ROGER BAGON
QODSÎdérer la malière; c'est Tessence même de la matière, sa puis* aaace. TonlefiMs ceile paissance n'est pas aoe vraie activité, c'est tm effort, on désir, eamaJhis, appeiilMS^ pour être transformée; le pouvoir de transformer réside seokmeai daos Tageiit. Ce que lea tiiéologiens appellent raiiones séminales, n'est pas antre chose que cet appelUus. Bacon dresse ensuite trois tableaux qui résument les conditions générales de l'existence, depuis l'èb^e pur et indéterminé jusqu'aux substances individuelles. Les autres chapitres de la dis* tinction sont des plus importants; il s'agit surtout de Tuniversel et du particuUer. Le chapitre VI résume assez bien ce qui précède : c Fer banc descriptionem patet materiam non esse unam numéro in specie nec génère subalterne sed généralissime; eodem modo palet de forma, quomodo sit una, contra eos qui docent, quod una non est forma communîs omnibus formis naturalibus, falsitates allegantes, scilicet quod formse est distinguere et dividere, et ideo non ponunt fonnam unam generalem et communem in qna sit rernm convenientia. Sed decipiuntur propter hoc quod credunt solam formam esse causam distinctionis et divisionis. Verum una materia est alia per essentiam ab alia sicut forma, quia dividitur per differentias specificas, sicut forma; et ideo asinns non differt ab equo per solam formam, sed per materiam aliam specificam. Nec aliquis auctor appropriât differentiam rerum formis tantum. Sed magis evidenter et efficacius distinctio est per formam, quam per materiam; quia magis nobis est nota, et quia nobilior es(. Item inconvenienter ponunt quum negant formam communem, quia formée est dividere ; quia ista divisio rerum per formas, est per formas specificas non per generalem, et ideo potest poni forma generalis, non obstante divisione specifica. Et patet per descriptionem factam quod eo modo descendit descriptio a capite uno a parte formarum, sicut a parte materiae et compositi. Item substantia composita generalissima non potest componi ex sola materia prima; ergo ex forma prima, sicut ex materia. Item quum dico quod quselibet species substantiae compositae, est substantia composita, et ideo substantia composita est quoddam générale compositum ad omnes substantias compositas spéciales ; sic potest dici quod quselibot forma specifica
ANALTSfiS ET EXTRAITS 'SSâ
tiB;Sd^i%Dîtik eompositîs est forma snbsiaiilialis; erga hoc quod est snbstantmlis forma est aliquid commune omnibus formis speeîfids. Item patflt quod materia naturalis non est pura materia, sed composltum; quia materia non est res per se existens sed cum forma, et sic fit eompositum ; unde linea compositorum est vera linea generationis. Sed tamen posui divisiones formée et materiœ, ut appareat quomodo generalissima sunt ibi et species et differentise sicut in composito, et qualiter singuii gradus compositi fiont ex propriis et determinatis gradibus.materise et formœ. >
Après ce résumé Bacon, dans les chapitres suivants, traite de l'universel. Il se demande d'abord si, dans l'ordre physique, l'universel a la priorité sur l'individu, et, après avoir exposé l'opinion d'Aristote et celle d'Avicenne, il adopte la dernière en la corrigeant : c Unum individuum excellit omnia universalia de mundo. Nam universale non est nisi convenientia plurium individuorum. Duo enim sunt neccssaria individuo, unum absolute quod constituit ipsum et ingreditur ejus essentiam, ut anima et corpus faciunt hune hominem. Aliud est in quo conveniat cum aliquo homine, et non cum asino nec porco. Et hoc est suum universale. Sed absoluta natura individui longe major et melior est quam relata, quia habet esse fixum per se et absolutum; et ideo singulare est nobilius, quam
suum universale. Et nos sciraus hoc per experientiam rerum
Et quia omnia quœ tracto sunt propter theologiam, patet per rationes theologicas, quod universale non habet comparationem ad singularia : non enim Deus fecit hune mundum propter universalem hominem, sed propter personas singulares; nec çreavit humanum genus, nec redemit propter hominem universalem; sed propter personas singulares; nec gloria est parata homini universali, sed electis personis, et certis in numéro. Manifestum est igitur quod âingulare sine comparatione est melius quam universale... Etquum natura semper intendit quod est optimum, duae naturae, scilicet uni» versalis et virtus regitiva individui, intendent et operabuntur principaliter individuum... Sed hœ duœ praevalent virtuti regitivae speciei, seu uni versalis; ergo simpliciter loquendo et absolute^ debemus dicere quod individuum est prius secundum naturam, tam
secundum operationem, quam secundum intentioneiD..* Oporiet quod simplicité!' et absolute detiniendo, dicamus qaod individuum est prius suo universali secuDdum naturam. Et hoc etiam patet manifesto per hoc quod dictum est, quod individuum est natura absoluta et fixa, habens esse per se; et noiversale non est nisi convenientia individui respectu alterins. »
Capitulum octavum. De exposiiiane auctoritatum in contrarium, — Quam tamen totum vulgus est in contrarium propter quasdam auctoritates, exponendse sunt. Et prius, quia ea, quae dicuntur, fundantur super dignitatem individui, exponentur aliqua in contrarium. Nam homines imperiti adorant universalia propter hoc quod Âristoteles dicit primo Posteriorum, quod universale est semper et ubique, singulare est hic et nuuc; et secundo de Anima dicit, quod esse universalis est esse perpetuum et divinum; singulare est corruptibile et non manet semper. Sed hoc et hujus modi solvuntur brevlter, quod perpetuitas universalis, et quod sit ubique, non est propter ejus dignitatem, sed propter successionem singularium multiplicatorum in omni tempore et loco. »
Dans le chapitre IX, intitulé De causa individuationis, Bacon examine cette grave question de Tindividuation, et la résout comme on Ta vu plus haut. Voici des preuves à Tappui : cDicunt aliqui quod species est tota essentia individuorum, et habet esse solum diversa in eis. Et alii dicunt quod materia addita formae universali facit individuum. Et alii quod poteniiae aliquid significatum additur, et sic significatur species significanda in diversis. Sed omnia hsec convincuntur falsa esse per praedicta; quia postquam linea singularium vadit de incompleto adcompletum, sicut linea universalium, patet quod tum, sicut se habet animal ad hominem, sic hoc animal ad hune hominem; et ideo sicut rationale additum animali facit hominem, sic hoc rationale additum huic animali facit hune hominem; et itanec homo nec aliquid additum homini faciet hune hominem, licet hoc ponunt. Item patet ex dictis, quod hic homo est prius homine, secundum operationem et intentionem naturse, et homo advenit extra essentiam ejus similis accidenti, et tanquam illud in quo débet comparari ad aliud quoddam individuum; ergo individuum
habetprios essé iadividuum, in quantum est individuum, et essentiam suam naturalem antequam oriatur universale suum. Ergo tune nec universale, nec aliquid additum ad ipsuin, facit individuum; et ideo principia propria ingredientia essentiam individu!, faciunt ipsum. Ut haec anima et hoc corpus faciunt hune hominem, sicut anima et corpus faciunt hominem; et hoc est quod Âristoteles dicît in septimo Metaphysicœ,.. Quum autem Âristoteles dicit primo Cœli et mnndi, « qui dicit cœlum dicit formam tantum, et qui dicit hoc cœlum, dicit formam in materia ; » et in septima metaphysicae quod generans non générât aliquod. a se, nisi propter materiam; ex quibus verbis argueret sophista, quia materia addita super formam specificam facit individuum, sicut est solemnis opinio, ut, specie multiplicata per diversas materias, fiant diversa individua, sicut idolum in spécule fit plura, quum frangitur spéculum in partes diversas; dicendum est quod ista verba maie adaptantur. Nam verum est quod generans non est generans aliud a se, nisi propter materiam individualem aliam, non propter speciem. Nam species est communis generanti et generato; vernm hic materia non vocatur, prout est altéra compositi pars, nec prout est subjectum in generatione, sed tertio modo, prout illud, quod est fundamentum alicujus in quo consistât, dicitur esse materia; ut subjectum est materia in qua est accidens; et certe sic est individuum materia in qua est universale, quod est simile accidenti... Dicendum quod esse individuum duplex est : unum est absolutum secundum sua principia, quseingrediuntur suam essentiam ; et sic species non sunt esse individui; aliud est secundum comparationem ejus ad aliud individuum, cum quo convenit naturaliter; et illud esse facit species. Et cum quserunt quid erit causa individuationis, si nec species, nec aliquid additum speciei, causât eam, quaerendum est primo ab eis quid est causa universalitatis, si nec individuum, nec aliquid additum ad ipsum faciat universale. Ista qusestio est stulta, quum supponitnihil aliud possereperiri, quod causât individuum, nisi species et aliquid cum specie. Nam habet sua principia singularia ingredientia essentiam suam, sicut universale habet universalia. Et cum quseritur de principiis illis ut materia et forma, quid est causa in-
.tt6 waam bacoit
dividuationis, ut de principiis primi individoi... qnserendum eàt ab illis quid fscit nniversalia eonun esse uniyersalia, et non possont dicere, nisi qaod creator facit quodlibet, secandumquod proprietas ejus exigit. Et ideo naturam, in qua rnulta debent convenire, facit universalem, et materiam diTersam ab alla facit singularem. Veram creator banc materiam primam fecit singularem, quia sua proprietas hoc requirit, et similiter formam in qua duae formas conveniunt, fedt universalem; et materiam in qua dose materiœ participant, fecit communem; quia earum proprietas hocexposcit, sicut fecit asinum secundum ejus proprietatem, et hominem secundum suam et omnia. Et ideo stultitia magna est in hujusmodi qusestione quam faciunt de individuatione. »
< Capitulum decimum, De eausis universahtatis. — Sed major (stultitia) est de natura universalis praadicabilis de singularibus, qunm quaerunt quid faciat universale et est quintuplex positio, praeter positionem Platonis. Plato vero dixit quod universalia fuerunt idesB... sed in septimo Metaphysicœ et in secundo Aristoteles arguit contra hoc... et quia stulta est positio et nuUus nunc dicit sicut Plato, ideo ad positiones modemorum decurrendum. Et est una solemnis quod universale non est nisi in anima. Âlia est quod universale sit in rébus per animam. Tertia est quod universale sab ratione universalis est in rébus C^), licet, secundum id quod est, sit in singularibus. Quarta est quod universale sit solum in singularibus, et non dependeat ab anima aliquo modo. Sed quod prima est falsa, patet quia etsi non esset anima rationalis, duo lapides convenirent ad inviçem. Sed hsec convenientia facit universale, ergo universale remanet, etsi anima non esset. Itemnihil, quod est extra rem, potest de ea prœdicari per inhaerentiam, ut patet in omnibus ; sed universale prœdicatur de singularibus ; ergo non potest separari ab eis. Item lapis non est in anima, sed species sola lapidis... sed hsec species non prsedicatur de singularibus nec est commune eis; imo quaelibet singularis facit speciem a se propriam; universale autem est commune pluribus et prœdicatur de' eis; ergo uni-
(A) 11 faut lire : M anime, oomme Téora le llfls de Loadres.
ANALy$S$ ET JSl^TRAITS ZWl,
yersale wn est in wma. Deio, dato qupd imiv^raa^e qop est ÎD anima, patet quod secunda positio est falsa. Nam ostendo quod anima nil facit ad universalitatem,. quia duo esse habet individuorn : unum absolutum, alii;d comparatum, etc.;. Sed utrumque esse habet, etsi anima non sit; ergo anima nihil facit ad universalitatem quse est in rébus. Ex quibus sequitur quod tertia positio sit falsa; nam quum in anima non sit universale, nec anima operatur aliquid ad universalitatem, tune universale secundjom rationem universalis non est in anima. Propterhoc, haec positio est falsior aliis, quia in omnibus, id quod est, et ratio sua simul sunt in eodem. Nam |ubi est unum, ibi e$t r#Uquum, ut ubi est sol ibi est ratio 9olis. Ergo omnino stultum est dicere quod universale sub ratione universalis est alicubi, ubi id quod est universale, non erit...Vanissimum est dicere quod anima facit universale : sed contra ista sunt auctoritates falso translatée, aut pro veritate interpretandae, et quaedam sophismata quae apud aliquos inducunt quintam opinionem de universalibus (^)... universale sub ratione universalis non est nisi quum intelLigitur et secundum se consideratur... sed omnia haec si secundum litteram inteiliguntur sunt stulta et contra veritatem, ut patet per ea, quee jam tractata sunt... Si enim Âristoteles hoc dicit quod intelligimus quum volumus, quia universalia sunt in nobis; sed non sentimus quum volumus, quia res sensibiles non sunt semper nobis présentes ; significare volt quod sensus non sentit, nisi quum sunt prsesentes res sensibiles ; sed species apud intellectum morantur in absentia rei, et ideo possumus intelligere quum volumus... Si autem de speciebus universalibus tantum loquitur, hoc est quod universale facilius intelligitur, et ideo universalia vocantur objecta intellectus ; sed hoc est per Antonomasiam, non per exclusionem singularis... ab uno enim singulari non venit, nisi sua species singularis per quam intelligitur ; sed a quolibet singulari venit una species universalis cum specie singulari; et ideo multiplicatur
(^) Cette opinion invoi^uc, pour se dèfeudre, < Aristote secundo De anima, Averroès tertio De qnima, A?icenne in tua Metapkyeiea et in loçica, £|oetias quinto De coato» latione.
389 MGBR BACoar
species miversalîs in anima, et ideo fit foHior et potentior... io^ super intellectos est debilû; propter eam debilitatem magis con^ formatur rei debili qnae estonÎTersale, qiiam rei qnae habet multom de esse, ut singolare. Sic igitor inidligenda est auctoritas Aristotelis, et non aoddit aliqoid contra veritatem remm oniversaliom quas ponimns in singnlaribus sine anima. Et ex hac solatione patet exclusio positionis famosae de intellectn angelomm. Nam soiemnis positîo est qaod species nniversales sunt apnd eos, non singnlares. Sed species nniversales non possnnt esse sine singnlaribus speciebus. Ergo videtur quod singnlaria non cognoscuntur ab angelo per species nniversales ad invicem applicataa, sed per species singnlares... sed hoc ex accidente dictum est... Secunda vero auctoritas qnae dicit quod intellectus facit universalitatem in rébus est întelligenda de specie universali, de qua jam dictum est, non de rébus universalibus in quibus conveniunt particnlaria extra animam... Averroes vero multos sermones et longos facit de ista materia in metaphysicis et in logicalibus; ideo supersedendum est nunc, donec fiant scripta principalia; nam ad omnia verba sua potest responderi, salva veritate, et jam tactas sunt radices solvendi omoia quae dicit, et exposni dicta sua in aliis temporibus retroactis, et ostendi quod non est, nisi difficultas et malitia translationis. Quidam autem sophist» volunt ostendere quod universale nihil est, nec in anima, nec in rébus, et confident in hujusmodi fantasiis, scilicet quod quicquidestinsingulari estsingulare... et ideo dicunt quod universale nibil est secundum rem, et quod singnlaria non conveniunt in aliquo per participationem, sed solum per imitationem et similes sunt fsic) ut duo homines conveniunt per imitationem et similes sunt. Sed id destrait fundamenta veri et philosophiœ, et ideo primo evacuandae sunt hujus modi sophisticationes, in quibus confident, ut reddatur eorum positio inanis et suspecta, quae etiam ex propriis destruitur. Dico igitur ad primum quod falsa est haec propositio : quicquid est in singulari est singulare. Nam Aristoteles quarto Physicorum distinguit modos octo essendi in, et unus est, sicut singulare in universali, et alius sicut universale in singulari; ergo contradicunt Aristoteli... in individuo duplex est esse,.unum abso-
ANALYSES ET EXTRAITS 38d
lutum ex suis propriis principiis, ut Socrates ex corpore et auima, aliud comparatum respectu alterius individui, cum quo convenitin natura specifica, ut in humanitate... Item secundum hoc, essent sola individua sub génère et nulla species, ergo tolleretur unum de universalibus famosis, quod esse non potest... Quapropter dicendum est quod prîmus modus universalium, est secundum quod natura aliqua est communis solis individuîs, et hoc universale non est nominatum adhuc, et reperitur in omnibus universalibus Porphyrianis, et est commune ad omnia... et quod universale dictum sit aliud prseter quinque, patet per Âvicennam in libre primo logiez, ubi hanc sententiam affirmât. »
Âpres ces longues citations, que nous n'avons pas cru devoir abréger, puisqu'elles nous font connaître Bacon sous un jour tout nouveau, nous ne donnerons qu'un aperçu très-sommaire des deul dernières distinctions de cette seconde partie. La quatrième traite de la nature ; le chapitre premier nous en décrit l'objet : c Postquam in parte secunda hujus primi libri naturalium dictum est de materia prîncipaliter et ejus privatione et potentiis, et rationibus seminalibus et simul de forma, quse ibi necessaria videbantur, nunc dicendum de proprietatibus omnium causarum naturalium et non naturalium, secundum quod ad naturam referuntur... » Vient ensuite la distinction entre les deux genres de causes efficientes, la nature et l'intelligence : < Omne agens sine deliberatione rationis et sine electione voluntatis dicitur agens per naturam, quia instinctu naturali agit. Sed intellectus non agit instinctu naturali, sed ex sua deliberatione et diversis modis secundum suae bene placitum voluntatis. » Cependant, il y a des actes intellectuels qui sont purement naturels; et tout ce qui dans l'âme tient aux opérations sensitives mérite ce nom. Le chapitre II examine la définition de la nature suivant Aristote : c Naturam esse principium motus et quietis ejus in quo est per se et non per accidens. » Bacon prétend que : c In materia nihil est activum in actione transmutandi etefficiendi... » Il renvoie le lecteur au quatrième livre : c Quum pervenietur in quartum librum, ubi de his quae certificanda sunt drca elementa patefiet. » Il cite aussi le cinquième et le troisième, qui
