LUDOVICI COGNOMENTO PII AD HILDUINUM
ABBATEM S. DIONYSII (ANNO 835).
In nomine Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, Ludovicus, divinâ repropitiante clementiâ, Imperator Augustus, Hilduino venerabili abbati monasterii sanctissimorum martyrum ac specialium protectorum Dionysii pretiosi sociorumque ejus, œternam in Christo salutem.
Quantum muneris ac prsesidii non modo nobis ac prsedecessoribus seu progenitoribus nostris , verum etiam totius imperii nostri populis, Domini providentiâ, per beatissimum Dionysium ssepenumero, imo continue in magnis gratiarum ubertatibus contulerit, cunctae per transacta tempora Gallicae generationes senserunt, quse ejus insigni apostolatu fidei rudimenta sumpserunt, et salutis subsidia perceperunt.
Prœdecessores autem nostri gloriam hujus eximii testis et amici Dei non inaniter coluerunt, qui dum ejus sacras exuvias in terris ob amorem et honorem Domini
nostri Jesu Christi opibus, quibus poterant , honoraverunt per ejus preces dignissimas honoris privilegio potiri et in terrenis et in cœlestibus meruenint, ut videlicet unus ex priscis Francorum regibus , Dagobertus, qui eumdem pretiosissimum Christi martyrem veneratus non mediocriter fuerat, et in mortali est vitâ sublimatus, et per ejus adjutorium, sicut divina ac celebris ostensio perhibet , a pœnis est liberatus, inque vita perenni desiderabiliter constituais .
Progenitores quoque nostri mellifluum nomen Dionysii (sic enim verbis ac scriptis suis eum appellare consuevere) non incongrue pia dilectione et dilectissimâ pietate amplexi sunt. Quia proavus noster Garolus princeps Francorum inclytus per orationes ipsius excellentissimi niartyris indeptum se fuisse gratulatns est apicem principatus , eidemque decurso mortalitatis tempore (an. 741), quod charius potuit habere depositura, corpus scilicet proprium, in magni die judicii suscitandum, et animam Domino prsesentandam fideliter commendavit, ac per hoc maxime devotionem atque fîduciam cordis sui erga peculiarem patronum patenter ostendit. Sanctee nihilominus recordationis avus noster Pippinus propter altare quod ante sepulcrum ssepe fati sœpiusque dicendi domini Dionysii per divinam et memorabilem revelationem jussu ipsius sanctissimi martyris in honorem Dei et apostolorum Pétri et Pauli, qui présentes ostendebantur a beato et angelico viro Stephano summo Pontifice dedicatum est (an. 754), inter sacra missarum solemnia, una cum duobus filiis, Carolomanno videlicet et divae mémorise domino ac genitore nostro Carolo, jure prœnominato Magno, ab eodem apostolico Papa in regem Franco-
rum unctus, superni muneris benedictionem percepit. Quique cura quanta se humilitate ante limina basilicae sanctorum martyrum, defuncto hujus vitae curriculo, sepeliri prœceperit (an. 768), titulus etiam ipsius conditorii innotescit.
Sed et nos multis ac frequentibus largitionibus bénéficia ejus sumus experti, prsecipue tamen in humanae varietatis eventu, quo Dei, ut semper fatendum est, justo judicio, in virgâ eruditionis suee visitati, etbaculo speciosse miser icor dise ejus, ante praescriptutn altare per mérita et solatium domini ac piissimi Patris nostri Dionysii , virtute divinâ recreati et restitua' sumus (an. 834), cingulumque militare judicio atque auctoritate episcopali resumpsimus, et usque ad prsesens ipsius gratioso adjutorio sustentamur.
Idcirco, venerabilis custos ac cultor ipsius provisoris et adjutoris nostri domini Dionysii, monere te volumus ut quidquid de ejus notitiâ ex Grsecorum historiis per interpretationem sumptum vel quod ex libris ab ep patrio sermone conscriptis, et auctoritatis nostrse jussione ac tuo sagaci studio, interpretumque sudore in nostratn linguam explicatis, buic negotio inseri fuerit congruum, quodque etiam in Latinis codicibus jam inde babes inventum, adjunctis eis quae in libello ejus Passionis continetur, necnon et illis qua3 in tomis vel cbartis vetustissimis armarii Parisiacae Ecclesise, sacrae videlicet sedis suae, prolatis in vénéras, et obtutibus Nostrse Serenitatis ostenderas, secundum quod rerum, causarum etiam ac temporum convenientiam noveris^ in corpus unum redigas , atque uniformem textum exinde componas , quatenus compendiosius valeant innotesci, et fastidiosis minusve capacibus vel studiosis
lectionis possit tsedium sublevari, pariterque omnibus sedifîcationis utilitas pro vider i.
His ita contextis, volumus ut revelationem ostensam beato PapsB Stephano in Ecclesiâ ejusdem sanctissimi Dionysii, sicui ab eo dictata est, et gesta quse eideni subnexa sunt unâ cum hymnis quos de hoc gloriosissimo martyre atque pontifice habes, et officium nocturnale subjungas : sed et differenter, ac cum integritate sui, quaeque ex eo reperta sunt, in altero volumine collîgas , nobisque distincte et correcte transcripta quantocius dirigas aut prœsentes : quoniam maximum valdeque dulcissimum pignus desiderabilis prœsentise illius domini et solatoris nostri, ubicumque simus, habere nos credimus, si cum eo, vel de eo, aut ab eo dictis, oratione, collatione, lectione colloquimur.
Yale in Ghristo, Yir Dei, in sacris orationibus jugiter memor nostri.
APPENDICE N° l.
Voir chapitre V, n° 6.
RÉPONSE D'HILDUIN A LQUIS-LE-DÉBONN AIRE . (837).
Nota. Il faut remarquer que des deux volumes demandés par l'empereur à Hilduin, un seul nous a été conservé ; c'est celui de la vie de saint Denys l'Aréopagite. Le second, qui devait, d'après les termes mêmes de la lettre de Louis-le-Débonnaire à Hilduin, contenir le récit de la version du pape Etienne III , les faits qui s'y rattachaient , les hymnes en l'honneur de saint Denys , l'office des Matines {offîcium nocturnalé) de ce saint, et enfin tous les documents autres que ceux qui se rapportaient à la vie du grand apôtre, n'est point parvenu jusqu'à nous, ou du moins n'est pas encore exhumé de la poussière de nos bibliothèques , car nous ne doutons pas qu'il ne se retrouve un jour. Nous aurions pu suppléer à cette lacune par des fragments découverts par nous à la Bibliothèque impériale de Paris ; mais en les reproduisant isolés, nous nous serions exposé à voir leur authenticité démentie , de même qu'au dix-septième siècle on répudiait un à un tous les textes produits dans la controverse de l'aréopagitisme. Gomme nous avons un nombre suffisant de pièces parfaitement authentiques, nous n'avons pas voulu introduire dans le débat un élément nouveau, dont on aurait pu suspecter la valeur.
Domno benignitate admirabili et auctoritatis reverentia honorabili, Ludovico Pio semper Auguslo, Hilduinus humilis Ghristi famulus, et domini mei Dionysii pretiosi, ac sociorum ejus matricularius, vestrœque imperiali dominationi in omnibus devotissimus, présenterai in Christo prosperitatem atque aeternse felicitatis benedictionem optât et gloriam.
L Exsultavit cor meum in Domino et exaltatum est cornu meum in Deo meo. Dilatatum est cor meum, et
gaudebunt labia mea, ut annuntiem praeconia domini mei gloriosissimi martyris Dionysii, ab eximio imperatore domino meo jussus, quae reticere non poteram, etiamsi a quoquam fuissem forte prohibitus, et rêvera magna mihi est ratio gratulandi, quoniam cumulatius mihi effectum desiderii mei praestare volnit divina dignatio, ut mentis meae conceptum ei placere cognoscerem, cum quod agere spontanée disponebat mea humilitas, in agendo data manu auctoritatis, cooperaretur vestra Deo placens sublimitas. Qua de re bonorum operum et spiritualium omnium studiorum illum auctorem esse non dubium est, qui quorum incitât mentes, quo sibi placet ingenio adjuvat actiones. Sed et in boc valde exsultat spiritus meus in Deo salutari meo, quoniam christianissimus animus vester sic evidentissime erga se divina? bonitatis bénéficia, et sanctorum cognoscit solatia, et tam promptissime se accensum ostendit, circa auctoris et reparatoris sui, seu specialium suffragatorum suorum, venerationem atque obsequium. Non enim sic ab intimis pia anima vestra divina confiteretur vera et justa judicia, nisi se ipsam sancto illuminatam cognosceret spiritu ; nec ita devotissime amici Dei benegesta et dicta, maxime sagacitatis vestrse prudentia perquireret, nisi summum bonum, a quo et per quem omnia sunt bona diligeret. Cujus amore religiosa devotio vestra accensa esse dignoscitur, ut Christi militum gloriosos triumphos inquireret. Quos cum noverit, per eorum adjutorium robustius contra vitia vitiorumque auctores pugnabit; quatenus martyrum exempta sectando, qui viriliter certavere et fi déliter satis vicere, ad palmam, qua illi rnunerati sunt, et ipse pertingat. Hue accedit ad voti et sollicitudinis incitamentum, quia Es-
dras sanctae scripturae reparator, magnum remunerationis donum exinde apud Deum promeruit, et laudabile sibi nomen apud homines acquisivit.
II. Quocirca et vestrse sedulitatis instantia, cum pro magna antiquitate hujus sanctissimi patris nostri, quantum ad generationem terrenam et conversionem seu obitum attinet, mira sanctitate et miraculorum prodigiis, orbe pene cuncto innotuit : notitia ipsius paucis nostrorum cognita, plurimis adhuc manens incognita, seu per vestrum studium patuerit, et meritum, ut melius ipsi scitis, grande vobis conciliabitis, et memoriale perpetuum acquiretis. Faciat autem Dominus, ut et nos idonei cooperatores inveniamur, ad bonse voluntatis vestrae perfectionem, qui tanto sine aliqua haesitatione vestris jussionibus obedimus, quanto illa rogatis seduli exactores, quse exhibemus voluntarii exsecutores.
Idcirco quia reperta est quseque, tam in Grsecis quam in Latinis codicibus, ex domino et patrono nostro Dionysio, quae hactenus minus cognovimus, vobis ocius in unum collecta mittere poscitis, et incongruum ducimus, auctoritatis vestrse pio desiderio differri, quod ex debito servitutem nostram constat debere largiri, quantum connivit brevitas temporis, quidquid ori suggesserit memoria citse recordationis, favente Domino, vélo ci ter scribentium committemus notariorum articulis ; deprecantes vestram humiliter sapientiam , ne in his, quse reverentia et amore sanctissimi martyris, et propter jussionis vestrse obedientiam scribenda aggredimur, verborum pompositatem , aut dictationis leporem, sed purissimae veritatis, sicut ab antiquorum dictis, sumpsimus, quserere studeatis sinceritatem : nosque reprehendere de casuum, prsepositionum, atque conjunctionum
virtute, seu litterarum in subséquentes immutatione, vel punctorum secundum artein grammaticam positione, nolite : quia non id studendum, sed nostrse deservitionis obsequium, ac commendationis vestrse officium , accelerandum suscepimus : maxime cum haec, quae ab aliéna lingua expressimus, in tenoris série, sicut de praelo sunt eliquata, texemus : quae licet in interpretatione non redoleant supparem sermonis odorem, sapidum tamen referunt veritatis et intellectus sui saporem. Ordinem igitur historiée, sicut vestra jussit dominatio, in unum congestum, et singulatim postea plenitudinem ejus discretam, cunctis legentibus atque audientibus pandemus. Nam divinse erit inspirationis et exsecutionis, id quod desideramus fideli animo propalare, verum atque probabile demonstrare. Ex quo nos laborandum non magnopere sestimanius, quia quid tenendum de hoc sanctissimo martyre Christi sit, quid credendum, notse et probatissimae personae veracibus dictis déclarant.
III. Génère si quidem euai nobilissimum, et philosophiae magisterio insignem apud Athenas claruisse, et aliarum historiarum, et Actaum Apostolorum testimonio, sa3cula prisca seu instantia cognoverunt : maxime autem ex historia Aristarchi GraBCorum chronographi, qui in epistola ad Onesiphoriirn primicerium, de Athense civitatis et gestis ibidem apostolorum temporibus scribens, ortum prosapise, et doctrinam ejus, atque conversationis ordinem sive setatis tempus, nec non et ordinationem ipsius, ac prsedicationem, subrogalionem etiam episcopi loco suo, et adventum illius Romam, ordinabiliter narrât. Quam epistolam vestrae dominationi dirigimus, et quisque studiosus apud nos prse-
valet invenire. Curiosus autem ex Grsecorum fontibus unde et nos illam sumpsimus, poterit mutuare. Quod enim ante conversionem suam Heliopolim astrologiœ gratia migraverit, ubi et tenebras in crucifixione salvatoris nostri una cum Apollophanio sodali suo vidit : et quia tune viginti et quinque erat annorum, ipse in epistolis, ad Polycarpum Smyrnaeorum episcopum, et ad eumdem Apollophanium missis, ostendit. Quia vero cum omni domo et Damari uxore sua crediderit, lectio Actuum Apostoloruni, et evidentius dialogus Basilii et Joannis, capitule- Y libri quarti, demonstrat. Sed et beatus Ambrosius in epistola ad Vercellenses, eaindem uxorem ejus ex nomine designans, perspicue manifestât. Beatus denique pater Augustinus in sermone pulcherrimo quem de seminatore verbi scripsit : « Apo- » stoli sermone fïnito, audita illic resurrectione mor- » tuorum, quae prsecipue est fi des christianorum, refert » dixisse Athenienses : Audiemus te de hoc iterum. » Erant enim quidam inter eos irridentes, quidam du- » bitantes, quidam credentes, atque in eis nominatur » quidam Dionysius Areopagita, id est Atheniensium » principalis; et mulier quaedam nobilis, nomine Da- » maris, et alii plures. » Et in eodem sermone, ubi de scandalo Judœorum et stultitia gentium scribit, dicens : « Judeeis quidem scandalum, gentibus autem stulti- » tiam ; sed ipsis vocatis Judaeis et Graecis, hoc est ipsi » Paulo ex Saulo, et Dionysio Areopagita, his talibus » et illis, Christum Dei virtutem et Dei sapientiam. »
IV. Cœterum de notitia librorum ejus, quos patrio sermone conscripsit, et quibus petentibus illos composuit, lectio nobis per Dei gratiam et vestram ordinationem? cujus dispensatione interpretatos scrinia nostra
petentibus referunt, satisfacit. Authenticos autem eosdem libros Graeca lingua conscriptos, quando œeonoraus ecclesiae Gonstantinopolitanae et caeteri missi Michaelis legatione publica ad vestram gloriam Compendio functi sunt, in ipsa vigilia solemnitatis sancti Dionysii pro munere magno suscepimus, quod donum devotioni nostrse ac si cœlitus allatum, adeo divina est gratia prosecuta, ut in eadem nocte decem et novem nominatissimae virtutes in aegrotorum sanatione variarum infïrmitatum, ex notissimis et vicinitati nostrse personis contiguis, ad landem et gloriam sui nominis, orationibus et meritis excellentissimi sui martyris, Christus Dominus sit operari dignatus.
Quoniam autem beatus Clemens hue. eum, videlicet in Gallorum gentem, direxerat7 et qualiter per martyrii palmam diversissimis et crudelissimis afîïictus suppliciis? ad Ghristum pervenerit, et quomodo caput proprium, angelico ductu cœlestis militiae in celebratione exsequiarum honoratus obsequio, ad locum, ubi nunc requiescit, detulerit, et quo ordine a Catulla quadam matrefamilias sit sepultus, libellus antiquissimus passionis ejusdem explanat, pra3cipue tamen conscriptio Visbii quse in tomo satis superque abdito Parisiis divino nutu inventa, inter alia memoranda, sicut in ea legitis, verba Domini nostri Jesu Ghristi ad eum prolata, quando sacra mysteria perageret illi cunctis videntibus apparenlis, eontinere dignoscitur. Gui astipulari videntur antiquissimi , et nimia pene vetustate consumpti? missales libri continentes missae ordinem more Gallico, qui ab initio receptse fidei, usu in bac occidentali plaga est habitus, usque quo tenorem, quo nunc utitur, Romanum susceperit. In quibus voluminibus
habentur duae missae, quse sic inter celebrandum ad provocandam divinae miserationis clementiam, et corda populi ad devotionis studium excitanda, tormenta martyris sociorumque ejus succincte commémorant, sicut et reliquae missae ibidem scriptse, aliorum apostolorum vel martyrum, quorum passiones habentur notissimge, décantant. Quarum missarum cantus, sensus et verba, adeo passionis eorumdem, quam vobis misimus, seriei concordare videntur, ut nulli sit dubium, a teste illorum martyrii, agones eorum fuisse descriptos, et ex ipsa veraci historia, memoriam tormentorum suorum in praefatis precibus fuisse mandatam.
VI. Videtur porro in his missarum obsecrationibus non contemnenda auctoritas de memorata passione sanctorum, cum exstent apud nos epistolae Innocentii, et post eum Gelasii, nec non et modernius beati papae Gregorii, aliorumque pontitîcum ad episcopos urbium Galliarum, et antistitum nostrorum ad ipsos, de more Romano in cunctis ecclesiasticae auctoritatis muniis irnitando, quibus datur intelligi ab annis pluribus hune missae tenorem de gallica consuetudine recessisse, et hanc passionis martyrum istorum memoriam, longo superiori tempore his occidentalibus partibus per supplantationum (forte supplicationum) postulationes inolevisse : quibus tanto certius fidem accommodamus quanto in tempore vicino post consummationem eorum, easdem fuisse compositas sine dubitatione concredimus. »
VII. Nec tamen quisquam putabit beatum Dionysium ejusque successores, ab institutione apostolica propter hujus modi missae ordinem, Gallicis consuetudinibus in primordio traditurn, discrepasse , si ei constiterit,
ipsorum apostolorum et apostolicorum virorum, ipsiusque etiam urbis Romae sensus proprii notam esse. Nec mirari quis poterit cur hymnum sancti Eugenii Toletani de beato Dionysio habemus, et vicinorum sapientium scriptis, exceptis paucis, videamur carere : cum et haec, quae habemus, ut exorata priorum nostrorum venia dicamus, abdita et negligenter relicta reperimus, et alia necdum prolata, quia non adhuc sunt ad liquidum enucleata, nos possidere lœtamur.
VIII. Cœterum super garrulitate levitatis eorum mirando defecimus, qui contendentes hune Dionysium Areopagitem esse non posse, ad munimentum sui hœc, qua? sequuntur, inaniter contrahunt. Venerabilem videlicet et sanctum Bedam presbyterum, dixisse in Tractatu Apostolorum Actuum, Areopagitem Dionysium non Athenarum, sed Corinthiorum fuisse episcopum : addentes, eumdem inibi diem obiisse. Et quoniam libellus passionis istius testetur, hune a Clémente pontifice Romano episcopum ordinatum . et in has Gallise partes fuisse transmissum, quia etiam passiones diversorum sanctorum martyrum, sub variis imperatoribus interfectorum, contineant eosdem cum hoc sanctissimo viro has partes adiisse, quod ipse sensatorum manifeste repellit auditus, et quod Gregorius Turonensis, sicut in passione sancti Saturnini legisse se dixerat, sub autumatione memoret, istum ipsum tempore persecutionis Decii sub beato Sixto cum aliis sex episcopis, quorum vitae vel passiones nequaquam ejus dictis in ratione temporum consonant, in has regiones fuisse directum.
IX. Ecce omnis minus scientium, sibi ipsi discordans, auctoritas, cui velut ex superfluo propter satisfactionem insipientium respondemus, cum veram ex
sancto pontifice et martyre narrationem veracium historiarum prse manibus habeamus : primo quidem petentes, ut in hoc jure contentiosi, ab albugine contracta arrogantiae, ex usurpata sapientia, quia videri se scioli volunt, oculos tergant, quo perspicacia perspicaciter, et vera fi déliter relegant. Et si non ipsi unum oculum aperuerunt, quando legerent, quod per subreptionein venerabilis Bedse presbyteri in praefato opère, secus quam debuit, dixerat, ubi idem se reprehendit, et reprehensorum suorum vocem prœveniens, retractationem scripsit : scrobem, in qua oculus alter esse debuerat, aperiant, et in ecclesiastica historia discant, quia Dionysius Corinthiorum episcopus, de Dionysio Athenarum episcopo in epistola sua ad eosdem Athenienses directa, commemoret, ita enim ibi lib. IV, cap. 23, scriptum est : Exstat quoque et alia ejus (Dionysii Corinthiorum episcopi) ad Athenienses epistola, in qua ad Evangelii credulitatem eos invitât, et concitat segniores, sinml et arguit quosdain, velut pene prolapsos a fide, cum episcopus eorum Publius fuisset martyrio consummatus. Sed et Quadrati, qui Publio martyri successerat in sacerdotium, meminit sinml et memorat, quod labore ejus et industria redivivus quidam in eis calor fidei reparatus sit. Et illud in eadem désignât epistola, quod Dionysius Areopagites, qui ab apostolo Paulo instructus, credidit Ghristo, secundum ea quae Apostolorum Actibus designantur, primus apud Athenas ab eodem apostolo episcopus fuerit ordinatus : eujus epistolae, sed et aliarum epistolarum ipsius Dionysii Corinthiorum episcopi, et ejus utique, quam ad Soterum episcopum miserat, beatus Hieronymus in libro de Viris illustribus facit apertissime mentionem. Unde
quisque videos sub quibus imperatoribus qaique eorum fuerint, liquido potest colligere quantae absurditati ratio sit ista obnixa, cum inter hos duos Dionysios tam plura discreta sint tempora.
X. Legitur item sic in eadem Ecclesiastica hîstoria, cap. 4, libro III : Memorantur autem ex comitibus Pauli, Crescens quidem ad Galatas profectus, Linus vero et Clemens in urbe Roma Ecclesiae praefuisse, qui comités et adjutores ejus fuisse ab ipso Paulo perhibentur : sed et Dionysium Areopagitem apud Athenas, quem Lucas descripsit, primum Paulo praedicante, ac inter socios ejus fuisse, et ecclesiae Atheniensium constat sacerdotium suscepisse. De cujus videlicet Dionysii Areopagitae obitu, nil Graeci scriptores dixerunt, quia propter longinquilatem terrarum , transitus ipsius penitus eis fuit incognitus. Habemus tamen Graecaj, auctoritatis Martyrologion de tomo cbartiscrinii Gonstantinopolitani adeptum, qui tanta vetustate dissolvitur, ut maximam cautelam a se contingentibus exigat : in quo diem natalitii ejus designatam? et quia Atheniensium fuerit episcopus reperimus adnotatum. Quod martyrologium, ut antiquitas ejus deinonstrat, ex eo tempore constare posse non incongrue remur, quo, Constantino jubente, nata occasione martyria sanctorum Domini de toto orbe collecta, et Gaesaream sunt convecta. Sed et usque hodie Graecorum majores, et Athenae incolee perhibent, historiarum scriptis et successionum traditionibus docti, in eadem civitate Dionysium tum temporis primum fuisse episcopum , quando Timotheeus Pauli aeque discipulus Ephesiorum rexit ecclesiam : ipsumque, subrogato sibi episcopo, Romam adiisse, et ut compererunt, apud Gallorum gentem, glorioso marty-
rio consummatum fuisse. Quod et Tharasius patriarcha Constantinopoiiianus per legatos suos sollicite inquisivit, et ita se rem habere certus, eamdem Atheniensium civitatem pallio archiepiscopali , quod jam ex ea diuturno tempore, orta quadam contentione, subtractum fuerat, redonavit, et synodali consensu, Metropolis auctoritate, qua ante functa fuerat, honoravit. Nam a praecedentibus annis usque ad illud tempus, ejusdem civitatis episcopus nec suberat alteri, nisi patriarchae, nec juri ejus debitarum sibi episcopi civitatum subdebantur.
XI. Quod autem dicunt, in passione istius beati Dionysii scriptum haberi, quia eum sanctus Clemens episcopum ordinaverit, Galliasque miserit, procul dubio sciant, quod aut prsedictam passionem ex viris et emendatioribus exemplaribus non susceperunt, aut scriptorum vitio depravatam legerunt, quoniam non ibi scribitur, eum episcopum a beato Clémente consecratum , sed apostoium totius Gallia3 fuisse ordinatum ; de qua ordinatione apostolatus , nisi ad alia se intentio nostra dirigeret et ex Apostolorum Actibus et ipsius Domini actione, auctoritatis exemplum sufficienter in his scriptis possemus inferre. Fieri enim potest, ut diximus, quod textum passionis hujus sancti Dei, ex authenticis scriptum non habeant , et ideo in hoc errent ; quia et nos plures codicillos exinde vidimus, qui in quibusdam sensu videbantur concordare; sed litteratura dissonare; in quibusdam autem nec sensu, nec orationis tenore sociari poterant. Quod manifestum est hujus venerabilis et antiquissimi patris vetusta longinquitate , et ignotse atque peregrinae lingua? ubi de ejus notitia maxime scriptum erat, inscitia^ seu
APPENDICE. 327 devotione fidelium accidisse : qui non studuere ad priscas historias pro cognitione ejus recurrere, sed ea quae auditu collegerant, ut Gregorius Turonensis, non votivo errore fallens, videntes insignia magnifica atque innumerabilia per eum fieri , prout unicuique sensus abundavit, curaverunt scriptis committere. Sic et de sanctorum apostolorum gestis ac passionibus factum legimus, et de aliis quibusque historiis, Ecclesiae necessariis, manifeste comperimus. Fuerunt siquidem, qui de beatorum apostolorum virtutibus vera dixerunt : sed de eorum doctrina falsa sunt commentati. De ecclesiasticis itidem historiis, atque ortu, vel actu, vel obitu patrum, quidam, quantum ad rerum gestarum spectat fidem , veracia conscripserunt ; quantum vero ad temporum vel locorum attinet veritatem, minus caute confinxerunt. Sic profecto, ut notum est, in scripturis canonicis diversorum interpretum varietas exstitit; in quibus quique (pro quidam) minus dixerunt, alii qusedam addiderunt , quousque earum per beatum Hieronymum lingua nostra meracam veritatem ob ipso fonte suscepit.
XII. Quocirca nulla historia sic probabilis poterit vel débet haberi, quam ea quse de veridicorum, praecipue orthodoxoruui, collatione poterit colligi. Et ideo certius tenenda sunt, quae modo de hoc eximio martyre collecta conscribimus 7 quam illa quae de quolibet alio sancto sine auctoris nomine passim scripta relegimus ; praesertim cum haec, quae scribimus, de antiquariorum antiqua scriptura sint, velut ex prato non Parisiaco, sed Paradisiaco. Caeterum parcendum est simplicitati viri religiosi Gregorii Turonensis episcopi, qui multa aliter quam se veritas habeat aestimans, non calliditatis
astu, sed benignitatis ac simplicitatis voto, litteris commendavit. Patenter et quidem noscere possumus, non adeo quaedam solerter eum investigasse, cum ei contemporalis existens vir prudens et scholasticissimus Fortunatus, qui plura fréquenter ad eum scripserat, hymnum rhythmicse compositions (pulcheiTimum? de isto gloriosissimo martyre cotnposuerit, in quo commémorât eum a beato Clémente destinatum, sicut in Latinorum paginis didicit : de natione autem ejus et ordinatione episcopatus mentionem non facit, quia lingual Grsece penitus expers fuit.
XIII. Tantis igitur et tam manifestis testimoniorum assertionibus de hoc sanctissimo et antiquissimo pâtre, ad liquidum elucubratam et propalatam omnibus scire volentibus veritatem, et ita nescire volentibus ingestam certissimam rationem, ut etiam si velint, quod ex illo verum est, ignorare non possint : cesset, quod idem Areopagites non sit Dionysius, exitiabilis et profana nimis contentio : quia qui famam martyris derogare aliquo modo gestit, veritati sine dubio, cui testimonium perhibens, tanta transfretando maria, in tam longinquam regionem exsulari, et pro eâ pati sic acerbissime sustulit, detrahere ceeca fronte et imbecilli virtute contendit. Nam ut vere impius et pervicax judicandus erit, qui post tôt ratas sententias, opinioni suae huic aliquid animo perverso tractandum reliquerit : ita quisquis post veritatem repertam quiddam ex hoc ulterius dubitaverit, quoniam ex studio (pro de industrie/) mendacium quaerit, cornes et discipulus ejus qui ab initio mendax et pater mendacii exstitit non immerito rectorum decreto erit.
