OPUS TERTIUM
§ I. Introduction. Grammaire grecque. — § II. Communia mathematicæ. — g III. Communia naturalium. — § IV. Metaphysica.
L'Opus tertium, l’œuvre la plus considérable de Roger Bacon, est resté entièrement inédit. M. Cousin a fait connaître dans le Journal des Savants quelques fragments de l’introduction; nous en avons multiplié les citations dans cet essai. Nous croyons donc devoir passer sur cette partie de l’ouvrage et publier de préférence des portions tout à fait ignorées.
Après l’introduction venait un traité de grammaire. 11 en reste au moins un débris : c’est la Grammaire grecque, dont voici l’analyse d’après un manuscrit du collège de l’Uuiversité à Oxford. L’ouvrage se divise en trois parties. La première distinction de la première a quatre chapitres. Dans le premier, l’auteur rappelle d’abord l’introduction, qu’il appelle la préface de tout le volume : * Manifesta laude et declarata utilitate cognitionis grammaticæ et linguarum hebraicæ, græcæ et arabicæ et chaldeæ, quantum ad usum Latinorum, et hoc in prologo totius voluminis, nunc in hoc libro primo accedendum est ad grammaticam græcam, etc. » Comme on enseigne d’abord aux enfants à lire grosso modo, à écrire et à faire de petites constructions, avant d’arriver aux parties élevées de la grammaire , de même ici l’auteur se bornera à quelques préliminaires, pour passer ensuite à de plus grandes difficultés. Il exposera d’abord les principes nécessaires pour savoir
ANALYSES ET EXTRAITS
un peu lire et écrire. Le chapitre 11 traite des diphtongues, le chapitre III des accents, le chapitre IV des abréviations. La seconde distinction a aussi quatre chapitres, qui traitent de la prononciation, du nom des lettres, de l’article, etc. Le chapitre III transcrit en grec T Oraison dominicale , la Salutation angélique et le Credo. La prononciation y est indiquée par des lettres latines correspondantes, et l’on peut ainsi s’assurer qu’elle est celle même du grec moderne. Viennent ensuite le Cantique de Marie, de Zacharie; puis les figures de lettres grecques pour la numération, rapportées, dit-on, de Constantinople par Jean Basingestokes.
La seconde partie est divisée comme la première ; elle traite des dialectes, qui sont, dit l’auteur, comme le picard et le normand pour le français; de l’articulation, du son des voyelles, des changements apportés à l’alphabet par Pythagore, des consonnes. On y trouve quelques vues assez générales, comme celle-ci Grammatica una et eadem est secundum substantiam in omnibus linguis, licet accidentaliter varietur ; » ou bien encore des jugements sur les auteurs : « Cupio quidem maxime sequi istos : Bedam, Priscianum, Donatum, Servium, Lucanum, Juvenalem, Statium, Horatium, Persium, Juvencum, Aratorem, Prudentium, Paulinum, Prosperum, Sedulium, Isidorum, Plinium, quia hi sunt de antiquioribus et certioribus, et quia plus sciverunt de græco, et per consequens de grammatica latinorum. Hugucionem vero et Papiam non recipio, nisi ubi alii confirmant eos, quia in pluribus erronei sunt, quod nesciverunt græcum ; et Britonem in tractatu suo De vocabulis grammaticis nolo sequi in aliquo, quia ubique errât, vel dubia dicit, vel vana, vel probationes légitimas non affert, sui capitis stultitia obstinatus. » Nous reproduisons une grande partie du chapitre premier de la troisième distinction, où Bacon critique amèrement un traité de grammaire qu’on attribuait à Aristote. On y reconnaîtra les habitudes de notre auteur. « Nunc volo quasdam falsitates evacuare juxta dicta, et primo descendo ad ea quæ scribuntur in tractatu grammatico qui incipit sit ; « Scientia est ordinatio de- » picta in anima universitatis et diversitatis causatorum. » Aliqui
enim nimis in ipso confidunt, et errant, et per eum alios ducunt sæpius in errorem. Non potest esse Aristotelis, ut æstimatur a pluribus, nec alicujus græci, quod nec tradit graramaticam græcam, secundum formam græcam, irno magis secundum latinam, licet aliqua græca aliquando ibi tanguntur. Sed constat grammaticam græcam more græco ab authoribus tradi, non igitur fuit hic tractatus factus in græco nec a græco translatus, sed aliquis latinus ipsum ex proprio capite compilavit... Dein non potest esse Aristotelis nec alicujus sapientis, quoniam ille qui composuit errât in substantia et in modo. Quantum enim ad modum erroneum, ipsemet dicet : « Excedo artis metas et scientiæ terminos, dicendo de » natura vocis et soni modo metaphysieo. » Bacon reproche à ce traité de parler de la division des sciences, ce qui est un défaut de méthode, parce que la grammaire ne suppose aucune connaissance avant elle : « Non potest discipulus in grammatica intelligere proprietates scientiarum posteriorum, quæ adhuc ignotiores sunt quam grammatica; et ideo stultus est qui in docendo grammaticam, præmittit divisionem aliarum scientiarum, et ideo suppono quod hic tractatus non est alicujus sapientis, sed illius qui ea quæ magis æstimavit scire, quam sciverat, gloriabatur sic curiosius ostentare. » Enfin, tout ce qu’on trouve en cet ouvrage est faux ou vain :« Omnia sunt falsa, aut inania, aut absurda, ut hoc ex tractatu nostro metaphysico et aliis tractatibus distinguentibus scientias, planius lucescit, et ideo hic non disputo contra hune tractatum, quantum ad divisionem scientiarum ; sed in metaphysica et aliis elido omnia quæ hic dicuntur, tanquam stulta et erronee proposita ultra modum... » Tel est, en résumé, cet exemple d’un essai de critique, assez rare au xme siècle, et dont nous avons tenu à donner une idée. L’auteur continue ensuite l’étude des questions grammaticales, dresse une longue liste des mots venus du grec, et que l'on écrit mal, explique la manière de compter au moyen des lettres : l’ignorance où l’on est de la numération grecque pèse sur les théologiens, les médecins, les astronomes, les évêques chargés de consacrer les églises : « Similiter possum ponere exemplum in his quæ facit ecclesia; nam statutum est quod episcopus consecrans eccle-
siam scribat alphabetum græcum in pulvere cum cuspide baculi pastoralis ; sed omnes episcopi, qui græcum ignorant, scribunttres notas numerorum quæ non sunt litteræ. » Souvent des chapitres entiers sont omis par le copiste, qui en avertit en ces mots : Quæ quia sunt trita, prudens omisi. Le reste du traité parle de l’accentuation, de la prosodie, puis des déclinaisons, que l’auteur ramène à trois, et de la conjugaison. A chaque instant, le copiste répète omisi.
S II
La troisième partie comprenait les mathématiques, c’est-à-dire un livre sur les généralités de la science, et des traités particuliers sur les huit sections qui, d’après Bacon, la constituent. Nous avons retrouvé le premier dans un manuscrit du musée Britannique, moins quelques chapitres qui se lisent dans un autre, à la Bodléienne, et complètent l’ouvrage (1). En voici le sommaire :
* Hic incipit volumen Verœ malhematicœ habens sexlibros. Primus est de. communibus mathematicæ et habet très partes principales. Prima pars continet communia præambula ad ulteriora mathematicæ et habet distinctiones. Prima distinctio comparât mathematicam veram ad metaphysicam, et separat eara a falsa mathematica, et dat intentionem ejus et libros hujus scientiæ totius déterminât, et causas errorum inhac scientia, sicutin aliis, excludit. Dat etiam mathematicæ laudes et utilitates per duas vias; ethæc prima distinctio habet 7 capitula. In primo sunt tria quæ in principio enurneravi. Nam primo comparatur mathematica ad physicam, secundo ad magicam, tertio replico numerum et ordinem librorum qui de integritate istius scientiæ componuntur. Sic autem per totum istud volumen, sicut in aliis meis voluminibus philosophiæ, volo observare ut partes et distinctiones et capitula, cum expressione brevi eorum, quæ in illis continentur, præscribantur, quatenuslector fa-
(') Brilish Muséum. Sloane's Collection 2156, fol. 74. Bodl., 1677, fol. 47.
ROGEH BACON
cilius iutelligat quæ tractautur; et ad evidentiam majorera volo in capitulis singulis illad quod principaliter tangitur, in eis inehoari capitalibus litteris, et in linearum principiis cura numéro annotari.»
Le chapitre premier expose les rapports des mathématiques avec la métaphysique, et justifie ensuite la science des reproches qu’on lui adresse, en distinguant une fausse mathématique dont le nom vient, comme le dit Bacon, de mantia : « Et hæc mathematica dicitur a mantia, quod est divinatio, ut in tractatu meo græcæ grammaticæ ostendi (l) ; » et une autre qui n’a rien de répréhensible: « Dicitur a mathesi quod est disciplina, quæ habet mediarn productam, ut in mea grammatica græca exposui. » 11 se termine par la division des mathématiques. Nous en reproduisons le début et la fin :
« Necesse est omni tractanti de scientia quacumque speciali, ut eam alias atque sæpius comparet ad scientiam communem, quæ metaphysica nominatur. Cujus proprium est dare divisionem omnium scientiaruin magnarum, et differentiam et originem, et quod est proprium cuilibet, et ordinem illarum assignare, et quis eas invenit, et quando invente sunt, et ubi, et verificare principia earum. Etenim omnis scientia specialis supponit sua principia esse, et non potest sua virtute propria investigare ilia, ut Aristoteles docet, et hoc manifestavi in metaphysica mea. Similiter nec cætera, quæ nominavi, potest aliqua specialis scientia docere, quia communia sunt et generalia omnibus scientiis particularibus ; propter quod reservantur communi scientiæ, cujus proprium est formare et figurare alias scientias omnes, et ostendere, qualiter fieri vel sciri debeant, et doceri. Et quum homo multis modis errât, et quædam causæ sunt universales errorum, quibus impedimur nimis in omni scientia et vita et negotio, ideo hæc scientia universalis eas præcurrit, ut in omnibus scientiis particularibus evitentur... Ea autem vera mathematica debet esse de quantitate; cujusmodi sunt linea, superficies, corpus, numerus, et hujusmodi; et habet partes qua-
(') Preuve nouvelle que ces deux ouvrages se faisaient suite. On trouve, en effet cette discussion dans le traité ne Gramm. Gr.
tuor famosas, quaï vocantur geometria, arithmetica, astronomia, musica. Geometria est de lineis, superficiebus et corporibus; arithmetica de numeris ; astronomia de quantitate astrorum et aliorum cœlestium, et quorumdam terrestrium annexorum ; musica docet de quantitate quæ est in sono vocis et instrumentorum, et in gestibus conformatis sono, motibus consimilibus et confractionibus competentibus, ut inferius elucescet. Quædam vero sunt communia omnibus istis quatuor, et nata est nobis via a communihus ad propria, ut Aristoteles dicit. Quapropter in primo libro hujus voluminis tractabo hæc omnia communia, in secundo de geometricis, in tertio de arithmeticis, in quarto et quinto de astrologicis et astronomicis, m sexto de musicis ea, quæ videntur necessaria, explicabo. Ordinem autem hune tum circa probationem ex metaphysica mea lector requirat, et tum in isto libro primo ad expositionem.
» Capitulum secundum, tractans : 1° causas universales humani erroris ; 2° euumerat vitia et damna quæ ex illis contingunt in matbematica; 3° tangit in universali modo quæ remedia sint possibilia, cum promissione illorum in hoc tractatu. » Voici les causes des erreurs : « Prima est zelus quo quisquis nifitur improbare omne quod ignorât in solatium suæ imperitiæ vilissimum et periculosissimum. Secunda est indigna et fragilis auctoritas quæ nimis abundat in singulis facultatibus, quæ non bene a nobis examinatæ capiuntur a juventute. Tertia consuetudo. Quarta sensus vulgi imperiti quo confirmamur in falso. Vulgus enim divisum est a viis sapientium ( 1) . »
* Capitulum tertium in quo prima utilitas et laus mathematicæ innuitur esse qærenda, et quomodo ilia tractatu universali ostensa sint in metaphysicis. Secundo descendit ad modos particulares probandi hoc in isto volumitie, eligendo unum modum de illis per auctoritates elegantes; sed in hoc capitulo auctoritates pure philosophantium inducuntur. » Ce chapitre, comme le suivant ne fait, guère que reproduire l’apologie des mathématiques, telle qu’on
(') Cf. Op. maj., p. 2. Ces causes se retrouvent énumérées aussi dans l’Introduction, dans le Comp. Phil., dans lo Comp. Thtol. et dans l’Op. min.
peut la lire dans VO/jvs majus (4e partie, chap.Xl). Le chapitre V est la continuation du même sujet : « Secundus modus ostendendi laudes mathematicæ oritur ex consideratione eorum quæ in singulis scientiis de mathematica requiruntur. » L’auteur y prouve qu’on ne peut savoir la logique et la grammaire, qui précèdent, rappelle- 1- il, sans le secours de cette troisième science; témoin le commencement de la logique qui est le livre des prédicaments, inexplicable sans la science de la quantité, puisque la catégorie de la quantité est nécessaire à tontes les autres. Dans le chapitre VI il essaie d’établir la même vérité, par rapport au milieu de la logique, qui est le livre des démonstrations, Liber demonstrationum. « Sola mathematica est vere demonstrativa. » Voilà la proposition qui lui sert à prouver cette thèse. Enfin le chapitre sept montre que la fin de la logique, qui, suivant lui, est la Poétique et la Rhétorique, exige aussi la connaissance des mathématiques. Nous citons ces quelques lignes : « Certum est per Alpharabium in libro de scientiis et per Locjicam Avicennæ, et Algazelis et per Commenlarium Averrois super librum De argumento poetico translatum, et in prologo in quo translator Hermannus allemannus, se excusât quod textum Aristotelis, quem fecit. de dicto argumento, non potuit transferre, quia ignoravit metra græca, quibus utitur Aristoteles in hoc libro, et scimus quod hic liber est in græco compositus, et de græco in arabicum translatus, licet in latinum non estconversus textus Aristotelis ; sed Alpharabius exponit nobis intentionem illius
argumenti, et Avicenna similiter et Algazel et Averroes » Là se
termine la première distinction.
La seconde distinction a pour titre : De divisione et difjinitione partium quantitutis. Quinque capitula — Voici un aperçu de ces chapitres par leurs sommaires : « Capitulum primum dat rationem quare hæ divisiones inter communia competunt. Secundo ponit diffinitiones quorumdam communium, per quas dantur diffinitiones partium quantitatis. » Il y a là beaucoup de définitions très-nécessaires, dit Bacon, à l’intelligence de ce qui suit, et qu’Euclide a eu le tort d’omettre : « Capitulum secundum in quo acceditur ad deseribendum quantitatem et ejus très species, scilicet lineam, super-
ficiem et corpus. Capitulum tertium de angulo et figura et de divisione eorum propter species quantitatis continuse magis cognoscendas. Capitulum quartum de loco et de tempore. Capitulum quintum primo describens numerum cum unitate, secundo speciem numéro consequenlium. » Il est bon de noter dans ce dernier ces phrases : «Ponam quidem in metaphysicis opiniones principales de hacspecie; » et plus tard, * Donecintractatu metaphysico probavero quod tenendum. » C’est une indication qui, à défaut d’autre, aiderait à fixer la place de ce traité dans YOpus tertium, dont la dernière partie était la métaphysique.
Nous empruntons quelques fragments intéressants à la troisième distinction : De divisione mathematicœ in partes novem cum ordine earum. Capitulum primum. — Diflert autem tractatus hic de communibus à libro Euclidis quia hic non ponuntur nisi communia tantum; ipse vcro miscuit cum propriis communia, ut prius dictum est et infra plenius apparebit.... Mathematica habet duas partes magnas, speculativam, et practicam; et speculativa habet quatuor partes magnas, geometriam, arithmeticam, astronomiam, et musicam, quæ omnes sunt speculativæ. Similiter practica habet quatuor magnas partes, geometriam arithmeticam, astronomiam, etmusicam practicas. Et universaliter differt speculativa a practica, quia practica descendit ad opéra utilia in hoc mundo et instrumenta sapientiæ; sed speculativa considérât quantitatem absolutam, ab omnibus operibus, et specialibus instrumentis. Cum vero speculativa corn» pletur per suam practicam, et evidentius per eam apparet, ideo conjungam quamlibet practicam cum sua speculativa correspondente... De ordine autem earum ad invicem sic consideratur : omnia quæ cousiderantur in astrologia et astronomia certificantur per vias geometriæ et arithmeticæ ; musica vero omnibus aliis indiget. »
Les quatre chapitres suivants traitent de la division de chacune de ces sciences en leurs parties. Au milieu de grandes idées dont ils abondent, nous choisissons quelques extraits nécessaires pour justifier le jugement qu’on a pu lire ci-dessus à propos des mathématiques : « Geometria speculativa dividitur in très partes, de lineis, superliciebus , corporibus, nec unquam apud Latinos
est tradita ab uuo auctore nec in uno volumine, sed reperitur apud Euclidem, Theodosum de spheris, Jordanura, in quibus sunt multa superflua et multa quoque desunt. Geornetria practica dividitur in duas partes. Dico quod geometriæ practicæ pars prima quæ est ad usum hominum, pertinet ad scientiam regendi familias et civitates, quæ vocatur agricultura, quæ omne genus agri considérât, sationarium, pascuum, arboribus sylvestribus et domesticis consitum, et hortum in quo nascuntur communia simplicium et radicum et herbarum... Licet Agricultura denominetur ab una particulari occupatione, extendit se ad ordinandum quæ pertinent ad regimen domuum et civitatum, et in his multa de practicis geometriæ requirit. Prima pars practicæ multas partes continet. Prima de figuris isoperimetris et replentibus locum; secunda mensuras docet; tertia figurationem civitatum et castrorum, domorum, turrium, etc.; quarta fabricationem canalium, et conductuum aquarum, et pontium ingeniosorum, et navium et instrumentorum natandi et permanendi sub aqua; et quinta est de fabricatione instrumentorum utilitatis mirabiliter excellentis, ut instrumenta volandi, etdeferendi in curribus sine animalibus, in incomparâbili velocitate, et navigandi sine remigatoribus velocius quam æstimari possit per manus hominum fieri. Hæc enim facta sunt diebus uostris, ne aliquis subrideat aut stupescat. Et hæc pars docet formare instrumenta, per quæ possunt incredibilia pondéra elevari et deprirai sine difficultate et labore, ut homo possit per se seipsum et quidquid vellet elevare et deprimere, et de carcere se erigere in sublime, et erectum ab alto deprimere, sicut vellet. Cœterum docet artem trahendi omne resisteris ad quemcumque locum volumus in piano, ita quod unus homo trahet mille contra sensum eorum et voluntatem, et consimilia quæ etiam nostris lemporibus sunt peracta ('); sexta consistât in fabricatione machinarum ad tuendum ab inimicis domos et civitates, et ad eos expugnandum, cum fuerit opportunum. Et lue practicæ omnes traduntur in libris propriis secundum numerum earum, ut notum est illis qui eas sciunt; quarum nomina sunt imposita secun- (*)
(*) Cf. De mirabili potestate artis et naturœ, 1542.
dum proprietates earum, ut liber de isoperimetris, et de replentibus locum, et de superficiebus arithraeticendis, et liber trium fratrum, et cœteri de altimetria, planimetria, et stereometria, et liber Vitruvii, et aliorum de architectura, et liber de conductibus aquarum, et cœteri secundum practicarum exigentiam singularum. Quorum omnium utilitates intendo sub compendio dicere et certius tractare, quia multa superflua in libris hujusmodi inveniuntur, et multa necessaria desunt. Ideo non sufficiunt hi libri ad plenam utilitatem obtinendam.
Secunda pars geometriæ practicæ est de compositione instrumentorum omnium scientiarum particularium practicarum et operaticarum in corporibus. Prima docet componere omnia instrumenta astrologiæ et astronomiæ, ut spbærarum, quadrantium, astrolabiorum planorum et sphæricorum, armillarum, et instrumentorum in quibus motus stellarum sunt æquati et certificati, ita quod non oporteat plus laborare, nec continue investigare motus per labores perpetuos... Et hoc posset fieri planum vel sphæricum sicut astrolabiuin... Et ad hæc omnia posset addi unum instrumentum quod hæc omnia longe excederet, quod motu naturali moveretur sicut cœlum. Sed in hoc instrumente, geometricus per suam industriam non veniet... Secunda docet componere instrumenta musicalia, ut sunt nou solum citharæ, viellæ, psalteria, sed instrumenta specialia in quibus soni et harmonise resonent ad excitandum affectum hominum et brutorum, quocumque modo voluerimus, in quibus mirabilia contingunt, ut inferius exponetur... Tertia pars docet compo-
sitionem omnium instrumentorum perspectivæ Omne genus
speculorum, ut sunt plana, sphærica, couvexa, concava, columnaria, polita, aspera, et aliud instrumentum quo, angulos incidentiæ et reflexionis esse æquales probatur. Quarta pars docet formare omnia instrumenta ponderum; quinta docet formare omnia instrumenta scientiæ experimentalis, ut sunt spécula prospicua ut mirabilia operum naturæ appareant, ut maxima appareant miriima, et altissima infima, et occulta in aperto, etc.
Viennent ensuite les divisions de l’arithmétique et de l’astronomie, qui complètent cette troisième distinction.
Il y en a deux autres, dont nous nous bornons à donner le sommaire, malgré l’intérêt que pourraient offrir de longues citations : « Quarta est de divisione musicæ. Primum capitulum est de subjecto ejus declarando. Secundum in quo probatur quod nulla est musica mundana, nisi humana; ut est in usu coinmunium. Tertium de vera divisione musices penes sui subjecti divisionem, scilicet, in musicam vocalem, inslrumentalem, et métra, rythmos, prosam, pedes, etc. Quartum de instrumentis faciendis, id est de musica practica. Altéra distinclio est de abstractione quantitatis et de generibus propositionum quibus utitur mathematica. Primum capitulum est de abstractione ipsa secundum modos ejus : Omnis scientia abstrahit aliquo modo et sunt quinque abstractionis modi : primo enim universale abstrahitur a singulis, secundo abstractio a motu et inateria, tertio abstractio et separatio a motu corporali et materia, quarto abstractio a materia et motu. Capitulum secundum de quinto modo abstractionis, aut de abstractione quantitatis. Capitulum tertium an præter considerationes scientiarum principalium, quatuor invcniantur abstractiones in scientiis quæ sunt grammatica et logica. Capitulum quartum de generibus propositionum quibus utitur mathematica, quintuin in quo ostenditur quod definitiones sunt petitiones et conceptiones. »
La seconde partie de ce premier livre (il y en avait six) manque presque tout entière dans le manuscrit de Londres, à l’exception de quelques chapitres sur les nombres entiers et les fractions, sur les proportions en géométrie, en arithmétique et en musique. Le texte s’interrompt brusquement au folio 97 ; mais si on ajoute à ces chapitres les fragments contenus dans le manuscrit de la Bodléienne cité plus haut, on aura dans son intégrité le premier des six livres annoncés par Bacon. Quant aux traités particuliers, nous n’en avons trouvé aucun vestige.
S III
Le traité de physique, qui faisait suite à celui que nous venons
d’analyser, est une des œuvres les plus considérables et les plus complètes qui nous restent de Bacon; sous le rapport philosophique, on peut même dire qu’il suffit à marquer la place de notre docteur parmi les écoles de son temps. Nous en donnerons donc des extraits considérables ('), d’après le manuscrit de la Mazarine.
® Incipit liber primus Communium naluralium Fratris Rogeri Bacon, liabens quatuor partes principales, quarum prima habet distinctiones quatuor. Prima distinctio est de communibus ad omnia naturalia et habet capitula quatuor (2).
» Capitulum primum de ordine scientiæ naturalis ad alias. Postquam tradidi grammaticam seçundum linguas diversas prout valent, imo et necessariæ sunt studio latinorum, et logicalia cum his expedivi, atque in secundo volumine tractavi partes mathematicæ, nunc in tertio occurrunt naturalia et in quarto metaphysicalia cum moralibus subjungentur (3). Patet enim quod grammatica et logica priores sunt in ordine doctrinæ et ordo naturalium est, testante Avicenna, primo Metaphysicæ, ut sequantur mathematica; siiniliterque idem docet quod metaphysicalia sequuntur naturalia; quia seçundum eum quæstiones aliarum scientiarum sunt principia in metaphysicis. Et hoc certum est ex Aristotele, cum per quæstiones astrologiæ doceat veritatem esse penes Deum et multitutidines intelligentiarum, licet alia via metaphysicus habet probare principia omnium scientiarum, utdebetin ilia scientia edoceri. Moralis autem philosophia est finis omnium scientiarum aliarum, et ideo finem in (*)
(*) Mss. de la Mazarine, J 271. Mss du Musée liritann. Royal Library, 7 F. VII, p. 165. Bodl., n° 1671. Collège de l’Université (Oxford), il» 48.
(2) Voici l’incipit du Manuscrit de Londres : Liber naturalium Roger llacon. « Hoc est volumen naluralis pliilosophiæ in quo tradilur scientia rerum naturalium, seçundum poteslatem octo scientiarum naturalium quæ enuinerantur in secundo capitulo : et habet hoc volumen quatuor libros principales. l’rimum scilicet De communibus ad omnia naturalia; seçundum De Ccelestibus ; lertium De Elemeniis, mixtis, inanimatis ; quarlum Vevegetabilibus et generabilihus. Primus liber habet distinctiones quatuor, etc. » Ce sommaire est inexact et contredit par le texte. Celui du Manuscrit de Paris l’esl moins; la seule erreur b y relever, c'ist celle mention : Liber primus cammunium. Il n’y a qu’un seul livre De communibus , et il est divisé en quatre parties.
(3) C'est le plan de l’Opus tertium; l’introduction n’y est pas comptée.
ROGF.lt BACON
consideratione philosophiæ obtiuebit, quia omnes aliæ sunt speculativæ veritatis. Ilæc autera est practica boni et operatica, propter quod sequitur has ordine naturali; nam veritatis cognitio ad ainorem boni et ejus operationem ordinatur. Naturalia vero, sumpta specialiter et stricte, sunt in quibus est principiurn motus et quietis, ut in partibus elementonim, quæ sunt ignis, aer, terra, aqua et in omnibus scientiis ex illis, quæ sunt inanimata, ut metalla, lapides, sales et sulphura aliaque metalla, et colores sicut minium, et cerusa, et lazulus quod est azurum, et viride græcum, et hujusmodi quæ in ventre terne generantur; similiterque liujusmodi sunt herbæ, arbores, caules, cannæ, frutices ; sunt item animalia bruta et homines; in his enim est principiurn motus et quietis naturale, et ideo in eis est natura, quæ dicitur principiurn et motus et status. Quiescunt enim hæc omnia et moventur naturaliter, ut patet, secundum motum localem, et secundum alios motus, et secundum generationem et corruptionem, alterationem , augmentum et diminutionem. »
Le chapitre deuxième traite de la division des sciences physiques ; nous le transcrivons presque intégralement :
<t De his vero naturalibus inultæ scientiæ sunt, sicut in metaphysica mea patet. Ibi enim demonstravi quod oportet quod quædam scientia sit de Communibus naturalibus. Nam præter specialia sunt quam plurima communia, quæ sulficiunt in quantitate ad scientiam magnam et sunt difficilia et utilia valde ; et ideo cum ars et scientia debent esse de bono et utili, secundum Aristotelem in Ethicis, merito de his communibus debet constitui scientia satis magna. Unde sicut composui scientiam magnam de communibus mathematicæ, ante partes ejus spéciales, eo quod communia ejus sunt multa et difficilia et utilia; sic hic facere non omittam, et sic fecit Aristoteles in scientia naturali vulgata apud latinos. Nam omnia sunt communia quæ déterminât in libris naturalibus vulgatis, quum, ut notum est omnibus, de communibus naturalium tractat in libro Phijsicorum, et de principiis et motu, etinfinito et loco et vacuo, et teinpore et de aliis similibus; atque in aliis omnibus libris fere in sua philosophia vulgata tradidit et communia, licet. ad spe-
ANALYSES ET EXTRAITS
ciales res descendat, ut ex sequenlibus libris patefiet... Nihil vero doeet in particulari de naturis substantialibus cœlorum et stellarum, neque de virtutibus quibus agunt. in hæc inferiora... Licet maxime videretur quod liber De animalibus contineret particularia, tamen testante Plinio in octavo libro Naturalis philosophiez, Aristoteles composuit quinquaginta volumina præclara de animalibus, et in latino non sunt nisi decem et novem lihelli parvuli. Nam aliéna? scientiæ illuin magnum tractatum de animalibus reservavit, sicut postea exponetur. Et præterea non solum tractant ur communia in illis libris Aristotelis, sed etiam adhuc quædam necessaria quæ communia sunt, tractantur imperfecte : quod pertinet ad agens et formain et efficiens omisit, quod præcipuum est, ut inferius tam in naturalibus quam in metaphysicis elucescet. Sed hæc, quæ de efficiente et materia et forma sunt scienda, sunt communia omnibus naturalibus, et ideo in scientia communi cæteris partibus naturalis philosophiæ debent certius annotari. Quapropter manifestum est quod una debet scientia esse naturalis philosophiæ, quæ omnia tractet communia naturalibus, et hæc erit prima inter scientias naturales. Sed aliæ scientiæ naturales erunt magnæ, quarum multæ habent plures sub se scientias, sicut in metaphysica planum est. Nam nobilis pars metaphysicæ, cum sit communis omnibus scientiis, est de origine, et distinctione, et numéro, et ordine scientiarum omnium, ostendens propria cuilibet et demonstrans. Declaravi igiturin ilia parte metaphysicæ quod, præter scientiam communem naturalibus, sunt septem spéciales, videlicet perspectiva, astronomia judiciaria et operativa, scientia ponderum de gravibus et levibus, alkimia, agricultura, medicina, scientia experimentalis. Nam quum perspectiva sit de visu, quæ res naturalis est, oportet quod hæc sit scientia naturalis, et quum visus ostendit nobis rerum differentias, secundum Aristotelem, quum secus nihil dignum potest sciri de hoc mundo, oportet quod perspectiva sit prima specialis scientia inter scientias naturales. Deinde per ordinem sequuntur aliæ secundum seriem rerum naturalium, ut astronomia de cœlestibus, (|uæ cum doceat de naturalibus virtutibus et proprietatibus cœlorum et stellarum, doceatque de generatione et alteratione infe-
ROGER RACON
riorum per cœlestia, ut sic sumantur judicia naturalia de his, et rebus generabilibus, et corruptibilibus, ut fiant opéra naturalia utilia in eis et mira in eis, manifestum est quod hæc est scientia naturalis. Nam, ut prius in Mathematicis est habituin, astronomia est triplex. Duæ sunt de quantitate cœlestium et partium habitabilis; una speculativa ut in Àlmagesti tradita; alia practica, ut in rationibus et tabulis et instruments; quæ duæ non descendunt ad naturales virtutes cœlorum et stellarum ; nec ad alterationes inferiorum naturalium, neque ad judicia nec opéra, quia horum considcratio pertinet ad philosophiam naturalem : et ideo est tertia astronomia, quia hæc naturalia in cœlestibus et iuferioribus investigat, quam tradidit Aristoteles, in scientia De impressionibus, sicut docet Averroes secundo Rerum mundi , et liber Novemjudiciorum et alii hoc certius attestantur. Et ea astronomia traditur perfecta in libro Pulchrorum judicionim et in multis aliis lihris de hac scientia, sicut sciunt qui in hac laboraverunt. Post scientiam cœlestium sequitur scientia de elementis, in quantum sunt partes mundi, et in quantum sunt gravia et levia, et ideo constituta est scientia de eis, quæ omnes gradus et proprietates gravium et levium ostendit, et hujusmodi est scientia de ponderibus, in quibus certificantur gravitas et levitas et motus gravium et levium, quæ apud Thebith et Euclidem, et multos alios auctores egregie ventilatur. Post hæc sequitur scientia de omnibus rebus inanimatis quæ sunt primo ex elementis, et hæc est alkimia quæ docet quomodo centum quadraginta quinque suntmistiones elementorum ; quomodo generantur hunrores et spiritus et corpora, et omnia inanimata usque ad partes animalium et plantarum inclusive, quia medicina mirabilis, quæ docet mundare metalla viliora, ut fiat aurum, argentum, extrahitur de spiritu occultato in partibus animalium et plantarum, præcipue hominum, sicut Aristoteles et Àvicenna edocent evidenter. Et taceant stulti qui abutuntur auctoritate ilia, in fine primæ translationis Metlieororum, quamquam veritatem allegant, dicentes ibi scriptum esse : ® Sciant artifices alkimiæ species rerum trans- » mutari non posse, » ac si esset verbum Aristotelis, cum nihil ejus sit a principio illius capituli : « Terra pura lapis non fit, » sed
ANALYSES ET EXTUAITS
additum ab Alueredo. Quodsiesset, male allegant, quum sequitur : « Nisi fiat resolutio ad materiam primam. » Nihil de alkimia reperitur in libris vulgatis Aristotelis, sed in aliis libris suis specialihus, qui De rebus inanimatis intitulantur, et in Libro secretorum, et alibi in particulari docet de practica alkimiæ ; et Avicennainmagno volumine quod in decem libris continetur. Deinceps de plantarum natura et animalium specialis scientia et maxima constituitur, scilicet de omnibus animatis, præter quam de homine, de quo propter nobilitatem suam et dignitatem, constituitur scientia propria, quæ dicitur medicina. Sed in ordine disciplinæ prima est scientia animatorum præcedentium hominem, et ejus usui necessariorum, quæ primo descendit ad omne genus agri et terræ distinguens quatuor species agrorum, propter vegetabilia e terra nascentia in eis. Est enim ager in quo serunt segetes et legumina ; est enim ager consitus arboribus, ut nemus ; est ager pascivus, ut prata et déserta ; est ager qui hortus dicitur, in quo domesticæ arbores et caules et herbæ et radices, tam nutritivæ quam médicinales, parantur. Hæcigitur scientia extendit se ad perfectam considerationem omnium vegetabilium , quorum notitia nimis imperfecta traditur in libro De vegetabilibus Aristotelis, et ideo necessaria est scientia sufficiens de plantis et animalibus supplens defectus librorum communium Aristotelis vulgatorum apud latinos, qui vocantur De planlis et animalibus. Sed cum agrorum cultura non potest fieri sine copia animalium domesticorum, neque utilitas agrorum præcipue consitorum arboribus et pascuorum, et desertorum, posset liaberi, nisi nutrirentur animalia sylvestria, ideo extendit se hæc scientia ad plenam considerationem animalium omnium, et ad horum cognitionem misit Aristoteles plura millia hominum per regiones mundi, et fecit ilia præclara quinquaginta volumina de animalibus prius memorata. Hæc autem scientia traditur in libris Plinii, in libro l’alladii De ugricultura, et in libro Georgicorum Virgilii, non ignobili cura expositione egregii commentatoris ejus. Scientia septima est de animali rationali, scilicet de homine, et præcipue de sanitate et infirmitate ejus, et ideo de ejus compositione et generatione illius, sine quibus sanitas et infirmitas ejus non possunt intelligi nec doceri. Constat vero quod
homo est res naturalis, et ideo scientia de 'ejus constituta naturalibus erit inter naturales comprehensa. Sed octava et ultima est scientia experimentalis, quæ non est contenta arguments, sicut scientiæ naturales priores. Sed plenam certitudinem inducit ex perfectione experientiæ et certificat ultima certitudine omnia, quæ in hoc rnundo continentur. Narn et cœlestia et cœlestiuin operationes et judicia rerum naturalium longe certius quam astronomia investigat, sicut Ptolumœus in libro De dispositions sphœræ docet-, et omnes conclusiones nobiles aliarum scientiarum certius manifestât, et addit alias veritates magnificas in propria doctrina, et opéra sapientiæ occulta rimatur. Unde sicut nauta præcipit carpentori ut faciat ei navem, qua utatur, sic hæc scientia præcipit aliis scientiis operaticis ut faciant, ei opéra et instrumenta sapientiæ, quibus utatur. Nam præcipit geometriæ ut faciat sibi spéculum sic fîguratum, ut omnes radii solis cadentes in illis reflectantur ad idem punctum, in omni distantia qua volumus, ut per hoc artificium experimentator comburat omne combustibile subito et omne metallum solvat, et omnem lapidem in pulveremjet calcem redigat, per multitudinem et magnitudinem speculorum ad eamdem distantiam coinburentium. Sed longe majora adinvenit. bæc scientia quum rimatur omnem naturæ potestatem et artium magnalium, et extendit se ad considerationem magicarum artium, sicut logica considérât sophisticum argumentum, ut omnis falsitas et error in rebus et operibus destruatur, et sola naturæ et artis veritas teneatur. Sic ergo grosso modo exposui scientias octo naturales, de quarum naturaet proprietalibus et aliarum scientiarum magnum composui tractatum in metaphysica, cujus proprium est distinguere omnes scientias, et dare rationem universalem de omnibus, quia est commuais omnibus rebus et scientiis specialibus, et in omnes suam induit potestatem. Sed postquam ratio scientiarum patet in universali per metaphysicam, debent scientiæ octo posteaponi in suis locis in particulari et in propria disciplina. » Le chapitre troisième traite de la méthode à employer dans les sciences physiques : De modo procedendi in Iraclando de naturalibus. Nous en reproduisons la plus grande partie :
« Quod ad præsens intendo facere in scientiis naturalibus ; sed
prias tractatu coinpendioso, ne prolixitas et novitas nimie terreant auditores, niedullarem tantum substantiam omnium scientiaruin in hoc voluinine pouam, quæ nusquam posita est adhuc in uno volumine. Nec tantum de potestate sapientiæ naturalium scriptum est adhuc in omnibus libris latinorum, quamvis latini sapientes hoc apud se experti sunt, licet nondum sripta super his componere voluerint. Sicut igitur ad compendium congregavi vim et potestatem scientiarum mathematicarum, resecatis superfluitatibus infinitis, et additis quæ omissa fuerant ab antiquis, sic in hoc libro procedam, quia non est magnum in paucis effluere, sed plurima compendio moderari. Tentabo igitur vires meas ad hoc, compendioso tractatu, ut si necesse fuerit, alias coposius tractem singula, aut quod alii per me excitati, per opéra mea perveniant ad majora. Certum enirn est quod non solum alii, sed ipse Aristoteles, multarerum nostri temporis cumulavit superliua. Errant quidam moderni qui extendunt quantitatem voluminis Aristotelis, et majorera quantitatem daut uni librorum suorum quam Aristoteles dicitur omnibus exhibere. Nesciunt stare in necessariis, quamvis non solum cumulent vanissima, sed errorës multiplicent infinitos, cujus causa est radicalis quod nec examinaverunt scientias quas scribunt, nec legerunt eas in studio solemni, nec etiam audiverunt; verum sunt facti magistri antequam discipuli, ut in omnibus errent penes se ipsos et errores multiplicent apud vulgum. Dein non possunt libri naturalis vulgati sciri sine aliis septem scientiis specialibus, nec etiam sine mathematicis. Sed duo moderni gloriosi sicut non audierunt. scientias de quibus affirmant, sic nec alias, nec legerunt, nec experti sunt, ut apparet ex eorum scriptis. Ergo manifestum est quod ubique erroribus et vanitatibus confunduntur... Quin translationes perversæ sunt quibus utuntur, et nihil dignum posset ab illis dici, nec ab aliis per hujus modi translationes intelligi... Sunt etiam translationes falsæ in multis quia oportet translatorem scire duas linguas a qua et in quam cupit transferre; sed nullus interpretum ad hoc devenit, ut sapientibus est probatum. Dein quum bene translata fuerunt, jam corrupta sunt apud vulgum, et capita ejus propter ignorantiam linguarum. Multa enira desunt in naturalibus,
ROCRR BACON
et in aliis vulgatis, quæ nec translata sunt, nec, si sunt translata, sunt in usu vulgi, quod album in græco ostendit multipliciter. Sed et capitula multa et libri integri deliciunt multi, et de naturalibus maxime, et multa, licet male translata, non sunt nota vulgo, ut Liber problemciturn, quo non utitur vulgus ; nec est translatus totaliter, et multa quæ sunt translata ibi sunt corrupta. Similiter in aliis quam plurimis eadem vitia innotescunt. Cæterum novitas translationis ducit vulgum necessario ad errorem, quia Logica quæ translata est a quingentis annis, vix scitur adhuc, nec bene scitur, sicut opiniones contrariæ apud omnes ostendunt, præcipue quum libri meliores desint vulgo latinorum adhuc. Quapropter naturalis philosophia Aristotelis quæ vix a triginta annis lecta est, et a paucis viris, et a quibus scripta non sunt facta, adhuc sciri non poterit apud vulgum. Qui autem audiverunt plures diligenter libros Aristotelis et diu et multoties in publico et in solemni studio legerunt, et labores suos postea diligenti et longa consideratione examinaverunt, non possunt propter malam translationem, et alias causas dictas scire veritatem philosophiæ Aristotelis, per vias ejus et suorum expositorum. Sed aliqui viri doctorum, et qui audiverunt has scientias et legerunt, et examinaverunt, videntes quod per textum Aristotelis et commentatorem suum non potuerunt scire naturalem philosophiam, convertunt se ad alias scientias naturales septem, et ad mathematicas, et ad alios auctores naturalis philosophiæ, ut ad libros Plinii et Senecæ, et multorum aliorum et sic pervenerunt ad nolitiam naturalium, de quibus Aristoteles in libris vulgatis, et ejus expositor non possunt satisfacere studio naturali. Cum igitur ad res naturales sciendas oportet nos scire octo scientias dictas, seu saltem medullarem earutn substantiam, decrevi in hoc opéré colligere de omnibus scientiis naturalibus, quantum necessarium erit. ad noticiam rerum naturalium, similiterque de auctoritatibus aliis naturalis philosophiæ. . . incedo per has vias magnilicas. . . quibus factis si opus est dare scientias naturales singulas in forma propria, vel ego procedam ad hoc, vel alii per labores meos'poterunt excitari... Cupio tamen tractatuin compendiosum de perspectiva componere, quia hæc est pulchrior aliis, et sine hac nihil potest magnifice pertrac-
ANALYSES ET EXTRAITS
tari. Quura autem nata est nobis via a communibus ad propria, et a radicibus ad ramos, a fundamentis ad cumulura, et a fontibus ad rivulos, ideo ordinem hune volo observare, incipiens primo a duabus radicibus totius naturalis pbilosopbiæ, quæ sunt causa ellîciens etmateria quas in principio leviter notifîco, ut tandem latiusprosequar, quum oportebit. »
Outre ces trois chapitres, la première partie du livre contient en trois distinctions, un traité abrégé sur la matière et l’agent, ou, en d’autres termes, de multipiicatione specierum; c’est un résumé de celui que Jebb a inséré dans VOpus majus, page 358. Nous nous dispensons pour cette raison d’en faire l’analyse. La seconde partie, où Bacon parle de questions purement philosophiques nous arrêtera plus longtemps. Elle a cinq distinctions. La première traite de la matière et de la forme en quatre chapitres :
Dans le premier, dont voici le titre : Quomodo materia dicitur substanlia, sicut forma et composition et qualiter equivoce, l’auteur prouve que si l’on donne le nom de substance à la matière et à la forme, c’est par équivocation ; mais qu’il n’y a de vraie substance que le composé. Voici sa conclusion : «Propter hoc non est triplex prædicamentum, nec triplex genus generalissimum in prædicamento substantiæ, quia unum eorum est principale prædicabile; cum quo duo non ponuntin numéro; propter quod unum est genus generalissimum substantiæ, scilicet compositum, per quod attenditur unitas prædicamenti... Insuper compositum habet rationem per se existendi in ordine entium; non sic materia et forma. » Le chapitre II établit que la substance composée de matière et de forme, étant prise pour un genre, autant il y a d’espèces de substances autant il y en a de matières et de formes : « Sic dividitur substantia composita : alia est spiritualis, alia corporalis; et corporalis alia est cœlestis, alia non cœlcslis; et non cœlestis alia elementum, alia mixtum. Sic forma alia est spiritualis, alia corporalis, et corporalis alia cœlestis, alia non cœlestis, etc. Similiter erit aparté materiæ unum caput generale omnibus materiis compositorum. . Et sicut una est forma communissima ad omnes formas substantiarum compositarum, sic erit una materia communissima ad omnes mate-
l’ias substantiarurn compositarum, et specialis inateria, sive specifica, formæ speciei. » Le chapitre III insiste sur cette proposition que la matière est un genre, qu’elle n’a qu’une unité générique et non pas numérique. C’est la réfutation des différents systèmes qui finissaient par confondre Dieu avec la matière : « Hæc communitas certius aperiri potest per reprobationem unitatis numeralis quæ ascribitur materiæ, et quod ad ejus essentiam non fit additio dillerentiæ alicujus et complementi, sed quod solum additio fiat in gradibus formæ, ut a generalissima eatur ad specialissimam formam, per omnes differentias médias inter specialissimam et generalissimam, et non sic a parte materiæ. Omnes enim qui negant materiam esse communem hoc dicunt, quia ponunt eam esse unam numéro in omnibus composais, et quia ejus imitas numeralis stat cuui omni diversitate formarum et compositorum, et quia ejus essentiæ primæ, ut est in composito primo, nihil addilur. » Bacon soutient au contraire qu’elle n’a pas cette unité numérique, « quod non est una numéro, » et il prouve qu’en l'admettant il faut arriver à cette proposition que la matière est Dieu. On a vu plus haut cette discussion. En voici la conclusion contre ceux qui distinguent entre la puissance infinie et la substance finie de la matière : « Si potentia materiæ est infinita et substantia sua fiuita, esset sua potentia inelior sua substantia et major, et potentior, quia nobilius est esse in pluribus et non limitari nec coarctari in similitudinem potent-iæ divinæ. Quum igitur ex eorum positione sequitur, quod potentia materiæ est vere infinita intentione, utprobatum est, et nunc sequitur, si potentia materiæ est infinita, et substantia ejus erit infinita; ergo materia æquabitur Deo, quod est insanum. » Le chapitre IV donne une autre forme plus originale à la réfutation de la doctrine de l’unité de la matière, en prouvant qu’elle reçoit autant que la forme, en elle-même, des différences spécifiques, « ditïerentias substantiales spécifions per quas dividitur et specificatur, sicut forma et compositum. « Il y a de nombreuses preuves logiques, et une longue suite d'item; en voici quelques exemples : « Item potentia formæ generis generalissimi est æqualis potentiæ materiæ ejusdem, vel nobilior; ergo potest complere eam totaliter, ita quod potentia
ANALYSES ET EXTRAITS
materiæ illius generis non excedit potenliam formæ ejusdem; quare potentia ilia materiæ illius completur per potentiam formæ illius. Cum ergo adduntur ad formain generis generalissimi multæ difïcrentiæ formales, usquequo veniatur ad formam specilicam, adnullam earum erit rnateria prima in potentia; nam jam est perfecta, perfectione formæ. Ergo illæ formæ non perficient aliquam materiam, et ita in vanum creabuntur et generabuntur, et erunt dilferenliæ formales sine rnateria apta ad eas.... Item sicut forma nova ditferentiæ additur ad formam generis, sic novum compositum specierum specialissimarum per differentias compositas additur ad genus generalissimum, usque ad ultimum compositum; hoc est, gradus compositi perfectiores et perfectiores semper adduntur. Sed si ultra materiam generalissimi non adderetur aliquis gradus materiæ, sed solum formæ, non essent substantiæ composilæ aliqua materia (‘) composite; neeesse est igitur quod differentia et gradus materiæ addantur ad materiam generalissimam , sicut à parte formæ; et ita erit rnateria communis divisa et specitica per differentias sicut à parte formæ... Item Aristoteles in septimo Melaphysicæ dicit quod principia universalium sunt, universalia, sicut singulorum singularia; ergo quum ibidem est sermo suus de rnateria et forma, oportet quod singularis compositi sint rnateria et forma singulares, et speciei specificæ, et generis generales.... Materia habebit suas species et généra, sicut forma et compositum. » Bacon termine en énumérant les sens divers de ces mots matière et forme, et explique qu’on ne peut compter Averroès ni Aristote parmi les partisans de l’unité de la matière : « Auetoritas Aristotelis et Averrois, qui dicunt materiam esse unam numéro respectu contrariorum, habet veritatem in altéra ratione de qua loquor, quia hæc est sensibilis, et naturalis considérât materiam sensibilem. »
La deuxième distinction est intitulée : De quibusdam aliis qvœ pertinent ad materiam, pnvalionem, et formam, habens quatuor capitula. Ces chapitres contiennent les principes de la physique générale; le premier recherche : « Quomodo et ubi in generatione (*)
(*) Manuscrit do Londres. Celui de Paris l’écrit difl'erentia.
substantiæ inveniatur primo materia naturalis. » Le principe des corps n’est pas la matière indéterminée, qui est commune aux esprits et aux corps; ce n’est pas la substance spirituelle : « Quum ilia ad angelos et ad animas rationales creatur totaliter. » Ce n’est pas même la substance corporelle en général, puisqu’elle comprend le ciel, qui est incorruptible et sans génération. C’est la substance des éléments et des mixtes qui, créée, sert ensuite de sujet à toute génération; cette matière est celle de l’individu, et non pas la substance universelle dont la génération est purement accidentelle; et elle est composée de forme et de matière, bien qu’on ne lui donne que ce dernier nom. Le chapitre II établit que la forme naturelle, qui doit être l’autre principe physique, ne peut se trouver dans un même genre avec le premier : « Æstimatum est a multis et ego diu credidi hoc quod in eodem genere inveniantur hæc tria, ut scilicet materia ejus sit pro materia naturali généra tionis, et potentia istius materiæ cum appetitu ad formam quam habet, sit pro privatione; et forma ejus pro tertio principio... Sed hoc esse non potest. » En effet, toute génération serait impossible, si la forme de la substance corporelle et le principe formel, qui doit spécifier cette substance, étaient un même. Le chapitre III cherche donc cette forme hors de ce genre, et la trouve dans les mixtes et les éléments, qui seuls sont la matière actualisée. Quant à la doctrine qui reporte en Dieu le principe formel, voici ce qu’il en pense : « Quum tamen Aristoteles dicit septimo Metaphysicæ, quod de principio secundum speciem metaphysici est consideratio et non physici et quod principium oportet semper manere, ideo principium formate aliter quæri potest, de quo dicit Aristoteles, primo Metaphysicœ quod est æternum, sicutprimum efficiens et finis ultimus. Sed ista forma non est corporalis, quum metaphysicus non descendit infra corpus, sed soluin stat in substantia spirituali in genere substantiæ. Ilæc autem forma aliquis angélus esse non potest, nam ad imitationem naturæ angelicæ non sunt res in hoc mundo. Nec, ut posuit Plato, ideæ stantes extra mentem divinam... Impossibile enim est quod hujus modi ideæ sint extra mentem divinam, ut multiplicité!' patet ex Aristotele, præcipuc versus finem septimi; et
ANALYSES ET EXTRAITS
si èssent non possent esse formalia principîa rerura, utabundanter probatur per Aristotelem, et nec possit poni aliqua prima inter cœteras, quum omnia essent tanquam individüa ejusdem speciei, sicut ex libro de Causis, et septimo Metaphysicæ patet evidenter. Quapropter non potest hæc forma esse, nisi causa prima, quæ est principium formale et principiiun elficiens, et ultimus finis rerum omnium tain naturalium quam non naturalium; nec tamen est sub hac forma materiæ naturalis perfectiva, nec pars rerum naturalium, nec eas aliquo modo informans. Sed est forma exemplaris, dirigens naturam in sua operatione, quia essentia divina idealis omnis naturæ, non solum est exemplar omnium, sed artifex... Et tamen propter verbum istud multi viri famosi et magni dixerunt quod forma prima naturalis quæ est tertium principiorum, est causa prima, quia metaphysica vocatur scientia divina, et de Deo dicitur esse. Sed hoc est error maximus, quia illud principium ad quod materia est in potentia, et in quod privatio machinatur malelicium, ut corrumpat illud principium formale, et quod est altéra pars compositi, non potest esse causa prima, quum hæc tria répugnant dignitati causæ primæ... Non igitur est causa prima principium formale de quo Aristoteles loquitur in primo Physicorum, ad quod materia est in potentia et privatio. Est tamen causa prima principium formale, exemplar, et ideale, sumendo veraciter et proprie ideam; nam ejus essentia est exemplar, et idea omnium, secundum sanctos et philosophos recte sentientes. Et, hoc modo sumendo principium formale, idem est cum primo elïiciente, et cum ultimo fine, ut dictum est. Et sic est forma æterna et ingenita, sicut primum elficiens et ultimus finis, ut vult secundo Metaphysicæ... Quum autem dicit principia oportere semper manere, hoc dicit ut doceat principium materiale non esse genitum, sicut nec primum elficiens, et ultimus finis, et prima forma scilicet exemplaris, et idealis quæ est essentia divina. Sed hoc non oportet esse verum de forma quæ est altéra pars compositi^et ad quam materia etprivalio sunt in potentia. »
Le chapitre quatrième traite de la privation, le troisième des principes, et la ramène à n’ètre qu’un point de vue sous lequel on peut
R0(; F, Il BACON
considérer la matière; c’est l’essence même de la matière, sa puissance. Toutefois cette puissance n’est pas une vraie activité, c’est un effort, un désir, concitus, appelitus , pour être transformée; le pouvoir de transformer réside seulement dans l’agent. Ce que les théologiens appellent rationes séminales, n’est pas autre chose que cet appelitus. Bacon dresse ensuite trois tableaux qui résument les conditions générales de l’existence, depuis l’être pur et indéterminé jusqu’aux substances individuelles. Les autres chapitres de la distinction sont des plus importants; il s’agit surtout de l’universel et du particulier. Le chapitre VI résume assez bien ce qui précède : < Per hanc descriptionem patet materiam non esse unam numéro in specie nec genere subalterno sed generalissimo; eodem modo palet de forma, quomodo sit una, contra eos qui docent, quod una non est forma communis omnibus formis naturalibus, falsitates allegantes, scilicet. quod formæ est distinguere et dividere, et ideo non ponunt formam unam generalem et communem in qua sit rerum convenientia. Sed decipiuntur propter hoc quod credunt solam formam esse causam distinctionis et divisionis. Verum una materia est alia per essentiam ab alia sicut forma, quia dividitur per differentias specificas, sicut forma; et ideo asinus non differt ab equo per solam formam, sed per materiam aliam specificam. Necaliquis auctor appropriât differentiam rerum formis tantum. Sed magis evidenter et efficacius distinctio est per formam, quam per materiam; quia magis nobis est nota, et quia nobilior est. Item inconvenienter ponunt quum negant formam communem, quia formæ est dividere; quia ista divisio rerum per formas, est per formas speciiicas non per generalem, et ideo potest poni forma generalis, non obstante divisione specifica. Et patet per descriptionem factam quod eo modo descendit descriptio a capite uno a parte formarum, sicut a parte materiæ et compositi. Item substantia composita generalissima non potest componi ex sola materia prima; ergo ex forma prima, sicut ex materia. Item quum dico quod quælibet species substantiæ compositæ, est substantia composita, et ideo substantia composita est quoddam generale compositum ad omnes substantias compositas spéciales ; sic potest dici quod quælibet forma speciliea
ANALYSES ET EXTRAITS
in substantiis compositis est forma substantialis; ergo hoc quod est substantialis forma est aliquid commune omnibus formis specificis. Item patetquod materia naturalis non est pura materia, sed compositum; quia materia non est res per se existens sed cum forma, et sic fit eompositum ; unde linea compositorum est vera linea generationis. Sed tamen posui divisiones formæ et materiæ, ut appareat quomodo generalissima sunt ibi et species et differentiæ sicut in composito, et qualiter singuli gradus compositi fiunt ex propriis et determinatis gradibus materiæ et formæ. »
Après ce résumé Bacon, dans les chapitres suivants, traite de l’universel. 11 se demande d’abord si, dans l’ordre physique, l’universel a la priorité sur l’individu, et, après avoir exposé l’opinion d’Aristote et celle d’Avicenne, il adopte la dernière en la corrigeant : « Unum individuum excellit omnia universalia de mundo. Nam universale non est nisi convenientia plurium individuorum. Duo enim sunt necessaria individuo, unum absolute quod constituit ipsum et ingreditur ejus essentiam, ut anima et corpus faciunt hune hominem. Aliud est in quo conveniat cum aliquo homine, et non cum asino nec porco. Et hoc est suum universale. Sed absoluta natura individui longe major et melior est quam relata, quia habet esse fixum per se et absolutum; etideo singulare est nobilius, quam
suum universale. Et nos scimus hoc per experientiam rerum
Et quia omnia quæ tracto sunt propter theologiam, patet per rationes theologicas, quod universale non habet comparationem ad singularia : non enim Deus fecit hune mundum propter universalem hominem, sed propter personas singulares; nec creavit humanum genus, nec redemit propter hominem universalem; sed propter personas singulares; nec gloria est parafa hornini universali, sed electis personis, et certis in numéro. Manifestum est igitur quod singulare sine comparatione est melius quam universale... Etquum natura semper inlendit quod est optimum, duæ naturæ, scilicet universalis et virtus regitiva individui, intendent et operabuntur principaliter individuum... Sed hæ duæ prævalent virtuti regitivæ speciei, seu universalis; ergo simpliciter loquendo et absolute, debemus dicere quod individuum est prius secundum naturam, tam
secundum operationem, quam secundum intentionem... Oportet (|uod simpliciter et absolute definiendo, dicamus quod individuum est, prius suo universali secundum naturam. Et hoc etiam patet manifesto per hoc quod dictuin est, quod individuum est natura absoluta et fixa, habens esse per se; et universale non est nisi convenientia individui respectu alterius. »
Capitulum octavum. De expositione auctoritatum in contrarium. — Quum tamen totum vulgus est in contrarium propter quasdam auctoritates, exponendæ sunt. Et prius, quia ea, quæ dicuntur, fundantur super dignitatem individui, exponentur aliqua in contrarium. Nam homines imperiti adorant universalia propter hoc quod Aristoteles dicit primo Posteriorum, quod universale est semper et ubique, singulare est hic et nunc; et secundo de Anima dicit, quod esse universalis est esse perpetuum et divinum; singulare est corruptibile et non manet semper. Sed hoc et liujus modi solvuntur breviter, quod perpetuitas universalis, et quod sit ubique, non est propter ejus dignitatem, sed propter successionem singularium multiplicatorum in omni tempore et loco. »
Dans le chapitre IX, intitulé De causa individuationis , Bacon examine cette grave question de l’individuation, et la résout comme on l’a vu plus haut. Voici des preuves à l’appui : «Dicunt aliqui quod species est tota essentia individuorum, et habet esse solum diversa in eis. Et alii dicunt quod materia addita formæ universali facit individuum. Et alii quod potentiæ aliquid significatum additur, et sic significatur species significanda in diversis. Sed omnia hæc convincuntur falsa esse per prædicta; quia postquam linea singularium vadit de incompleto ad completum, sicut linea universalium, patet quod tum, sicut se habet animal ad hominem, sic hoc animal ad hune hominem; et ideo sicut rationale additum animali facit hominem, sic hoc rationale additum huic animali facit hune hominem; et ita nec homo nec aliquid additum homini faciet hune hominem, licet hoc ponunt. Item patet ex dictis, quod hic homo est prius homine, secundum operationem et intentionem naturæ, et homo advenit extra essentiam ejus similis accidenti, et tanquam illud in quo debet comparari ad aliud quoddam individuum; ergo individuum
analyses et extraits
habet prius esse individuum, in quantum est individuum, et essentiam suam naturalem antequam oriatur universale suum. Ergotunc nec universale, nec aliquid additum ad ipsum, facit individuum; et ideo principia propria ingredientia essentiain individui, faciunt ipsum. Ut hæc anima et hoc corpus faciunt hune hominem, sicut anima et corpus faciunt hominem; et hoc est quod Aristoteles dicit in septimo Metaphysicœ... Quum autem Aristoteles dicit primo Cœli et mundi, <t qui dicit cælum dicit formam tantum, et qui dicit hoc cælum, dicit formam in materia; » et in septimo metaphysicæ quod generans non générât aliquod a se, nisi propter materiam; ex quibus verbis argueret sophista, quia materia addita super formam specificam facit individuum, sicut est solemnis opinio, ut, specie multiplicata per diversas materias, fiant diversa individua, sicut idolum in speculo fit plura, quum frangitur spéculum in partes diversas; dicendum est quod ista verba male adaptantur. Nam verum est quod generans non est generans aliud a se, nisi propter materiam individualem aliam, non propter speciein. Nam species est communis generanti et generato; verum hic materia non vocatur, prout est altéra compositi pars, nec prout est subjectum in generatione, sed tertio modo, prout illud, quod est fundamentum alicujus in quo consistât, dicitur esse materia; ut subjectum est materia in qua est accidens; et certe sic est individuum materia in qua est universale, quod est simile accidenti... Dicendum quod esse individuum duplex est : unum est absolutum secundum sua principia, quæ ingrediuntur suam essentiam ; et sic species non sunt esse individui; aliud est secundum comparationem ejus ad aliud individuum, cum quo convenit naturaliter; et illud esse facit species. Et cum quærunt quid erit causa individuationis, si nec species, nec aliquid additum speciei, causât eam, quærendum est primo ab eis quid est causa universalitatis, si nec individuum, nec aliquid additum ad ipsum faciat universale. Ista quæstio est stulta, quum supponitnihil aliud posse reperiri, quod causât individuum, nisi species et aliquid cum specie. Nam habet sua principia singularia ingredientia essentiam suam, sicut universale habet universalia. Et cum quæritur de principiis illis ut materia et forma, quid est causa in-
dividuationis, ut de principiis primi individui... quærendum est ab illis quid facil universalia eorum esse universalia, et non possunt dicere, nisi quod creator facit quodlibet, secundum quod proprietasejus exigit. Et ideo naturam, in qua multa debent convenire, facit universalem, et materiam diversam ab alia facit singularem. Verura creator hanc materiam primam fecit singularem, quia sua proprietas hoc requirit, et similiter formam in qua duæ formæ conveniunt, fecit universalem; et materiam in qua duæ materiæ participant, fecit communem; quia earum proprietas hocexposcit, sicut fecit asinum secundum ejus proprietatem, et hominem secundum suam et omnia. Et ideo stultitia magna est in hujusmodi quæstione quam faciunt de individuatione. »
« Capitulum decimum, De causis universalitatis . — Sed major (stultitia) est de natura universalis prædicabilis de singularibus, quum quærunt quid faciat universale ' et est quintuplex positio, præter positionem Platonis. Plato vero dixit quod universalia fuerunt ideæ... sed in septimo Metaphysicœ et in secundo Aristoteles arguit contra hoc... et quia stulta est positio et nullus nunc dicit sicut Plato, ideo ad positiones modernorum decurrendum. Et est una solemnis quod universale non est nisi in anima. Alia est quod universale sit in rebus per animam. Tertia est quod universale sub ratione universalis est in rebus (*), licet, secundum id quod est, sit in singularibus. Quarta est quod universale sit solum in singularibus, et non dependeat ab anima aliquo modo. Sed quod prima est falsa, patet quia etsi non esset anima rationalis, duo lapides convenirent ad invicem. Sed hæc convenientia facit universale, ergo universale remanet, etsi anima non esset. Item nihil, quod est extra rem, potest de ea prædicari per inhærentiam, ut patet in omnibus ; sed universale prædicatur de singularibus; ergo non potest separari ab eis. Item lapis non est in anima, sed species sola lapidis... sed hæc species non prædicatur de singularibus nec est commune eis; imo quælibet singularis facit speciem a se propriam; universale autem est commune pluribus et prædicatur de eis; ergo uni-
(*) Il faut lire : in anima, comme l’écrit le Mss de Londres.
ANALYSES ET EXTRAITS
versale non est in anima. Dein, dato quod universale non est in anima, patet quod secunda positio est falsa. Nam ostendo quod anima nil facit ad universalitatem , quia duo esse habet individuum : unum absolutum, aliud comparatum, etc.;. Sed utrumque esse habet, etsi anima non sit ; ergo anima nihil facit ad universalitatem quæ est in rebus. Ex quibus sequitur quod tertia positio sit falsa; nam quum in anima non sit universale, nec anima operatur aliquid ad universalitatem, tune universale secundum rationem universalis non est in anima. Propterhoc, hæc positio est falsior aliis, quia in omnibus, id quod est, et ratio sua simul sunt in eodem. Nam 'ubi est unum, ibi est reliquum, ut ubi est sol ibi est ratio solis. Ergo omnino stultum est dicere quod universale sub ratione universalis est alicubi, ubi id quod est universale, non erit... Vanissimum est dicere quod anima facit universale : sed contra ista sunt auctoritates falso translatée, aut pro veritate interpretandæ, et quædam sophismata quæ apud aliquos inducunt quintam opinionem de universalihus (1)... universale sub ratione universalis non est nisi quum intelligitur et secundum se considéra tur... sed omnia hæc si secundum litteram intelliguntur sunt stulta et contra veritatem, ut patet per ea, quæ jam tractata sunt... Si enim Aristoteles hoc dicit quod intelligimus quum volumus, quia universalia sunt in nobis; sed non sentimus quum volumus, quia res sensibiles non sunt semper nobis præsentes ; significare volt quod sensus non sentit, nisi quum sunt præsentes res sensibiles ; sed species apud intellectum morantur in absentia rei, et ideo possumus intelligere quum volumus... Si autem de speciebus universalibus tantum loquitur, hoc est quod universale facilius intelligitur, et ideo universalia vocantur objecta intellectus ; sed hoc est per Antonomasiam, non per exclusionem singularis... ab uno enim singulari non venit, nisi sua species singularis per quam intelligitur ; sed a quolibet singulari venit una species universalis cum specie singulari ; et ideo multiplicatur
( 1 ) Cette opinion invoque, pour se défendre, « Aristote secundo De anima, Averroès tertio De anima, Avicenne in sua iletaphysica et in logica, Boetius quinto De consolatione.
spccies universalis in anima, et ideo fit fortior et potentior... insuper intellectus est tlebilis ; propter eam debilitatem magis conformatur rei debili quæ est universale, quam rei quæ habet multum de esse, ut siugulare. Sic igitur intelligenda est auctoritas Aristotelis, et non accidit aliquid contra veritatem rerum universalium quas ponimus in singularibus sine anima. Et ex hac solutione patet exclusio positionis famosæ de intellectu angeloruin. Nam solemnis positio est quod species universales sunt apud eos, non singulares. Sed species universales non possunt esse sine singularibus speciebus. Ergo videtur quod singularia non cognoscuntur ab angelo per species universales ad invicem applicatas, sed per species singulares... sed hoc ex accidente dictum est... Secunda vero auctoritas quæ dicit quod intellectus facit universalitatem in rebus est intelligenda de specie universali, de qua jam dictum est, non de rebus universalibus in quibus conveniunt particularia extra animarn... Averroes vero multos sermones et longos facit de ista materia in metaphysicis et in loyicalibus; ideo supersedendum estnunc, donec fiant scripta principalia; nam ad omnia verba sua potest responderi, salva veritate, et jam tactæ sunt radiées solvendi omnia quæ dicit, et exposui dicta sua in aliis temporibus retroactis, et ostendi quod non est, nisi difficultas et malitia translationis. Quidam autem sophistæ volunt ostendere quod universale nihil est, nec in anima, nec in rebus, et confident in hujusmodi fantasiis, scilicet quod quicquid est in singulari est singulare. . . et ideo dicunt quod universale nihil est secundum rem, et quod singularia non conveniunt in aliquo per participationem, sed solum per imitationem et similes suut (sic) ut duo homines conveniunt per imitationem et similes sunt. Sed id destruit fundamenta veri et philosophiæ, et ideo primo evacuandæ sunt hujus modi sophisticationes , in quibus confident, ut reddatur eorum positio inanis et suspecta, quæ etiam ex propriis destruitur. Dico igitur ad primum quod falsa est hæc propositio : quicquid est in singulari est singulare. Nam Aristoteles quarto l'hysicorum distinguit modos octo essendi in, et unus est, sicut singulare in universali, et alius sicut universale in singulari ; ergo contradicunt Aristoteli... in individuo duplex est esse, unuin abso-
ANALYSES ET EXTRAITS
lutum ex suis propriis principiis, ut Socrates ex corpore et anima, aliud comparatum respectu alterius individui, cum quo convcnitin natura specifica, ut in humanitate .. Item secundum hoc, essent sola individua sub genere et nulla species, ergo tolleretur unum de universalibus famosis, quod esse non potest... Quapropter dicendum est quod primus modus universalium, est secundum quod natura aliqua est communis solis individuis, et hoc universale non est nominatum adhuc, et reperitur in omnibus universalibus Porphyrianis, et est commune ad onmia... et quod universale dictum sit aliud præter quinque, patet per Avicennam in libro primo logicæ, ubi banc sententiam affirmât. »
Après ces longues citations, que nous n’avons pas cru devoir abréger, puisqu’elles nous font connaître Bacon sous un jour tout nouveau, nous ne donnerons qu’un aperçu très-sommaire des deux dernières distinctions de cette seconde partie. La quatrième traite de la nature; le chapitre premier nous en décrit l’objet : « Postquam in parte secunda hujus primi libri naturalium dictum est de materia principaliter et ejus privatione et potentiis, et rationibus seminalibus et simul de forma, quæ ibi necessaria videbantur, nunc dicendum de proprietatibus omnium causarum naturalium et non naturalium, secundum quod ad naturam referuntur... » Vient ensuite la distinction entre les deux genres de causes efficientes, la nature et l’intelligence : « Omne agens sine deliberatione rationis et sine electione voluntatis dicitur agens per naturam, quia instinctu naturali agit. Sed intellectus non agit instinctu naturali, sed ex sua deliberatione et diversis modis secundum suæ bene placitum voluntatis. » Cependant, il y a des actes intellectuels qui sont purement naturels; et tout ce qui dans l’âme tient aux opérations sensitives mérite ce nom. Le chapitre II examine la définition de la nature suivant Aristote : « Naturam esse principium motus et quietis ejus in quo est per se et non per accidens. » Bacon prétend que : <r In materia nihil est activum in actione transmutandi etefficiendi... » Il renvoie le lecteur au quatrième livre : <r Quum pervenietur in quartum librum, ubi de his quæ certificanda sunt circa elementa patefiet. » Il cite aussi le cinquième et le troisième, qui
traitait : De cœlestibus. Puis, dans le chapitre III, il critique la définition de la nature par Boèce. Enfin, la distinction cinquième traite de toutes les espèces de causes ; de la fameuse division en causes formelle, matérielle, efficiente et finale, et des huit modes de ces causes; puis des causes accidentelles ou du hasard, et se termine par une comparaison entre la cause finale dans la nature et dans la science : « Finis imponit necessitatem rebus quæ sunt in fine; non tamen sic est in doctrinis et scientialibus ; nam conclusio quæ est finis non imponit necessitatem principio. »
La troisième partie a pour objet le mouvement, le temps, le vide, le lieu; c’est en un mot de la pure physique scolastique : Postquam in prima parte liujus libri priini de communibus naturalium, determinatum est de efficiente naturali, et in secunda parte de materia et universaliter de causis naturalibus ; nunc in hac parte tertia dicendum de motu et his quæ pertinent ad jpsuin. » Bacon s’évertue alors à éclaircir la définition d’Aristote : « Motus est actus imperfectus ; » ou bien cette autre : <r Motus est actus existentis in potentia secundum quod hujus modi, id est secundum quod est in potentia ad aliud, non secundum quod aliquid est in actu proprie. » Il s’aperçoit de l’obscurité de cette définition, place le mouvement dans la catégorie de la qualité, malgré Aristote, qui l’a mis dans celle de la quantité, et surtout s’emporte contre Averroès, qui a confondu le mouvement avec la nature du mobile. Il passe ensuite au temps, et distingue l’éternité créée, qu’il appelle œvum, de l’éternité incréée. Il signale, chemin faisant, qu’il ne s’astreint pas à suivre Aristote : « Aristoteles propter modum prosequendi positiones philosophorum tenuit alium ordinem ; sed quia multa fuerunt rationabilia in temporibus suis propter nobilitatem positionura et præsentiam auctorum illarum, et modo absurda sunt, ideo non oportet nos quærentes mentis soliditatem imitari Aristotelem in omnibus. »Puis il relève une seconde erreur d’Averroès : « Mirum est valde quo Averroes cecidit in errore de tempore, quod sit in anima, quum ipse fuerit multum litteratus homo; sed aut. mala translatio et vitium translationis fuit causa hujus erroris apparenter, aut ipse hic erravit, sicut in aliis multis locis. » Il nous
ANALYSES ET EXTRAITS
révèle aussi que l’idée d’une âme du monde avait encore des adep • tes à cette époque : « Phantastici dicunt quod hi articuli (une opinion d’Aristote opposée à celle d’Averroès) procedunt de anima hominis vel bruti, sed non de anima mundi. Sed primo non habent ab Aristotele animam mundi, sed a Platonicis quos impugnat Aristeteles ; secundo secundum veritatem non est anima mundi, etc. » Il continue ensuite en expliquant ce qu’il faut entendre par l’unité du temps, et revient à chaque instant sur cette idée qu’ Aristote n’a pas tout dit, ni tout su. Tel est le résumé de la première distinction. La deuxième traite du lieu et du vide, et achève la troisième partie du livre.
La quatrième a pour titre : De productione rerum in générait. Il y est question de la génération, des degrés de la forme substantielle ; on examine si cette forme s’engendre instantanément ou dans un temps mesurable, etc.; puis on passe en revue tous les objets soumis à la génération ; d’abord les éléments, ensuite les mixtes, puis les animaux, et enfin les hommes. Au milieu de questions oiseuses, on trouve dans cette partie d’intéressants renseignements sur quelques problèmes de psychologie, dont on a vu l’exposition dans la troisième partie de cet essai.
s IV.
On a prouvé plus haut que la quatrième partie de VOpus tertium se composait d’un traité de métaphysique et de morale, et l’on a dit pour quelles raisons il était permis de reconnaître cet ouvrage dans un manuscrit de Paris, malheureusement très-incomplet. Voici un aperçu des dix chapitres qui y sont conservés (*) :
« Incipit metaphysica fratris Rogeri ordinis fratrum minorum de viciis contractis in studio theologiæ :
» Quum intentio principalis est vobis innuere vicia studii theo-
(*) Biblioth. lmp., 7440; Bodl., 1791. Le titre ici reproduit appartient au Manuscrit anglais, qui ne renferme que quelques lignes. Celui de Paris porte : « Incipit metaphyiica Rogeri Baconis De ordine prœdicatorum.
rtOGEK BACON
logiæ quæ contracta sunt ex curiositate philosophiæ, curn remediis istorum, præsertim in theologicis, authentica inducam philosophorum testimonia. Auctoribus enim uti, ut ait Tullius in primo de quœstionibus lusculanis, in omnibus causis et solet et debet valere plurimum; propter quod Plinius in libro primo naturalis historiœ omnes auctores enumerat pene innumerabiles quos in residuis libris 36 imitatur. Unde dicit : « Est enim benigmum, ut arbitror et plénum ingenui pudoris fateri per quos profeceris. » Le chapitre premier continue sur ce ton, en accumulant les citations de Pline, Senèque, d’Ethicus, de Cicéron, de Boèce, de Salluste, de Platearius, d’Ovide, d’Horace. Bacon prodigue à dessein ces témoignages : « Diversorum auetorum exempla et ad eamdem materiam varias auctoritates inducere curabo .. ut scribentes, vel conferentes, vel quantumcumque pérorantes veniamus ad varietatem temporum, differentiam testimoniorum, et ut vilis ignorantia tantæ copiæ, et sermo nugatorius animosauditorum non offendant.» Voici une preuve que ce traité faisait partie des ouvrages envo}rés au pape : <t Sed propter rerum inæstimabilem difficultatem de quibus loqui volo, et propter multitudinem et pondus occupationum, non potui citius transmittere quod voluistis; nec adhuc possum complere in particulari et principali disciplina. Opus tamen universale si placet intueri, poteritis ut saltem ex partibus tota, ex minoribus majora, ex paucioribus plura cogilare valeatis. » Le chapitre II commence à énumérer les signes de nos erreurs; nous le reproduisons en grande partie : « Et quia nata est nobis via a communioribus ad magis propria, ideo circa sapientiam in universali declinando, tamen magis ad humanam, ut serviat respectu divinæ, in principio tentabo signa ignorantiæ nostræ cum suis causis revolvere. Primum signum quod considerandum est, secundum vias sapientiæ, est multiplex signum erroruin nostrorum, ut si non avertamus ea, credamus esse in luce veritatis, cum tamen sumus in tenebris ignorantiæ densissimis. Primum autem siguum manifestum est illud, quod Aristoteles récitât primo vietaphysicœ, secundum primam etsecundam translationem,, videlicet. philosophantiura contradictio, quod præcipue verificatum est modernis tempo-
ANALYSES ET EXTRAITS
ribus, quum in uno vilissimo sophismate, aut in una vanissima quæstione, vix unus concordat cum alio. Aliud est signura non minus evidens. Cum enim sunt habitus cognitivi quam plures, ut dubitatio, opinio, lides, admiratio, experientia, solertia, intellectus, scientia, sapientia, etsi quidam sunt consimiles, fere in omnibus versamur per dubitationes et opiniones qui sunt habitus debilissimi, et æqualiter circa falsa sicut circa vera; in paucissimis aut nullis pertingentes ad intellectum, scientiam et sapientiam, ut quilibet novit in se et in aliis, nisi sunt aliqui antiqui qui supra seipsos et alios allius elati philosophant inter indoctos, quibus in nullo credendum est. Tertium signum est quod cum philosophi et doctores antiqui præparaverunt nobis unam sapientiam, quantum possibile fuit eis juxta tempora sua, et habemus in linguis nostris magnas et multas et pene innumerabiles partes scientiarum et artium, non est aliquis modernorum qui aliquam partem sapientiæ dignam, quæ in lingua latina habeatur, sciât supplere per inventionem, vel ab alia lingua transferre. Sunt enim quanto juniores tempore, tanto perspicaciores, ut diffinit auctoritas, et cum primi inventores, nullum adjutorium habuerunt, et posteriores solum habuerunt adjutorium priorum, semper crevit scientia; et sapientia et partes artium dignarum paulatim addebantur. Nunc vero nos qui labores omnium præcedentium habemus paratos, neque scimus addere ea ad quæ ipsi non potuerunt pertingere, neque ab eis facta quæ sunt, in lingua nostra transmutare, cum tamen deberemus quæ desunt complere et jam renovare in melius. Quod Boetius dicit libro de disciplina scolarum : Miserum est semper uti inventis et nunquam inveniendis. Nihil enim perfectum est in humanis inventionibus; Seneca et ait : Omnia erant nova primo tentantibus; postea ilia eadem rimati sunt; sed si quid inventum est illis debetur; nulla enim res consummata est, dum incipit. Unde in quarto libro adhuc dicit : Non sunt anni mille quingenti ex quo Græcia stellis numéros et nomina fecit, multæque liodie sunt gentes quæ tantum facie noverint cœlum; veniet tempus quo ista quæ nunc latent, in lucem dies extrahat et longioris ævi diligentia. » Et ideo si posteriores prolïcerent in scientiis, ut oporteret, ipsi complerent,
KO GE R KACON
juxta sui temporis opportunitatem, ea quæ defuere prioribus. Sed hi non faciunt. Imo, quod pejus est, non intelligunt ea quæ ante oculos comparata sunt, ut manifestum est in omni parte scientiæ. Itaque non est necesse ponere exemplum in alkimia et in scientiis secretorum experimentorum , nec in libris 37 naturalis historiæ Plinii, et in perspectiva, et aliis quara pluribus operibus philosophiæ occultis; sed in scientiis vulgatis, grammaticalibus, logicalibus, naturalibus, metaphysicis, manifestum est paucissimos vel nullos ad veritates sécrétas in illis pertingere, sicut patebit postea certius in rnultis. »
Le chapitre III énumère les autres signes de l’ignorance, et Bacon revient à son sujet de prédilection, la supériorité des anciens sur les modernes, et l’injuste discrédit où on laisse les livres des philosophes profanes :
<r Capitulum III. Quartum signum et pessimum est ignorantiæ in humanis sapientiis nunc temporibus, quia scimus quod veritas divina est complété revelata jam a mille ducentis et quinquaginta annis, quæ orrmino perlîcit philosophiam et dilucidat et certificat. Et tota philosophiæ intentio est per viam admirationis universi, devenire ad agnitionem Dei et proprietatum ejus, tam absolutarum quam relatarum, adcreationem mundi et ejus conservationem et promissionem felicitatis summæ obedientibus sibi, et infelicitatis non obedientibus tam angelis quam hominibus, ut vivant ipsi hommes, ejus cul tu debito, omni superstitione, quantum possibile est philosophiæ, remota, et ut consistant in morum bonitate et justifia, et pace communi, quatenusque propter bona alterius vitæ contemnentes istius mundi bona, tandem veniant ad statum omnium bonorum agregatione perfectum, qui est vera beatitudo ab ipso deo largienda, tam in corpore quam in anima. De omnibus autem istis articulis et insuper de Christo et lege christiana reperiuntur in libris philosophorum auctoritates pulcherrimæ et sententiæ efficaces, et exempla mira quæ multum disponunt homines ad veritatem fidei christianæ recipiendam, et facile retinendam, et fortiter apprehendendam, et firmiter approbandam ; quæ ad defensionem et propagationem religionis christianæ necessario requiruntur. Quia infidèles
ANALYSES ET EXTRAITS
negant auctoritatem Christi, et Sanctorum, et evangelicæ veritatis, et ideo per hanc unam non est eundum contra eos, vel ad eorum instructionem. Neque debet aliquis præsumere de miraculis faciendis nunc temporis. Quapropter tertia via est requirenda, et hæc non est una nisi per potestatem philosophiæ, quæ est communis nobis et eis, quia infidèles principia philosophiæ et huinanæ sapientiæ non possunt negare, neque auctores eorum, et ideo ex bis procedendum est contra eos, sive pro ipsis inclinandis ad fidei veritatem. Atque Christiani deberent per seipsos libenter de libris philosophorum eruere omnia quæ sunt ad confirmationem et traditionem fidei, et déclaration em ejus et exercitium eorum in mirabilibus veritatibus congruentibus fidei. Immomultæ inveniuntur, quæ sunt expressi articuli fidei nostræ, quæ Deus revelavit et concessit proferre in medium, ad utilitatem Scripturæ sacræ etEcclesiæ. Sed nunc non invenitur usquam aliquis qui talia sciât ex potestate philosophiæ proponere, in signum densæ ignorantiæ, quum jam habemus omnia optata per revelationem fidei adjuvantis et exercitantis nos ad majora eruenda de fontibus humanæ sapientiæ, quam unquam fuerunt educta. Et quod pejus est, negligunt requirere in libris philosophorum nobilissimas veritates in maxima copia, quæ jacent tanquam mortuæ, et quasi non fuissent unquam scriptæ. Et quod pessimum est, quando veritates hujusmodi aliquotiens vel leguntur vel audiuntur, deridentur ac despiciuntur. » Le chapitre IV établit que Platon, Aristote, Ethicus, Albumazar, Ovide ont clairement parlé de la sainte Trinité : « Philosophi igitur verificaverunt causam primam summum Deum esse unum et trinum, quam Plato patrem paternamque mentem et utriusque amorem mutuum, unam solam indivisam Trinitatem, non solum ita credi oportere docuit, sed ita rebus esse testis convincit, etc.»... Dans le chapitre V même démonstration à l’égard de la création ex nihilo. Bacon essaie de laver Aristote du reproche d’avoir cru à l’éternité du monde, atténue cette opinion par de subtiles distinctions entre l’éternité créée et l’éternité de la cause première, et finit par alléguer les erreurs de la traduction : «Et ideo Aristoteles summus philosophorum non potuit hanc conceptionem ignorare, ex quo directe sequitur
ROGER ItACON
quod motus incepit et tempus similiter. Unde in fine de (jeneratione ostendit. quod motus a parte ante fuerunt infiniti, per hoc quod non contingit infinita pertransire. Quomodo ergo contradicet sibi hoc modo, potest ne aliquis homo sanæ mentis dicere? Et scivit quod duratio creaturæ linita est, nec potest æquari durationi creatoris, quum excedat omnem creaturamin infiniturn. Sed obscuritas textus Aristotelis, et difficultas sententiarum , et mala translatio occultavit a multis intentionem veritatis in hac parte. Scivit et Aristoteles bene quod omne totum est majus sua parte, quæ est conceptio. Sed si tempus et motus habuissent infinitatem, sequeretur quod pars esset æqualis toti, et major toto, ut patet manifeste... Posuit igitnr fieri mundum a Deo ex nihilo; sicut Ethicus.»
Les philosophes n’ont pas été moins explicites sur la vie future; c’est l’objet du chapitre VI ; et ici l’auteur est plus dans le vrai en montrant que le dogme de l’immortalité de l’àme se trouve chez beaucoup de philosophes anciens; seulement, on est surpris de trouver Démocrite parmi les prétendus apôtres de cette doctrine. Il est mieux inspiré dans le chapitre VII, quand il rappelle tout ce qu’ont fait les sages pour glorifier la pureté des mœurs et l’observation du devoir. C’est à ce propos qu’il nous énumère tous les livres de morale qu’il connaît, et dont nous avons donné ailleurs la liste. Le chapitre VIII est un panégyrique de leurs travaux et de leurs découvertes dans la politique et la science des institutions, et se trouve conforme pour le texte à la seconde partie de la morale que nous avons analysée. Il se termine par l’énumération des auteurs qui ont traité de cette science : <r Hæc et ejus modi multa alia docent philosophi, quorum libri sunt in lingua latina, ut Cicero De republica, et Apuleus De dogmate Platonis, et Avicenna in Radicibus moralis philosophiœ, quas ut dicit in prohemio libri sufficientiæ, innuebat ad summam scientiæ moralis, adusque in hac intentione librum edat proprium et singularem; et Alfarabius intractatu De scientia civili et plures alii ; multaque alia de hac materia in libris Senecæ et Tullii, et aliorum prænominatis. Sed libri Platonis De republica non habentur in latino, neque habentur complété libri Aristotelis, qui immédiate sequuntur septem libros Etlii-
ANALYSES ET EXTRAITS
cœ, ut prius tactum est, neque libri Theoplirasti qui complevit seu exposuit philosophiam Aristotelis... quare Alfarabius et translater Ethicœ de græco iu arabicum testantur eum fecisse librum legum, et ipsemet in fine Ethicœ fatetur se descendere ad leges civitatuin simplicium, ut prius tactum est. *
Nous extrayons encore du chapitre IX ces lignes, tout à la gloire de la philosophie : « Quando vero cognitio et amor reverentiæ divinæ inajestatis, et desiderium futuræ felicitatis, et virtutum perfectio melius habeatur per contemptum divitiarum et deliciarum, ethonorum et gloriæ, et pulchritudinis et roboris corporalis, et cæterarura corporis gratiarum, ideo philosophi multipliciter instruxerunt mundurn in horum contemptum, et verbo et facto. Aristoteles enim tempore summus philosophorum, ut omnes testantur, in contemptum mundi, cum omnibus deliciis et honoribus, et voluptatibus suis, patriam reliquit, inexilio vitamsuainfinivit. Similiter Theoplirastus ejus præcipuus successor in philosophia, ut Tullius récitât de eis in quinto De Discutants quœslionibus . . . Non solum autem ipsi sed alii nobilissimi philosophi et patres philosophorum, ut Zenocrates qui fuit veteris academiæ priuceps, sicut Censorinus dicit in libro De die nalali, et Carneades qui fuit auctor tertiæ academiæ ; Piatonici enim vocati sunt academici e loco in quo Plato studuit, et diversiûcati sunt iu sectas multas post mortem magistri sui. Sed non solum isti sed quam plures alii, quos nominat Tullius, et alii innumerabiles . ut ipse dicit, ætates suas in exilio et perpétua peregrinatione consumpserunt; qui semel egressi nunquam domum suam reversi sunt, sed non solum factis sed verbis et scriptis et sententiis pulchris mundum cum omnibus suis vituperaverunt et despexerunt. » Le reste du chapitre renferme un grand nombre de maximes extraites des auteurs familiers à Bacon. Le dixième recherche, d’après les philosophes, quels peuvent être les signes de certitude d’une religion; il y en a huit, suivant Bacon, et parmi celles-là, les conjonctions astronomiques trouvent une place, et l’auteur conclut : « Nec possunt talia testimonia inveniri de Moyse et Machometo, nec de alio, quamvis concedamus omnes historias quæ de illis leguntur. » Le chapitre X est incomplet dans le manuscrit.