecit, sed alii, et tamen propter
f1) C'csl bien l’objel de l’Optw minus , comme il le déclare dans l’o pus tertium.
reverentiam ei ascripta fuit, et vocatur summa fratris Alexandri. Et si ipse fecisset vel magnam partem, tamen non legit naturalia, nec metaphysicalia, nec audivit ea, quia non fuerunt libri principales harum scientiarura, nec comraentarii , translati, quando se erexit in artibus; et diu postea fuerunt excommunicati et suspensi Parisiis, ubi ipse studuit ('). Unde citius ordinem intravit ante quam fuerunt bi libri semel perlecti. Istud notum est per ejus ingressum in ordinera et per dispersionem Universitatis [-). Parum noti usque ad eam fuerunt libri philosophorum, et usquequo rediitUniversitas; post quem reditum ipse introiit religionein, jam senex et raagister in theologia. Unde, ut breviter dicatur, ipse ignoravit lias scientias non vulgatas, scilicet naturalem philosophiam et metaphysicam, in quibus est statim gloria studii modernorum; et sine illis logicasciri non potest, ut patet omnibus, qui sciunt lias scientias. Namdecem libri metaphysices sunt de eisdera, de quibus logica tractat, etnaturalis philosopliia in multis communicat logicæ. Ejus autem summa plures habet falsitates et vanitates philosophiæ, cujus signum est quod nullus facit eam de itero scribi ; imo exemplar apud fratres putrescit et manet intactum et invisum bis temporibus. Certain est etiam quod omnes illas scientias de quibus scribo ignoravit, sine quibus nil potest sciri de scientiis vulgatis. Quod enim eas ignoravit, patet, quia in tota summa ei ascripta nihil continetur de veritate harum scientiarum, et iterum hoc, quod studium Parisiis adhuc non habuit usum istarum quinque scientiarum.
Abus qui vivit, introïvit ordinem puerulus nec unquam legit philosophiam, nec audivit eam in scholis, nec fuit in studio scholari, antequam theologus; nec in ordiue suo potuit edoceri, quia ipse est primus magister philosophiæ inter eos, et edocuit. alios. Unde ex studio proprio habet quod scit. Et vere laudo eum plus quam omnes de vulgo studentium, quia homo studiosus est, et vidit infinita, et habuit experiri, et ideo multa potuit colligere utilia in pelago actorum infinito (sic). Sed quia non habuit fundaraentum, quum non
f1) Vide supra.
En l'année 1231, l’université rentre h Paris; suivant les biographes, ce serait en 1232 qu’ A le <a mire de Halfes aurait embrassé la vie monastique.
ANALYSES ET EXTRAITS
fuit instructus, nec exercitatus audiendo, legendo, disputando, ideo necesse est eum ignorare scientias vulgatas. Dein quum ignorât linguas, non est possibile quod aliquid sciât magnificurn, propter rationes, quas scribo de linguarum cognitione. Item, quum ignoret perspeciivain, quia vere nil scit de ea, sicut alii de vulgo studentium, impossibile est quod sciât aliquod dignum de philosophia. Nam tractatus quem ego manifestavi de scientiis experimentalibus et aliis, non potest ignorari, quia hæc sunt majora cœteris, et si nescit minora, non potuit scire majora. Deus autem testatur quod solum exposui ignorantiam istorum hominum propter veritatem studii; nam vulgus crédit quod omnia sciverunt, et eis adhæret sicut Angelis; nam illi allegantur in disputationibus et lectionibus, sicut auctores, et maxime ille qui vivit habet nomen Doctoris Parisiis... et allegatur in studio sicut auctor; quod non potest fieri sine confusione et destructione sapieniiæ, quia ejus scripta plena sunt falsitatibus et vanitatibus iufinitis. Nunquam talis abusio fuit in hoc mundo. Et si dico quod ignoraverunt scientias vulgatas et alias, cum hoc sit. verum, non injurior eis; nec ignorantia est infamia, cum innumerabiles viri valentes et periti, tam clerici quam laici, ignorant scientias et tamen sunt valde utiles in hoc mundo. Scilicet et ipse fuit valde utilis in studio etiarn, sed non fuit sicut
æstimatur » Nous avons reproduit in extenso cette curieuse
diatribe contre deux grands docteurs; nous serons plus brefs dans l’analyse des autres défauts de l’étude de la théologie. Les quatre derniers résultent pour Bacon des défauts de la traduction et des altérations du texte de la Bible, dont on se sert à Paris; nous analysons rapidement ces chapitres en y relevant les détails les plus intéressants : On remarquera surtout les plaintes contre la Faculté de Paris, et le livre des Sentences.
« Quartum peccatum est quod per Franciam una summa magistrale textus Facultatis theologiæsit liber Sententiarum; nam ibi est tota gloria theologorum, et postquam ilium legit quilibet, jam præsumit se de magistro theologiæ, quamvis non audiat tricesimam partem sui textus. Et baccalaureus qui legit textum, succumbit lectori Sententiarum Parisiis, et ubicumque, et in omnibus honoratur. Nam
Parisiis ille qui legit sententias habet principalem horam legendi secundum suam voluntatem; habet et socium et cameram apud religiosos, sed qui legit Bibliam caret his, et mendicat horam legendi secundum quod placet lectori Sententiarum. Et qui legit Sententias disputât ubique et pro magistro habetur; reliquus qui textum legit non potest disputare, sicut fuit hoc anno Bononiæ et in multis aliis locis, quod est absurdum. Manifestum igitur est quod textus illius Facultatis subjicitur uni summæ magistrali.» Ce n’est pas ainsi que faisaient les vieux docteurs, «Ut fuit Robertus episcopus Lincoln, et Adam de Marisco, et alii maximi viri. Vero Alexander fuit primus qui legit, et quum legebatur, aliquid sicut liber historiarum solebat legi et hodie legit ur rarissime, et mirum est quod sic est exaltatus liber Sententiarum, quum liber historiarum est m agis proprius theologiæ. » Enfin on abandonne le texte pour les questions : « Questiones quæ quæri deberent in textu ad expositionein textus, sicut fît in omni Facultate, sunt jam separatæ a textu, et vocatur curiosus qui in textu vult quæstiones, licet necessarias et proprias theologiæ, disputare, nec audiretur, nisi esset homo magnæ auctoritatis et potens
» Quintum peccatum est majus omnibus prædictis. Nam textus est pro majori parte corruptus horribiliter in exemplari vulgato, hoc estParisiensi... Quot sunt lectoresper mundum, tôt sunt correctores, sed magis corruptores... Duo ordines inceperunt corrigere, sed quia caput non habuerunt, quilibet correxit sicut voluit, usque in hodiernum diem. » Plusieurs chapitres traitent de cet important sujet, et Bacon y discute l’origine de la traduction dont on se sert. Puis il passe au sixième et septième défaut : « Sextum peccatum est longe gravius et posset dividi in duo peccata maxima : unum est quod sensus litteralis habet quam infinitas falsitates, et alibi dubitationesintolerabiles, ita quod non potest sciri veritas. » Il en est de même pour le sens spirituel. Trois chapitres servent de preuve à cette assertion. La conclusion de tout ce traité c’est qu’il faut enseigner aux théologiens beaucoup de sciences qu’ils ignorent :
« Et si scireturtota sapientia philosophiæ cum theologia, videretur tune utilitas philosophiæ, quia sua utilitas consistit in quantum de-
ANALYSES ET EXTRAITS
servit theologiæ... Sed nullum vidi qui sciât illas scientias nisi unura a quo hæc omnia didici transactis annis 20. Sed possunt poni alia exempla quæ sunt valde necessaria theologiæ sicut innuitur. »
Là se termine ce petit traité. Après lui, s’il faut en croire Bacon lui-même dans VOpus tertium, devait se trouver un traité d’alchimie spéculative, son meilleur ouvrage, assure-t-il. En effet, au folio 65 commence un long fragment (65 à 79) en huit chapitres, sm- l’alchimie, avec ce titre : De rerum germinibus. En voici le début : « Ilic autem volens ponere radicalera generationem rerum, ostendam quomodo ex elementis generantur humores, et ex humoribus omnia inanimata, vegetabilia, et animalia, et homines,... Et hoc est fundamentum naturalis philosophiæ... Et placet in hocloco de his tractare ut sécréta alkemiæ occultentur in his quæ scribo, quod tamen vestra discretio valeat contemplari. ..i Quoique le sujet n’ait pas beaucoup de rapport avec ce qui précède, Bacon prétend pourtant que tout cela se rattache aux défauts de l’étude de la théologie, et touche de près au sens littéral et spirituel : * Volui hic proponere aliqua exempla propter sensum litteralem et spiritualem. » Le traité est inachevé dans le manuscrit.