‹ Roger Bacon, sa vie, ses ouvrages, ses doctrines, d'après des textes inéditsChapitre 51 sur 53 · CHAPITRE VI · texte numérisé non relu

CHAPITRE VI

COMPENDIUH STUDII THEOLOGLE.

Le dernier ouvrage de Bacon, composé en 1293, est intitulé Compeniium studii theologiœ. On en a donné une idée plus haut. Il reste des fragments assez considérables de la première, de la seconde et de la cinquième partie. Le manuscrit de Londres (royal library7F. VII. f. 153) contient d*une manière incomplète les deux premières parties; un autre manuscrit de la même bibliothèque (7 F. VIII. f. 2) conserve presque toute la cinquième. Voici des extraits de ces débris :

Compendium theologiœ Bacon (*). — Incifii Compendium studii theologiœ et per consequens philosophie, ut potest et débet servire theologiae facultati, et habet duas partes principales; prima libéral! communicatione sapientiae investigat omnes causas erroruro, et modes errandi in hoc studio, ut verse causse et veri modi appareant evidenter. Secunda pars descendit ad veritates stabiliendas et ad errores cum diligentia exterminandos (').

» Quoniam autem in omnibus causis auctoritas digna potest et débet valere plurimum, ut ait Tullius, in primo libre de lusculanis quœstionibus, atque Plinius in prologo naturalis philosophiœ dicit, c benignum arbitrer et ingenui pudoris fateri per quos profeceris; » propter quod primum librum sui voluminis constituit de nominibus auctorum quorum senteutiis utitur, in omnibus aliis libris XXXVI; ideo saltem hujus operis primordio et insuper ubicumque justum fuit, volo dignis auctoritatibus me confirmare; et cum principalis occupatio theologorum hujus temporis est circa

{}) Royal Library, 7 P. VII, fol. Iô3.

(') Oq verra bientôt qoe le Compendium avait plus de deax parties.

qusestiones, et major pars quaestionum est in termiDis philosophiae cum tota disputatione, et reliqua pars est in terminis theoiogise, et adhuc ventilatur per auctoritates et argumenta et solutiones philosophie, ut notum est omnibus sufficienter litteratis, ideo ut confirmem me, aliquibus auctoritatibus et rationibus philosophicis uticupio abundanter; et varia introducam quia nihil est jucundum, nisi quod reficit varietas, ut ait Seneca, libro de copia verborum,,, Etiam causa specialis me monet ut excitem lectorero ad quaerendum libros auctorum dignos in quibus magna pulchritudo et dignitas sapientîae reperitur, qui nunc temporis sicut a multitudine studentium, sic a doctoribus ejus penitus ignorantur.

• Ssepe igitur et multum requisitus, et diu exspectatus ut scriberem aliqua utih'a theologiae, imp'editus verum mullipliciter, ut notum est, et multis obnoxius difficultatibus, quae non potuerunt excedi audiendo et legendo (scilicet requiritur multitudo experientise et longi temporis examinatio diligens) (^); tandem favens amicis, quanlum efflcaciter potui, féstinavi, c(5nsiderans illud sapientis Salomonis : spes quse differtur afFringit animum ; sicut, secundum Terentium, torquet spes destituta. Et Ovidius ait :

Spes anxia mentem Distrabit et longo consumit gaudîa voto.

Igitur promptissimi debemus esse ad bénéficia sapientiae omnia communicanda... etc.

Le chapitre III énumère les causes générales des erreurs humaines, de causis generalibus errorum humanomm. Ce sont toujours les mêmes, celles que Fauteur a signalées pendant plus de vingt ans; mais il j a une exception remarquable. La quatrième cause a disparu; il n'y en a plus que trois : « Dico quod causas sunt trinae, veritatis offendicula : fragilis et indiguse auctoritatis exempla; consuetudinis diuturnitas , sensus multitudinis imperitœ. » L'ignorance et la présomption des docteurs ne figure plus dans la Uste; il est facile de conjecturer pourquoi. Bacon n'a d'ailleurs rien

(^) Il y a sans doute en ce passage qaelqaes mots altérés, soit dans le manuscrit, soit dans notre transcription.

pèrda de sa haine contre raotorité et la routine : « Nequeo salis admirari qaod omnes faciant hsec tria argumenta, pertinentia ad eamdem conclosionem : hoc ezemplificatom est per majores, hoc consuetam est, hoc valgatam est; ergo tenendam. Sed oppositnm conclosionis moUo magis seqnitor ex prsemissis. Scimns enim qaod multitude generis homani semper erravit tam in philosophia quam in divina sapientia, et illi qui ecclesiae romanse sont subjecti, et tota multitudo ut Pagani, Idololatres,Sarraceni, Tartan, Haeretici, Schismatici, respectu quorum cultores veri christianae fidei sunt y aide pauci. »

Enfin, la première partie se termine après une lacune qo^on peut conjecturer être considérable, par ce passage curieux : c Tarde venit aliquid de philosophia Aristotelis in usum Latinorum, quia naturalis philosophia ejus et metaphysica cum commentariis Âverrois, et aliorum libris, in temporibus nostris translatas sunt; et Parisiis excommunicabantur ante annum Domini 1237 propter aeternitatem mundi et temporis, et propter librum De divinatione somniorum, qui est tractatus De somno et vigilia, et propter multa alla erronée translata. Opéra logicalia sunt tarde recepta et lecta; nam Beatus Edmundus, Cantuariae archiepiscopus, primus legit Oxonii librum Elenchorum, temporibus meis, et vidi magistrum Hugonem, qui primo legit librum Posteriorum, et yerbum[?) ejus conspexi. Pauci igitur fuerunt qui digni habiti sunt in philosophia prima Aristotelis, respectu multitudinis Latinorum, imo paucissimi et fere nulli, usque in hune annum Domini 1292°^, quodin sequentibus capitulis copiosissime et evidentissime patefiet. Et tardius communicata est Ethica Aristotelis, et nuper lecta Parisiis, et rare, et tota philosophia reliqua Aristotelis, in mille voluminibus, in quibus omnes scientias tractavit, nondum translata est nec conmiunicata Latinis, et ideo fere nihil dignum de philosophia Aristotelis scitur. Et usque nunc fuerunt très qui de illis pauds quae translata fuerunt, potuerunt veraciter judicare, sicut statim multis modis efficadbus probabitur diligenter. »

La première partie, celle que Tautre Bacon e&t appelée Pars destruens, expose donc les causes qui font obstacle au progrès des

sciences. La seconde, pars prœparans, aspire à montrer par quels moyens et quelle méthode on arrivera à mieux faire : « Determinata parte prima hujus Compendii de studio theologiœ, in qua investigavi omnes causas errorum et modes errandi, tam in substantia studii quam in modo, nunc stabiliantur causse veraces et modi veri. Hinc secunda pars scientiae in quam venio, débet descendere ad ipsas veritates certificandas, et ad errores vacuandos in particulari, et propria disciplina. Quamvis autem principalis occupatio studii theologorum deberet esse circa textum sacrum, sciendum est, ut probatum est multipliciter in priore parte, quod tamen a quinquaginta annis theologi principaliter occupati sunt circa quaestiones; non sic circa sanctissimum textum Dei. Propter quod quando paratiores sunt theologi ad recipiendum tractatum de qusestionibus quse sunt de textu, non volo deficere eis primo in bis qua". magis diligunt, cum prima pars prudentise est ejus cui loquaris œstimare personam, sicut Palladius, Lihro de agricuUura, asserit eleganter... Et ideo quum tota occupatib qusestionum theologorum est jam philosophica, tam in substantia quam in modo, propositum igitur meum est tradere omnia philosophica speculativa quae sunt in usu theologorum, et multa jquœ necessaria sunt eis quorum usum non habent, et certificare omnia per ordinem a primis ad ultima... Quum vero tota difficultas disputationis circa reaies veritates dependet ex verbis et propositionibus, et argumentis, et summa prolixitas, et maximi errores hic multiplicantur, et inanit^tes innumerabiles et indignée theologicis occupationibus, ex quibus per totum corpus quaestionum accidit corruptio; in summa, prima distinctio hujus tractatus circa quaestiones demonstrabit, quid verum, quid falsum, quid dignum vel indignum, quid vanum, quid utile fuerit judicandum. >

Ainsi, Tobjet de cette seconde partie touche à la fois à la grammaire et à la logique, en vue des questions théologiques, et roule sur les mots, les propositions et le raisonnement. L'auteur fait voir ensuite que ce sujet est aussi voisin de la métaphysique que de la logique, et tâche d'établir que les dix premiers livres de la Métaphysique ne différent de la logique que par la méthode et non par

Page 1