‹ Roger Bacon, sa vie, ses ouvrages, ses doctrines, d'après des textes inéditsChapitre 50 sur 53 · S IV · texte numérisé non relu

S IV

On a prouvé plus haut que la quatrième partie de rCJptf^i^ifttfm se composait d'un traité de métaphysique et de morale, et l'on a dit pour quelles raisons il était permis de reconnaître cet ouvrage dans un manuscrit de Paris, malheureusement, très-incomplet. Voici un aperçu des dix chapitres qui y sont conservés (^) :

c Incipit metaphysica fratris Rogeri ordinis fratrum minorum de viciis contractis in studio theologiae:

» Quum intentio principaUs est vobis innuere vida studii theo-

(^) Bibliotb. Imp., 7440; BodI., 1791. Le titre ici reproduit appartient ao Manoscrit anglais, qui ne renferme qo&qnelqBeB lifnea. Gelai de Paris porte : « Incipit meta* phyf iea Rogeri Baconis De wâinê pradicatorwn.

logiœ qu8B contracta sant ex curiositate philosophûe, cum reme- . diis istorum, prsesertim in theologicis, aathentica inducam pbilosophorum testimonia. Auctoribus enim uti, ut ait TulUus in primo de quœstianUms ttuculanis, in omnibus causis et solet et débet yalere plurimum; propter quod Plinins in libro primo natùralis historiœ omnes auctores enumerat pêne innumerabiles quos in residuis libris 36 imitatur. Unde dicit : c Est enim benigmum, ut arbitrer et plénum ingenui pudoris fateri per quos profeceris. » Le chapitre premier continue sur ce ton, en accumulant les citatiens de Pline, Senëque, d^Ethicus, de Gicéron, de Boèce, de Sal* luste, de Platearius, d'Ovide, d'Horace. Bacon prodigue à dessein ces témoignages : c Diversoram auctorum exempla et ad eamdem materiam varias auctoritates indocere curabo... ut scribentes, vel conferentes, vel quantumcumque pérorantes veniamus ad varieta-. tem.temporum, differentiam testimoniorum, et ut vilis ignorantia tant» copise, et sermo nugatorius animes auditorum non offendant.» Voici une preuve que ce traité faisait partie des ouvrages envoyés au pape : c Sed propter rerum inœstimabilem diflBcultatem de quibus loqui vole, et propter multitudinem et pondus occupationum, non potui citius transmittere quod voluistis; nec adhuc possum complere in particulari et principali disciplina. Opus tamen universale si placet intueri, poteritis ut saltem ex partibus tota, ex minoribus majora, ex paucioribus plura cogitare valeatis. > Le chapitre II commence à énumérer les signes de nos erreurs; nous le reproduisons en grande partie : c Et quia nata est nobis via a communioribus ad magis propria, idée circa sapientiam in universali declinando, tamen magis ad humanam, ut serviat respectu divips, in principie tentabo signa ignorantise nostrse cum suis causis revolvere. Primum signum quod considerandum est, secundùm vias sapientiœ, est multiplex signum errorum nostrorum, ut si non avertamus ea, credamus esse in luce veritatis, cum tamen sumus intenebris ignorantise densissimis. Primum autem signum manifestum est illud, quod Âristoteles récitât primo metaphysicœ, secundùm primam etsecundam translationem,, videlicet philosophantium contradictio, quod prsecipue verificatum est modernis tempo-

ribus^ qaum in ano vilissimo sophismate, aut in una vanissima quaestione, vix unus concordat cum alio. Aliud est signum non minus évidens. Cum enim sunt habitus cognitivi quam plures, ut dubitatio, opinio^ fides, admiratio, experientia, solertia, intellectus, scientia, sapientia, etsi quidam sunt consimiles, fere in omnibus versamur per dubitationes et opiniones qui sunt habitus debilissimi, et sequaliter circa falsa sicut circa vera; in paucissimis aut nullis pertingentes ad intellectum, scientiam et sapientiam, ut quilibet novit in se et in aliis, nisi sunt aliqui antiqui qui supra seipsos et alios altius elati philosophant inter indoctos, quibus in nullo credendum est. Tertium signum est quod cum phiiosophi et doctores antiqui prseparaverunt nobis unam sapientiam, quantum possibile fuit eis juxta tempera sua, et habemus in linguis nostris magnas et multas et pêne innumerabiles partes scientiarum et artium, non est aliquis modernorum qui aliquam partem sapientiae dignam, quse in lingua latina habeatur, sciât supplere per inventionem, vel ab alia lingua transferre. Sunt enim quanto juniores tempore, tanto perspicaciores, ut diffinit auctoritas, et cum primi inventores, nullum adjutorium habuerunt, et posteriores solum habuerunt adjutorium priorum, semper crevit scientia; et sapîentia et partes artinm dignarum paulatim addebantur. Nunc vero nos qui labores omnium prsecedentium habemus paratos, neque scimus addere ea ad quse ipsi non potuerunt pertiugere, neque ab eis facta quae sunt, in lingua nostra transmutare, cum tamen deberemus quse desunt complere et jam renovare in meUus. Quod Boetius dicit Ubro de disciplina scolarum : Miserum est semper uti inventis et nunquam inveniendis. Nihil enim perfectum est in humanis inven* tionibus; Seneca et ait : Omnia erant nova primo tentantibus; postea ilia eadem rimati sunt; sed si quid inventum est illis debetur; nullàenim res consummata est, dum incipit. Unde in quarto Ubro adhuc dicit : Non sunt anni mille quingenti ex quo Grsecia stellis numéros et nomina fecit, multœque hodie sunt gentes quse tantum facie noverint cœlum; veniet tempus quo ista quse nunc latent, in lucem dies extrahat et longioris sévi diligentia. » Et ideo si posteriores proficereqt in scientiis, ut oporteret, ipsi comptèrent ,,

9à WOGtOL BAOON

juzta soi temporis opportonitateiD) ea qn» defaere prioribiis. Sed hi non &ciant. Imo, qnod pejns est, non inielligont ea qnsB ante ocolos comparata sont, ni manifestom est in onmi parte sdentiae.. Itaqne non est necesse ponere exemplom in alkimia et in sdentîis secretonim experîmentonun, nec in librîs 37 natoralis historâe Plinii, et in perspecti?a, et aliis qnani ploribos operibns philosophiœ oecnltis; sed in scientiis vulgatis, grammaticalibns, logicalibns, natnralibus, metaphysicis, manifestnm est pancissimos vel* nnllos ad veritates sécrétas in iUis pertingere, sicnt patebit postea certias in mnltis. >

Le chapitre fil énumère les autres signes de rignorance, et Bacon revient à son sujet de prédilection, la supériorité des anciens sur les modernes, et Tinjuste discrédit où on laisse les livres des philosophes profanes :

c Capitulum III. Quartum signum et pessimum est ignorantiae in hnmanis sapientiis nunc temporibus, quia scimus quod veritas divina est complète revelata jam a mille ducentîs et quinquaginta annis, quae omnino perficit philosophiam et dilucidat et certificat. Et tota philosophiaB intentio est per viam admirationis universi, devenire ad agnitionem Dei et proprietatum ejus, tam absolutarum quam relatamm, ad creationem mundi et ejus conservationem et promissionem felicitatis summs obedientibus sibi, et infelicitatis non obedientibus tam angelis quam hominibus, ut vivant ipsi ho*mines, ejus cultu débite, omni superstitione, quantum possibile est philosophise, remota, et ut consistant in morum bonitate et justitia, et pace communi, quatenusque propter bona alterius vitœ contemnentes istius mundi bona, tandem veniant ad statum omnium bonorum agregatione perfectum, qui est vera béatitude ab ipso deo largienda, tam in corpore quam in anima. De omnibus autem istis articulis et insuper de Christo et lege christiana reperiuntur in libris philosopborum auctoritates pulcherrimse et sententise eflScaces, et exempla mira quœ multum disponunt homines ad veritatemfidei christiana redpiendam, et facile retinendam^ et fortiter apprehendendam, et firmiter approbandam; qu» ad defensionem et propagationem religionis christîanœneceasario requinmtur* Quia infidèles

ANALYSES ET ÉtTRAITS 895

negant auctoritatem Christi, et Sanctorum, et evangelic^Yeritatis, et ideo per hano nnam non est eandam contra eos, vel ad eomm instructionem. Neque débet aliquis prsesumere de miraculis faciendis nune temporis. Quapropter tertia via est requirenda, et hsec non est nna nisi per potestatem philosophise, qnse est communis nobis et eis, quia infidèles principia pbilosophiae et humanse sapientise non possunt negare, neque auctores eorum, et ideo ex bis procedendum est contra eos, sive pro ipsis inclinandis ad fidei veritatem. Atque Gbristiani deberent per seipsos Ubenter de libris pfailosophorum eruere omnia quae sunt ad confirmationem et tradi-^ tionem fidei, et declarationem ejus et exercitium eorum in mirabilibus veritatibus congruentibus fidei. Immomultse inveniuntur, qu» sunt expressi articuli fidei nostrœ, quse Deus revelavit et concessit proferre in médium, ad utilitatem Scripturae sacrse et Ecclesiae. Sed nunc non invenitur usquam aliquis qui talia sciât ex potestate philosophiae proponere, in signum densse ignorantise, quum jam habe* mus omnia optata per revelationem fidei adjuvantis et exercitantis nos ad majora eruenda de fontibus humanae sapîentise, quam unquam fuerunt edacta. Et quod pejus est, negligunt requirere in libris philosophorum nobilissimas veritates in maxima copia, quae jacent tanquam mortuse, et quasi non fuissent unquam script8B. Et quod pessimum est, quando veritates hujusmodi aliquotiens vel leguntur vel audiuntur, deridentur ac despiciiintur. » Le chapitre IV établit que Platon, Aristote, Ethicus, Albumazar, Ovide ont clairement parlé de la sainte Trinité : < Philosophi igitur verificaverunt causam primam summum Deum esse unum et trinum, quam Plato patrem paternamque mentem et utriusque amorem mutuum, unam solam indivisam Trinitatem, non solum ita credi oportere docuit, sed ita rébus esse testis convincit, etc. »... Dans le chapitre V même démonstration à Tégard de la création ex nihilo. Bacon essaie de laver Aristote du reproche d'avoir cru à Téternité du monde, atténue cette opinion par de subtiles distinctions entre Téternité créée et réteniité de la cause première, et finit par alléguer les erreurs de la traduction : cEt ideo Aristoteles summus philosophorum Tion potuit hanetltoDCeptioûem ignoraré, ex que directe sequitor

39fl ROGER BACON

qaod motos iocepit et tempas sinûliter. Unde in fine de generatione ostendit qaod motos a parte ante faeront infioiti, per hoc qood non contingit infinita pertransire. Quomodo ergo contradicet sibi hoc modo, potest ne aliquis homo sanse mentis dicere? Etsdvit quod doratio creatursB finita est, nec potest sequari durationi créa* tons, quam excédât omnem creataram in infinitum. Sed obscoritas textus Âristotelis, et difficultas sententiarum, et mala translatio occnltavit a mnltis intentionem veritatis in bac parte. Scivit et Aristot^les bene qnod omne totum est majos saa parte, quse est conceptio. Sed si tempos et motus habuissent infinitatem, sequeretur qood pars esset aeqaaiis toti, et major toto, ut patet manifeste... Posuit igitur fieri mundum a Deo ex nihilo; sicot Ethicus.» Les philosophes n'ont pas été moins explicites sur la vie future; c'est l'objet du chapitre VI ; et ici Tauteur est plus dans le vrai en montrant que le dogme de Timmortalité de Tàme se trouve chez beaucoup de philosophes anciens; seulement, on est surpris de trouver Démocrite parmi les prétendus apôtres de cette doctrine. Il est mieux inspiré dans le chapitre VU, quand il rappelle tout ce qu^ont fait les sages pour glorifier la pureté des mœurs et l'observation du devoir. C'est à ce propos qu'il nous énuroëre tous les livres de morale qu'il connaît, et dont nous avons donné ailleurs la liste. Le chapitre VIII est un panégyrique de leurs travaux et de leurs découvertes dans la politique et la science des institutions, et se trouve conforme pour le texte à la seconde partie de la morale que nous avons analysée. Il se termine par Ténumération des auteurs qui ont traité de cette science : c Hœc et ejus modi multa alia décent philosophi, quorum libri sunt in lingua latina, ut Cicero De republica, et Âpuleus De dogmate Platonis, et Âvicenna in Radicibus moralis pMlosophiœ, quas ut dicit in prohemio libri sufiScientisB, innuebat ad summam scientiae moralis, adusque in hac intentione librum edat proprium et singularem ; et Âlfarabius in tractatu De scientia civili et plures alii ; multaque alia de hac materia in libris Senecse et Tullii, et aliorum prœnominatis. Sed libri Platonis De republica non habentur in latino, neque habentur complète libri Âristotelis, qui imn^ediate sequunturseptem libres Ethi^

cœ, ut prius tactum est, neque libri Theophrasti qui complevit seu exposuit philosophiam Aristotelis... quare Âlfarabius et translator Ethicœ de graeco in arabicum testantur eom fecisse librum leguni, et ipsemet in fine Ethicœ fatetur se descendere ad leges civitatum simplicium, ut prius tactutn est. >

Nous extrayons encore du chapitre IX ces lignes, tout à la gloire de la philosophie : c Quando vero cognitio et amor reverentise divinœ majestatis, et desiderium futurae felicitatis, et virtutum perfectio melius habeatur per contemptum divitiarum et deliciarum, ethonorum et glorise, et pulchritudinis et roboris corporalis, et caeteranuu corporis gratiarum, ideo philosophi multipliciter instruxeruiit mundum in horum contemptum, et verbo et facto. Aristoteles enim tempore summus philosopborum, ut omnes testantur, in contemptum mundi, cum omnibus deliciis et honoribus, et voluptatibus suis, patriam reliquit, in exilio vitam suam fînivit. Similiter Theophrastus ejus praecipuus successor in philosophia, ut TuUius récitât de eis in quinto De tusculanis quœstionibus,.,Noii solum autem ipsi sed alii nobiiissimi philosophi et patres philosopborum, ut Zenocrates qui fuit yeteris academiae princeps, sicut Censorinus dicit in libro De die natali, et Carneades qui fuit auctor tertise ac&demiœ ; Platonici enim vocati sunt academici e loco in quo Plato studuit, et diversificati sunt in sectas multas post mortem magistri sui. Sed non solum isti sed quam plures alii, quos nominat TuUius, et alii innumerabiles , ut ipse dicit, setates suas in exilio et perpétua peregrinatione consumpserunt ; qui semel egressi nunquam domum suam reversi sunt, sed non solum factis sed verbis et scriptis et senteutiis pulchris mundum cum omnibus suis vituperaverunt et despexerunt. » Le reste du chapitre renferme un grand nombre de maximes extraites des auteurs familiers à Bacon. Le dixième recherche, d'après les philosophes, quels peuvent être les signes de certitude d'une religion ; il y en a huit, suivant Bacon, et parmi celles-là, les conjonctions astronomiques trouvent une place, et l'auteur conclut : < Nec possunt talia testimonia inveniri de Moyse et Machometo, nec de alio, quamvis concedamus omnes historias qua$ de illis leguntur. > Le chapitre X est incomplet dans le manuscrit.

CaiAPETRE V.

COMPBNDIUM PHILOSOPHAS.

Nous ne répéterons pas la description du manuscrit qui renferme cet ouvrage y avec ce titre erroné : Opus minm. Nous lui conservons, faute de mieux, le nom de Compendium philosophiœ, sous lequel Bacon le désigne à plusieurs reprises. Il contenait six parties. La première, et la plus importante, se compose de quatorze chapitres, dont voici la substance et des extraits :

c Quatuor sunt consideranda cii*ca sapieutiam, quse volo adprsesens in summa et sub compendio, quasi introductionis modo, tangere, donec opportunitas major accidat, ut explicentur singula in particulari et propria disciplina. Primum vero istorum in ordine est, ut consideremus, quse sint causse, propter quas débet omnis bomo et necesse est ei, ut semper vacet sapieutiae, scilicet aut in speculatione aut in exsecutione, et usu ejus, pro se et aliis dirigendis. Secundum vero est, ut cognoscens sapientiam sciât considerare, quœ sunt necessaria ad ea, quas sunt de ejus integritate, ne confundatur vanitate superflua, et membris sapientiae langueat mutilatus. Tertium est, ut negotiator sapientalis percipiat modos et vias quibus eam débet requirere et promovere, et perficere tam in opère quam in speculatione; quia est modus in rébus omnibus, quo quum caret nunquam ad finem debitum alicujus rei poterit pervenire. Quartum est, ut sciât prudenter animadvertere impedimenta sapientiae et efiScaciter vitare illa. Quum vero homines negligunt considerarehaec et semper, his spretis, volunt ingredi vias sapientiae, et praesumunt magnalia ejus rimari, nec volunt verbum nec scriptum de his audire vel videre, ideo nullus fere pervenit ad aliquam sa-

ANALYSES BT SIETRAITS SM

pientise dignitatemt^ Necessarium igitur, nt haec quatuor considèremus in principio. s

La première proposition est prouvée par cinq considérations, dont voici le résumé : c Primum est per naturalem curiositatem hominis respectu sapientias... Secundum est qualiter sapientia Ec^ clesiss Dei scholasticam disciplinam ordinat, promovet et dirigit in omne bonum spirituale, ut fidèles fiiturse beatitudinis prsemium consequantur. Tertiumest, ut disponatur respublica fidelium, et (unnia utilia personis et multitudini pro sanitate corporum conservanda et pro longitate vitse mirabili, in bonis fortunae ac morum et discretionis et pacis et justitise, fiant et horum contraria repellantar magnifiée. Quartum est, ut nationes majores infidelium prsestitse ad mortem seternam^ concitentur magna efScacia et gloria fidei christianse. Quintum, ut qui contra nos possent perficere aliquid infestum, reprimantur longe magis per vias et opéra sapientise, quam per bella et militias laîcorum. » Cette apologie de la science est confirmée par de nombreux exemples ; pour n*en citer qu'un, si Alexandre a pu avec 37,000 hommes dompter tout l'Orient, il doit ses conquêtes au savoir et aux conseils de son maître Âristote.

c Capitulum II. De secundo principalium : in quibus scientiis consistit integritas sapientise. Totum studium sapientise habet duas partes, una scilicet speculativa et alia practica et operativa. Prima considérât scientias, quae consistunt in sola speculatione veritatis ; alia pars exprimit scientias quse in operibus reducuntur. Grammatica enim, logica, naturalis philosophia, vulgata metaphjsica, quinque scientise mathematicse et plures alise sunt spéculative veritatis, quia non consistunt in operibus. Quatuor vero scientise mathematicse, quia nonae sunt in universo, et alkimia, medicina, moralis philosophia, sub qua comprehendo jus civile, theologia cum jure canonico, et multse alise a parte philosophiae, sunt practicse et operativse, scilicet quia considérant opéra utilia in Ecclesia et in republica et toto mundo... Sed ad omnia scienda modus optimus requiritur... Modus enim est ut priera in ordine doctrinse sciantur ante posteriora, et faciliora ante diffîciliora, et communia ante propria, et minora ante majora, ut manifestum est, et ut in electis et utilibiâs

400 ROGER BACOR

fiât occupatio stndentiam, quia vita breyis est; et at certitudinaliter sine dubitatione, et plane sine obscuritate tradator sapientia, quod impossibile est fieri sine experientia. Deinde licet per ista sciamus, videlicet per auctoritatem, per rationem et experientiam, tamen aactoritas non sapit, nisi detur ejus ratio, nec dat intellectom, sed credulitatem. Credimus enim auctoritati, sed non propter eam intelligimus ; nec ratio potest sciri an sophisma, vel demonstratio, nisi Gonclusionem sciamus experiri per opéra, ut iiiferios in scientiis experimentalibns docebo... Et ideo sécréta et magnalia sapientis penitus his temporibus a yulgo studentium ignorantor, licet possint de facili pertingere ad omnes partes sapientisB, si modas débitas adhibeatar. > [

Après ces considérations, dont on ne méconnaîtra pas Timpor- j

tance, Bacon expose la quatrième des cinq propositions énoncées au chapitre I®'^, et qui concerne les obstacles qui arrêtent la science. De impedimentis sapientiœ. Il les divise en deux séries ; les uns sont généraux, les autres particuliers ; c*est à propos des premiers qu'il passe en revue toutes les classes et leur adresse cette viru- (

lente apostrophe dont on a parlé plus haut : < Nec tantum exerci- I

tum est studium in tôt facultatibus in tôt regionibus, sicut jam a quadraginta annis. Ubique enim doctores sunt dispersi, et maxime in theoiogia, in omni civitate, et in omni Castro et in omni burgo, prsecipue per duos ordines studentes, quod non accidit nisi a qua- i

draginta annis, vel circiter ; cum tamen nunquam fuit tanta ignorantia, tantus error, sicut ex hac scriptura fînaliter apparebit, et sicut manifestum est hoc per eSectum. Nam plura peccata régnant his temporibus quam unquam prioribus temporibus ; sed peccatum non potest stare in sapientia. Vidcamus omnes status muudi et consideremus diligenter, inveniemus corraptionem iufînitam ubique, quod primo apparet in capite. Nam in curia ;romana quas solebat et débet régi sapientia Dei, nunc omnia deformantur constitutionibus imperatorum laicorum, factis pro populo laico regendo, quod jus civile continet. Laceratur enim illa sedes sacra fraudibus et dolis, et in ista périt justitia, pax omnis violatur, régnât superbia, ardet avaritia, gula moribus dominatur, iuvidia rodit singulos,

luxuria di£famat toiam illam curiam. Nec haec sufficiunt, nisi vicarîus Dei denegetui* negligentia suse Ecclesiœ, et mundus desoletur rectore, sicut jam accidit per multos annos, vacante sede propter invidiam et appetitum honoris... Respiciamus prselatos quoinodo student pecuniae, negligunt curam animarum, nepotes et cœteros |

amicos carnales promovent, aut dolosos legistas, qui consiliis destruunt omnia; studentes enim in philosophia et theologia contem- ^ |

nant... Consideremus religiosos; nullum ordinem excludo; videamus quantum reciderint singuli a statu debito, et novi ordines jam terribiliter labefacii sint a pristina dignitate. Populus clericus vacat superbise, luxurise et avaritiae, et ubicumque congrcgantur clericî, sicut Parisiis et Oxonise, bellis et turbatiouibus et cseteris viciis scandalisant totum populum laicorum. Ecclesiam ducatibus, régna sicut, videmus bis temporibus adimpleri (^). Rexenim Francise abstulit per magnam injuriam illas magnas' terras a rege Anglise, ut notum est, et Carolus jam hseredes Frederici magnifici, debellavit. » A ce tableau, Bacon oppose la vie et les exemples des philosophes anciens, Aristote, Sénëque, TuUius, Avicenne, Alpharabius, Platon, Socrate ; montre a quelle infériorité de caractère et de mœurs les chrétiens se condamnent, et par suite à quels chétifs résultats ils arrivent dans les sciences : < Homines corrupti in studio corrumpuntur in vita. . . Et ideo in tanta corruptione quam videmus in clericis, necesse est quod eorum studium corrumpatur. » Puis il termine par ces menaces, qui semblent annoncer de loin la réforme : « Jam multis modis et temporibus diversis Deus corripuit et correxit Ecclesiam suam, et oportet quod ab optimo papa, et per optimum principem, tanquam gladio martiali comitato gladio spirituali, purgetur Ecclesia; aut quod per Antichristum, vel per aliquam tribulationem, ut per discidia principum christianorum, seu per Tartaros, et Sarracenos, et totos reges Orientis, secundum quod divers» scripturse armant, et vaiûorum prophétise. »

Nous passons rapidement sur le chapitre III, qui énumère les autres obstacles généraux et particuliers, tels que le péché originel,

(^) En marge : Quia rex Franciœ abstulit a rege Àngliœ dueatue,

40S BOGER BACON

et sortoQt les vices de chaque iadivido : c Ut sont voliuitas depravata, staltitia, soperbia, invidia, ira, impetas, gala, luxuria, peccata carnalia, intemperantia, volnptates. »

Le chapitre lY nous ramène à d'autres causes d'erreur et d'igno • rance souveat signalées par Bacon, et déjà dénoncées dans VOpus majus, minus, iertium et ailleurs encore. Bacon le rappelle et avertit qu'il en a déjà parlé dans le livre qu^il a composé sur Tordre de Clément, prédécesseur de ce pape, et dans tous les ouvrages qu'il lui a envoyés : c Omnibus libris quos misi de causis pestiferis errorum humanorum. » Il n'y touche donc ici qu'en passant : c Sed cogente brevitate temporis, compendio tractatus prsesenti, oportet hic ad prsesens subsidere. »

Dans le chapitre V, il se plaint surtout de la décadence commencée depuis quarante ans, c'est-à-dire depuis la fondation et les progrès des deux ordres; il en signale deux causes : la première, c'est Tabus du droit civil : c Una est abusuâ juris civilis, quod non solum destruit studium sapientise sed Ecclesiam Dei et omnia régna... Perversi juristae destruunt studium sapientiae, ut manifestum est, quia per fraudes et dolos sic occupaverunt praelatos et principes, etfere omnia munera et bénéficia recipiunt... auferunt

expensas studentium et utiles personas removent cum non sit

cléricale talia munera exercere, sed penitus laicale... atque domini legum Bononiœ et per totam Italiam nolunt vocari magistri vel cierici, nec coronam sicut clerici habent. Uxores ducunt et omnino sicut laici familiam legunt... ideo convenit fieri laicum qui talibus ruditatibus se inclinât... si debeant clerici uti legibus patrise, tune minus est inconsequens ut clerici Angliae utantur legibus Anglia^, et clerici Franciae legibus Franciœ, quam clerici Angli» et Francise utantur legibus Italiœ. Quapropter maxima confusio clericorum est quia constitutionibus laicalibus subdunt colla. >

Le second inconvénient provient des ordres nouveaux et des ha* bitudes qui s'y sont établies. C'est le sujet du chapitre VI tout entier :

c Capitulum VI. — Secundum principale quidem est causa erroris in studio sapientiae hisce temporibus, quod a quadraginta

annis surrexerunt quidam in studio, qui se ipsos creaverunt in magistros etdoctores studii theologi» et philosophie, cum tamen nunquam didicerunt aliquod dignum, nec volunt, nec possunt propter statum suum, ut in sequentibus longe lateque manifestare curabo ; ex his sunt primi duorum ordinum studentium, ut Albertus et Thomas, et alii qui, ut in pluribus, ingrediuntur ordines, quum sunt viginti annorum, et infra, et hoc maxime a mari anglicano usque ad fines christianitatis, et praecipue ultra regnum Francise; ita quod Aquitania et Provincia, et Hispania, Itaiia, Allemannia, et Hungaria, Dacia et ubique recipiuntur in ordines passim a decimo anno usque ad vicesimum, quum nihil dignum possint facere propter aetatem ; volunt investigare philosophiam sine doctore ; et ita facti sunt magistri in theologia et philosophia antequam fuerunt discipuli... Seculares vero a quadraginta annis neglexercmt studium philosophise, occupati appetitu deliciarum, divitiarum et honorum, et corrupti causis ignorantiae prsedictis. » Les prélats donnent le plus mauvais exemple, et ne ressemblent guère à ceux qui les ont précédés, surtout à Robert de Lincoln : < Cujus vitam pauci praelati imitantur, et cujus studium ordines studentes et seculares penitus neglexerunt... Périt igitur studium philosophie propter malos theologos >

Le chapitre VII signale une nouvelle cause d*infériorité pour la science contemporaine, Tignorance de certaines connaissances qu'on dédaigne ou qu'on suspecte : < Infinita dementia régnât in studio toto tam philosophiae quam théologie. Quod ad prœsens volo manifestare ad ignorantiam quinque vel sex scientiarum, quae requiruntur ad theologiam et philosophiam ; sine quibus quinque vel sex scientiis, impossibile est aliquod dignum sciri ab homine, et praecipue a Latinis. Has vero quinque scientias amplexati sunt omnes sancti philosophi, et omnes sapientes antiqui, quorum aliquos vidimus, ut praedixi. Sed omnes moderni praeter paucos despiciunt has scientias et gratis persequuntur, et maxime theologi isti novi, scilicet primi duorum ordinum, ut solatium suse imperitiae habeant, et suas ostendant coram multitudine stulia vanitates. Et in suis lectionibus, praedicationibus et coasiliis semper docent contra has scien-

tias, et totam studentium mentem revocaverunt ab isiis scientiis, et ideo errant^ cnm omnibus, tam in substanfia stndii, quam in modo. Et sic périt primus gradus sapientise... bae vero scientise sunt istœ : scientia linguarum sapientaliam, mathematica, perspectiva, alkimia, scientia expérimentais, qnarum doctrina sicut est utilior aliis partibus philosopbise, sic et facilior; licet hoc noiunt intelligere moderni,etdifficaltatem recipiunt in omnibus aliis dictis sapientiis et errorem. Scire enim ista non est pondus aggravans sed alieyans; sicut plumaeaviumsunt, quibus depositis, non elevantur in aère; et sicut quadriga cum quatuor equis plus de pondère trahit, quam in dorso proprio ferri possit. Et ideo homines scientes bas scientias, possunt omnes de fadli scire, et plus proficere possunt parvo tempère in aliis scientiis, quam in maximo proGciant sine illis. Prima , igitur est scientia linguarum sapientalium... > A partir de ce pas-

i sage. Bacon entre dans son sujet, et expose les principes de ces

i sciences en commençant par la grammaire. Il faut que tout homme

I instruit ait une teinture suffisante du grec, de Phébreu, de Tarabe

^ et du chaldéen. Il ne doit pas nécessairement connaître ces langues

à fond, mais autant qu'il est nécessaire pour comprendre le latin. Il exhorte les hommes studieux, fussent-ils déjà âgés, à entreprendre cette étude. Les maîtres ne manquent pas : c Nec multum esset pro tanta utilitate ire in Italiam in qua clericus et populus sunt pure grseci in multis locis, et episcopus et archiepiscopus et divites et seniores possent ibi mittere pro libris, et pro uno vel pluribus, qui scirent grœcum, sicut dominus Robertus, sanctus episcopus Lincoln, solebat facere. » Le reste du chapitre est consacré à expliquer la nécessité d*un pareil travail. Nous sommes les héritiers de ces anciens peuples ; nous tenons des uns les livres sacrés, des autres les livres profanes, et avant d*ajouter à leurs découvertes, il faut connaître Théritage qu'ils nous ont laissé.

Le chapitre VIII montre que beaucoup de mots latins viennent du grec. Bacon en cite une liste assez longue ; les uns sont des termes généraux ; les autres appartiennent au langage ecclésiastique. Le chapitre IX établit Tutilité de la connaissance de Thébreu, et incidemment critique les livres qui servent à renseignement : on

ANALYSES ET «EXTRAITS * iQS

commet au sujet de Torthographe et de Tétymologie des erreurs grossières : c Et praecipue illi qui sunt primi in expositione vocabulorum linguae latinœ, ut sunt Papias, et Hugucio, et Brito mendaces, quorum mendaciis opprimitur vulgus Latinorum. Hugucio primum reprehenditur de magno mendacio circa principium Decreti, ubi dicit in apparatu quod exemplaria latina certiora sunt quam graeca, et graeca quam hebrsea, loquens de illis quse translata sunt ab hebraais in graecum, et ab hebraeo et graecoin latinum... Exquo patet quod Hugucio in libro suo De vocabulis errât quum dicat quod a doceo, dogma, quum doceo latinum est, et dogma grœcum. > Cinq erreurs grossières sont relevées au compte de Hugucio ; puis vient le tour de Papias ; Brito n'est pas mieux traité : c Maie etymologizat et cadit in vitium Papiae et Hugucionis. » Isidore de Séville est aussi critiqué et convaincu d'ineptie.

Le chapitre X est la continuation du même sujet, et énumère toujours les raisons qui rendent indispensable la connaissance des langues. Le latin est dérivé d'autres langues ; on n'a rien composé d'original dans cet idiome ; tous les textes sacrés sont en grec ou en hébreu, et mal traduits; les sciences elles-mêmes se servent d'une multitude de termes, inexplicables sans cette connaissance ; enfin, les traductions des philosophes grecs fourmillent d'erreurs. Voici la conclusion singulièrement hardie de toute cette critique : Bacon désespère d'Aristote, et ferait volontiers brûler ses œuvres : c Certus igitur sum quod melius esset latinis quod sapientia Aristotelis non translata esset, quam tali obscuritate et perversitate tradita, sicut eis qui ponunt ibi triginta vel viginti annos, et quanto plus laboraverunt, eo minus sciunt, probatur, et sicut ego probavi in omnibus qui libris Aristotelis adhaeserunt. Unde dominus Robertus, quondam episcopus Lincoln, sanctae mémorise, neglexit omnino libres Aristotelis, et vias eorum et per experientiam propriam et auctores alios, et per alias scientias negociatus est in sapientalibus Aristotelis, et melius centies millies scivit et scripsit illa de quibus libri Aristotelis leguntur, quam in ipsius perversis translationibus capi possint. Testes sunt tractatus domini episcopi de iride, de cometis et de aliis quae scripsit, et sic omnes qm aliquid sciunt,

negligunt penrersam translationem Âristotelis, et qosBrant remédia, sicutpossunt. Itaque si haberem potestatem super libres Aristotelis, ego facerem omnes cremari, quia non est nisi temporis amissio iu illis studere, et causa erroris, et multiplicatio ignorantise, ultra id quod valeat expUcari. Etquum labores Âristotelis sunt fundamenta totius sapientiœ, igitur nemo potest œstimare, quantum dispendium aci;idit latinis, quia malas translationes receperunt philosophi. Et ideo non est remedium planum ubique : quicumque vult gloriari de scientia Âristotelis, quod eam addiscat id lingua propria et nativa, cum ubique est falsitas translationum, tam in theologia quam in philosophia. Nameostranslatores unus beatus Hieronimus evinceret crudeliter, ut ipse docet ubique; sed quia solus fuit et contrarius antiquae consuetudini Ecclesiae non ausus fuit transferre omnino ut oportuit . > Il passe ensuite à rappréciation des travaux des traducteurs, et les juge avec une sévérité excessive. Voici ce passage : c Sed longe major error accidit in philosophia translata. Etsisancti erraverunt in suis translationibus, multo magis alii qui parum aut nihil de sanctitate curarent. Unde cum per Gerardum Cremonensem, et Michaelem Scotum, et Âluredum Ânglicum, et Hseremannum Ailemannum, et Willelmum Plamingum, data sit nobis copia translationum de omni scientia, accidit tanta falsitas in eorum operibus, quod nullus sufficit admirari. Nam ad hoc quod translatio sit vera, oportet quod translater sclat linguam a qua transfert, et linguam in quam transfert, et scientiam quam vult transferre. Sed quis est hic, et laudabimus eum, fecit enim mirabilia in vita sua? Certe nullus prœdictorum scivit aliquid dignum de liuguis et scientiis, ut manifestum est, et non solum ex eorum translationibus sed ex con» ditionibus personarum. Omnes enim fuerunt temporibus nostris, ita quod aliqui juvenes adhuc fuerunt contemporanei Gerardo Cremonensi, qui fuit antiquior interillos. Ilermannus quidem Allemannus adhuc vivit episcopus, cui fui valde familiaris (?), qui de libris logicœ quibusdam quos habuit tranferendos in Arabico, dixit ore rotundo quod nescivit logicaro... Nec Arabicum verum scivit, ut confessus est, sed Sarracenos tenuit inHispania qui fuerunt in suis translationibus principales. Et sic de Michaele; certum est quod

Andréas quidam Judaeus plus laboravit in bis operibus quam ipse. .. Et sic de aliis, maxime iste WiUebnus Flamingus qui nunc floret. Solus Boetius scivit linguas; solus dominus Robertus propter lon^ gitudiuem vitse et vias mirabiles quibus usus est, praB aliis hominibus, scivit scientias, quamvis Graecum et Hebrseum non scivit sufficienter ut per se transferret, sed habuit multos adjutores, omnes autem alii ignoraverunt linguas et scientias et maxime ille Willelmus Flamingus... Dormit igitur ecclesia quae nihil facit in bac parte...» Non seulement on n'a que de mauvaises traductions, mais encore la plupart des ouvrages importants, ceux même d^Âristote, manquent en partie. Au chapitre XI commence un traité de grammaire grecque : c Habitis causis propter quod necesse est Latinis ut sciant satis de grammatica aliarum linguarum, saltem grsecae, hebraicse, et arabicas volo incipere a graeca, quia facilius est et magis convenit cum latina. » Le texte se confond alors à peu près avec celui de la grammaire grecque contenue dans un manuscrit d'Oxford, et, après deux nouveaux chapitres, le fragment se termine brusquement dès le début du XIV®. Une main plus récente a ajouté ces mots : c Quantum buic tractatui desit, modo ni auctor imperfectum reliquerit, conjicere licet ex propositione dicendorum supra posita, cap. 7, pag. 139, linea ulteriore. »

Bacon n'avait pas interrompu son ouvrage, comme le conjecture Tauteur de cette note. Voici un fragment, peu considérable, mais important à cet égard. Il se trouve dans un manuscrit [du musée Britannique (royal library. 7 F. VII. folio 231] et nous éclaire sur le plan général et Tordre des parties de Tœuvre entière, dont il commence la quatrième section :

Ostensum est in principio ejusdem tractatus quod necessarium est Latinis ut habeant notitiam saltem utilem linguarum alienarum, scilicet grsecae, hebrsese, arabicae, nec solum propter grammaticaa cognitionem, sed propter omnes scientias ab alienis linguis transfusas et translatas. De bis expositum est in parte prima hujus coni' pendu philosophiœ (^). Adjectum est vicina distinctione de neces-

{*) c'est ce titre qoe Bacon répète k plosieurs reprises.

mtate et potestate logicœ secundum quod necessaria veritas investigari potest (^)... Tertio commonia mathematicae tractata sunt, ea de qnibns probatum est, quod sine iJlis nulla scientia scirî potest, et haec omnia prseambnla sunt et introductoria ad res hujus mundi (').... Nunc vero in hoc quarta distinctione voio connectere quaedam communia, quœ tamen sunt magis propinqua particularibus scientiîs et rébus de quibus illœ scientise constitntse sunt... Quapropter in bac quarta distinctione volo tractare omnia communia creaturœ et creatori, generationibus et corruptionibus; et generatio magis nobilis est cum suis annexis quam creatio; propter quod de ea primo et de eis quae adhserent dicendum est. Sed haec sunt hujus principia generationis universalia, scilicet materia et forma, et privatio... Deinde de ipsa generatione qusB est ezitus de potentia in actum, et de eo quod generatur, ut de generatis sciatur. Et non solum generata et generatio tractari debent per se, sed et per corruptionem compositorum ad omnes transmutationes, quibus annexa est ratio loci infiniti et vacui... Item de infiuentia agentis tractandum est. *

Ce fragment est donc le début d'une quatrième partie, et Bacon annonce quMl j traitera à peu près des mêmes matières qui font Tobjet du livre de VOpus tertium : De eommunibus natnralium. n devait ensuite, suivant son programme, parler de la perspective et de Talchimie; ce qui porterait à six le nombre des parties, et justifierait le nom de liber sex scientiarum sous lequel cet ouvrage semble avoir été parfois désigné. Ce fragment se termine par cette déclaration où se retrouve le caractère de Bacon : c Nec miretur aliquis quod ordinem philosophiae Âristotelis non serve, quia aliter melius tractavi, et alii philosophi testantur quod codices latini vitiis

(') Cette seconde partie n'a pas laissé de traces, 1 notre connaissance. (') Un aotre manascrit (AdditUmal, Mss. 8786) renferme ce même fragment pins étendu, fol. 1, puis un Traité De mtiKtpItcattone tpederum absolument identique îi celui .de Paris (Dfbliotb. Imp., 2598)» fol. SI, et enfin un Spéculum Alehimiœ qui semble faire suite, — ee qui concorde parfaitemeni a?ec le plan indiqué par Bacon. Nous signalons tout particulièrement ee dernier manuscrit comme pouvant devenir une mine précieuse b exploiter pour un éditeur, si Jamais Bacon en trouve un assez dévoué.

pleni délirant... SemperinmeliuspossunttransmutariquaeJiiiinaDO sensu sunt disposita ; ab Aristotele et aliis philosophis habuimus fundamenta sed non omnes raraos utiles, née fructus universos. » Le manuscrit ne renferme que deux folios de ce traité.

Page 1