PAMPHLET DE PETILIANUS CONTRE L'ÉGLISE CATHOLIQUE

Nous donnons ci-dessous, tel que nous avons pu le restituer, le texte intégral de la lettre pastorale, véritable pamphlet contre TÉglise catholique, que Pelilianus, évêque donatiste de Constantine, adressa en 399 ou 400 au clergé de son diocèse. Nous expliquerons plus loin, dans notre étude sur Petilianus S dans quelles circonstances cet ouvrage a été composé, et comment la restitution en est possible et certaine : il n'y manque absolument rien, pas un mot. On trouvera seulement ici quelques indications pratiques, qui pourront faciliter la lecture du pamphlet.

Nous avons divisé l'ouvrage en soixante-quatre chapitres. Pelilianus y traite, à grand renfort de citations bibliques et d'invectives, les questions chères aux Donatistes : second baptême, causes du schisme, persécutions et cruautés des Catholiques. 11 termine par des exhortations et des analhèmes.

Pour préciser, voici une courte analyse du contenu de l'ouvrage : 1" Préanibale (chap. 1).

2" Le baptême (chap. 2-27). — Le baptême ne peut être conféré par un indigne (chap. 2-4). — Les Catholiques sont des indignes, comme héritiers des tracUiores ; et leurs soi-disant évêques n'en sont pas (chap. 5-12). — Ils persécutent les vrais chrétiens (chap. 1.3-15). — Vanité de leurs objections sur le baptême donatiste (cliap. 16-19). — Ils ne peuvent administrer le baptême (cliap. 20-24). — Donc, les Donatistes doivent rebaptiser les Catholiques (chap. 23-27).

3" Le schisme {clvà]i. 28-43). — Les Donatistes ont dû se séparer des Catholiques (chap. 28-32). — La souillure du péché ancien rend vaines toutes les cérémonies des Catholiques (chap. 33-36). — Leurs injustices et leurs cruautés (chap. 37-41). — Patience des Donatistes (chap. 42-43).

4" La persécution (chap. 44-38). — Dieu défend de persécuter

1) Voyez plus loin, l. VI, livro X, chapilrc I.

{cliap. 44-50). — Les chréliens ne doivent pas faire appel au pouvoir séculier (chap. Sl-54) — Dieu punit les persécuteurs (cliap. 55-56). — Les Catholiques sont responsables des persécutions (chap. 57-58).

5° Exhortations aux ciirétiens et malédictions contre les Catholiques (chap. 59-64).

Dans toutes les parties de l'ouvrage se mêlent trois éléments très divers : des discussions théologiques; des citations bibliques, conformes aux vieux textes africains^ ; enfin, des invectives contre les Catholiques, où la violence et l'âprelé du polémiste ne doivent pas faire méconnaître la vigueur et le mordant du style.

Voici maintenant le texte du pamphlet^.

1) Sfuif pour quelques ciliilions où les renvois à l.v Bible, et nous rejetons en leçons de l;i Vulgato oui été substituées note les renvois aux di\crs passages par les copistes au.v textes africains, d'Augustin, où sont insérés les fragcomme il arrive fréquenunent dans ments qui permettent la restitution du t(jute l'œuN re d'xVugustin. chapitre,

2) N lus conserxons ilans le texte les

PcTILIANI EPISTULA AD PRESBYTEROS ET DIACONOS

1. — Petilianus episcopus dilectissimis fra tribus, compresbyleris et diaconibus, mînistris per diœcesim nobiscum in sancto Evangelio constitutis : gratia vobis et pax a Deo Pâtre nostro et Domino Jesu Ghristo^.

2. — Bis baptisma nobis objiciunt ii qui sub nomine baptismi animas suas reo lavacro polluerunt, quibus equidem obscenis sordes cunctœ mundiores sunt, quos perversa munditia aqua sua conligit inquinari. Conscientia namque sancte dantis atlenditur, qui abluat accipienlis. Nam qui fidem scions a perfido sumpserit, non fidem percipit, sed realum. Omnis res enim origine et radice consistit; et si caput non habet aliquid, niliil est ; nec quidquam bene régénérât, nisi bono semine regeneretur ^.

3. — Quœ cum ita sint, fratres, qua3 potest esse perversitas, ut qui suis Jcriminibus reus est, alium faciat innocentem, dicente Domino Jesu Christo : a Arbor bona fructus bonos facit, arbor mala malos fructus facit: numquid colligunt de spinis uvas ? » (Matth., VU, 16-17). Et iterum : « Omnis homo bonus de thesauro cordis sui profert bona ; et omnis homo malus de Ihesauro cordis sui profert mala. » (MalLh., XII, 35) ».

4. — Et iterum : « Qui baptizalur a mortuo, non ei prodest lavalio

ejus. » (Ecclesiastic, XXXIV, 30). Non mortuum, corpus exanime,

nec hominis funus porrcctum asseruit esse baptistam; sed Dei non

habentem spiritum, qui mortuo comparatur, sicut alioloco discipulo

manifestât, Evangelio protestante. Ait discipulus ejus : « Domine,

permitte mihi sepelire patrem meum ». Ait illi Jésus : « Sequere me,

et sine mortuos, mortuos suos sepeliant. » ( Matlh., VIII, 21-22).

Pater discipuli non erat baptizalus, paganum paganis addixit ; nisi

hoc de infidelibus dixerit, mortuus mortuum non potest sepelire.

Mortuus igitur quidem non aliqua morte, sed vita sua percussus.

Nam qui sic vivit ut reus sit, vita mortua cruciatur. A mortuo igitur

baptizari, hoc est mortem sumpsisse, non vitam. Agendum nobis et

dicendum est, quatenus traditor vita mortuus habeatur. Mortuus est

ille qui baptismo vero nasci non meruit; mortuus est ille similiter

qui, justo baptismo genitus, mixtus est traditori : ambo vitam

baptismi non habent, et qui nunquam penitus habuit, et qui habuit

1) Augustin, Contra lUleras Pc.Liliaii'u 2) Ibld., II, 2, 4; 3, (i; 4, 8; 5, 10. —

II, 1, 2 (ôililion Petschcuifï, Vicimc cl Cf. I, 1, 2 ; 2, H; 4, 5; 5, G; 7, 8: lll,

Leipzig, 1909 — vohuric LU du Corpua 14, 16; 15, 18; 20, 23; 42, 51; 52, 04. seriptor. ecclcx. lai. public par l'Acadc- .'}) Ibid., II, (3, 12-1.3. —Cf. I, 7, 8 ; 8,

mie de Vicuac. — PalroL lai. de 9; III, 44, 53 ; 50, Gl ; 52, 64. Mignc, l. 43, p. 259 clsutv.).

et amisit. Dicit enim Domînus Jésus Christus : a Aclvenient in eum septem spiritus nequiores, et erit homoille deteriorpriore. » (Matth.^ XII, 45) \

a. — Agendum, inquam, nobis dicendumquè, quatenus perfidus traditorvita mortuus habeatur. Judas apostolus fuit, cum traderet Christum ; idemque, honore apostoli perdito, spiritualité!' mortuus est, suo postea laqueo moriturus, sicut scriptum est : « Pa3ni'tet me, inquit, quia tradidi sanguinem justum ; établit, et laqueo se suspendit. » (Mallh., XXVII, 4-5). Laqueo traditorperiit,laqueumtalibus dcreliquit. De quo Dominus Christus clamavit ad Patrem : « Pater, qiios dedisti milii, omnes servavi : et ex illis nullus periit, nisi filius perditionis, ut impleretur Scriptura. » (Joann., XVII, 12). Olim namque David sic in eum sententiam dixerat, qui esset Christum perfidis traditurus : « Episcopatum ejus accipiat al ter; si t uxor ejus vidua, et filii ejus orphani. « (Psalin. 108, 8-0). Ecce quantus est spiritus Prophetarum, ut cuncla futura pro prtcsentibus viderit, ut anle plurima sœcula nasciturus traditor damnaretur. Denique, ut dicta senlentiacompleretur. episcopatum ejus apostoli perditisanctus Matthias accepit. Nemo hinc stolidus, nemo perfidus disputât : triumphum Matthias, non injuriam relulit, qui de Domini Christi Victoria spolium retulit prodiloris ■'.

6. — Hoc igitur facto, episcopatum tibi quid vindicas, hœre& nequioris traditoris? Judas Christum carnaliter tradidit, tu spirilualiter furens Evangelium sunclum flammis sacrilegis tradidisti. Judas legislatorem tradidit perfidis, tu quasi ejus reliquias legem Dei perdendam hominibus tradidisti. (^ui si legem diligeres, ut juveiies Macchabœi, pro Dei Icgibus necareris (si nex dici liominum potest, c[uos moriendo pro Domino perficit immortales) ; quorum unus soilicet fratrum tyranno sacrilego bac fidei voce respondit : « Tu quidem, scélérate et impie, de praîscnti vita nos perdis ; rex autem mundi, qui régnât in icternum et regni ejus non erit finis, mortuos nos pro suis sauctis legibus in ti'ternœ vita; conservationem resuscitabit. » [11 Macchah., Vil, 9). Si hominis mortui testamentum flammis incenderes, nonne falsarius punireris P quid de te ergo futurum est, qui sanclissiraam legem Dei judicis incendisti? Judam facti vel in moi'te pécnituit : te non modo non pfcnitet, verum etiam nequissimus traditor nobis legem servanlibus persécuter et carnifex exislis. His ergo criminibus septus, esse verus episcopus non potes : [ni] si Apostoli persecuti sunt aliqueni, aut aliquem tradidit' Christus ".

7. — At enim, aliqui dicent, filii non sumus traditoris. — Ejus est aliquis filius, cujus facta sectatur. 11 i enim certissimi filii sunt, idemque parentibus similes, quos non isla caro npc sanguis, sed

4) Ibid., 11, 7, 14; 7, IG. — Cf. I, (5) Ihhi., 11,8, 17; 8, 20; 9, 21; 10,23. i), 10; 11, 12; 16, 17; 17, 18; 111, 52, 04. — Cf. I, 18, 20.

5) Ibid., Il, 8, 17; 8, 19.

RESTITUTION d'oUVRAGES DONATISTES 31 3

mores et facta parentibus consimiles genuerunt. De se ipso Judœis dicit Dominus Christus : u Si non facio facta Patrismei, nolile mihî credere. » (Joann., X, 37). Falsidicos et mendaces sic identidem objurgat : « Filii diaboli estis ; et ab initio enim ille accusalor fuit, et in A'eritate non stetit. » (Joann., VIII; 44)'.

8. — Tertio quoque similiter persecutorum dementiam hoc nomine appellat : « Progenies viperarum, quomodo fugietis judiciiim gehennoi ? Ideoque mitto ad vos prophetas et sapientes et scribas ; et ex illis occidetis et crucifigelis et fiagellabilis in synagogis vestris» donec veniat super vos omnis sanguis justus, quem effudistis in terram a sanguine Abel justi usque ad sanguinem Zachariœ filiî Barachiœ, quem occidistis intertemplum et altare. » (Matth., XXIII, 33-35). Numquid vere carnaliter sunt filii viperarum, ac non magis mente serpentes et trilingui malitîa tactuque mortifero et spiritu veneni flagrantes? Vere viperae facti sunt, qui insontibus populis mortes morsibus vomuerunt^.

9. — De vobis quoque David persecutoribus ha^c dicit : u Sepulcram païens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant, venenum aspidum sub labiis eorum. Quorum os maledictione et amaritudine plénum est, veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem. Contrilio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt ; non est timor Dei ante oculos eorum. Nonne cognoscent omnes qu operanlur iniquitatem, qui dévorant plebem meam, sicut cibum panis? » (Psalm. 13, 3-if.

10. — Monetetiam Dominus Christus : « Caveteapseudoprophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis oviura, intus autem sunt lupi rapaces : ex fructibus eorum cognoscetis eos. » (Matlh., VII, 15-10)- Sic, sic, improbe persecutor, quocumque te velamine bonitatis obtexeris, quocumque nomine pacis bellum osculis géras, quolibet unitalis vocabulo hominum genus illicias : qui hactenus fallis ac decipis, vere diaboli filius es, dum moribus indicas palrem ^".

11. — Nec adeo miruni, quod tibin omen episcopi illicite assumis. Ilœc est vera diaboli consuetudo, ita demum deciperc, si sibimct vindicet vocabulum sanctitalis, Apostolo pra3dicante : « Nec niirum est, inquit, si ipse Satanas transfigurât se velut angelum lucis, et ministres suos quasi ministres justitia^ » (// Coriiith., XI, 14-15). Nec mirum est ergo quod te falso epiâcopum vocas. Nam et illi angeli perditi, amatores virginum mundanarum, qui carne m corrumpendo corrupti sunt, licetdivinisexutivirlulibiis angeli esse desierint, nomen tamen retinent angelorum, seseque semper angelos putant, qui, divina soluti mililia, in exercitum diaboli similes transierunt, Deo magno clamante: « Nonpermanebit spirilus meusin hominibus istis in aiternum, quoniam caro sunt. » [Gènes., VI, 3). (^uibus reis

7] Ibid., II, 11, 20; 12, 27; 18, 29. 10) lùid., If, 16, 36; 17, 38. — Cf. 1,

8) f(jid., II, 14, m. — Cf. I, 19,21. 21, 23,

9) Jhid., Il, Ll, Bl.

ac vobis dicet Dominus Christus : « Ite iu ignem aïternum, quem paravit Pater meus diabolo et angelis ejiis. » (Matlli., XXV, 41). Si angeli mali non essent, diabolus angelos non habcret ; quos et sanctus Aposlolus in illo jiidicio resurgendi a sanctis hominibus dicit esse damnandos : « Nescitisquoniam angelos judicabimus? » (/ Corinth., VI, 3). Si veri angeli essent, judicium in angelos Dei homines non haberent ^^

12. — Sic quoque apostoli sexaginla, qui, cum Domino Christo duodeciiiiderelictis, a fideaposlatœrecesserunt,in lantum hominibus miseris adhuc putantur aposloli, ut ex bis Manicha3us et céleri mullis diabolicis seclis multas animas implicent, quas ut caperent perdideiunt. Nam profeclo perditus Manichœus, si tamen fuit, non in illis sexaginla ponendus est, si nomen ejus aposloli inter duodecim non] contiuetur? aut, in locum Judœ traditoris subrogato Mattbia, voce Christi ordinatus est, ut tertius decimus Paulus? Qui sese Apostolorum novissimum memoral, ne qaisquis esset poslerior Apostolus crederelur. Sic enim dixit : « Ego enim sum novissimus Apostolorum, qui non sum dignus vocari apostolus, quia persecutus sum Ecclesiam Dei. » (I Corinth., XV,9).Nec in hoc vobis blandiamini: Judœus haec fecerat, licet et vos nobis perniciem ut pagani faciatis. Bellum namque illicite geritis, quibus non licet repugnare. Vos enim cupitis vivere nobis occisis ; nobis vero Victoria est fugere vel occidi ^^.

13. — Jubet nobis Dominus Christus : « Cum vospersccuti fuerint homines in civilate isla, fugite in alteram ; quod si in ea vos persoquentur. fugite in aliam. Amen dico vobis, non consummabitis civitales Israël, donec veniat Filius hominis. » (Matth., X, 23). Si de Judœis et paganis nobis prœmonet, lu qui christianum te memoras, dira facta gentilium non debes imilari. An sic Deo servitis, ut veslris manibus occidamur? ErraLis, erratis, si hoc creditis, miseri. Nam non habet Deus carnifices sacerdoles ^^.

14. — Clamât rursus de ca^lo Dominus Christus ad Paulum : « Saule, Saule, quid me persequeris ? Durum est tibi contra slimulum calcitrare. » (Act. opost,, IX, 4-3). Saulus tune diclus est, ut ei postmodum baplisma componeret nomen. Vobis ergo non durum est Christum toties persequi in sacerdolibus suis, Domino ipso clamante : « Ne teligeritis christos meos » ? (Psalm. 104, 15). Sanctorum compu laie tôt funera, et vivacem Christum loties occidistis. Postremo, si sacrilegus non sis, sanctus esse non pôles homicida^'.

15. — Ergo, ut diximus, Dominus Christus clamavit ad Paulum : « Saule, Saule, quid me persequeris ? Durum est tibi adversus stimulum calcitrare ». Dixit aulem Paulus : « Quis es, Domine? ». Eique responsum est : « Ego Christus Nazarenus, quem tu persequeris ». Et ille tremens ac stupens dixit : « Domine, quid me vis facere? ». Et Dominus ad illum : « Surge, et inlra in civitalem, et

11) Ibid., TI, 18, 40. 13) Jhid., 11, 19, 42. — Cf. 111, 50, 61.

12) Ibid., 11, 18, 40. — Cf. I, 26, 28. 14) bid., Il, 20, 44.

RESTITUTION d'oUVRAGES DO.HA.TISTES 315

dicetur tibi quid te oporteat facere ». Et inlerpositis : « Siirrexit autem Sauliis de terra, apertisque oculis suis nihil videbat ». iiltrix furoris cœcitas, oculorum persequenlis lumen obnubilas, solo baptismo recessura ! Videamus ergo in civitale quid gessit. « Inlroiit, inquit, Ananias ad Saulum, et, cum imposuisset ei manus, ait : Saule frater, Dominus misit me Jésus, qui visus est libi in via qua veniebas, ut videas et implearis Spiritu sancto. Gonfestim ceciderunt ab oculis ejus tanquam squamiD, et visum recepit, et surgens baptizatus est. » [Act. apost., IX, 4-18). Guni ig-ilurPaulus, a crimine persequendi baptisrao liberatus, oculos sumpserit innocentes : cur non vis, persecutor et traditor cœcus falso baptismale, ab iis quos insequeris baptizari ?^''

16. — A.t enim, constanter opponitis, dixit Apostolis Christus : « Qui semel lotus est, non habet causam nisi pedes lavandi, sed est mundus totus. » — Si verba ista plene discutias, subsequentibus obtineris. Sic namque locutus est, dicens : « Qui semel lotus est, non habet causam nisi pedes lavandi, sed est mundus totus. Et vos mundi estis, sed non omnes. » (Joann., XIII, 10-11). Hoc autem dixit propter Judam, qui eum fuerat traditurus. Quisquis ergo traditor factus es, baptismum perdidisti. Denique, postquam ipse damnatus est traditor Christi, Apostolos undecim sic plenius confirmavit : « Jam vos mundi estis, propter sermonem quem locutus sum vobis. Manete in me, et ego in vobis. » (Joann., XV, 3-4). Et iterum bis undecim dixit : « Pacem meam do vobis, pacem meam dimitto vobis. » (Joann., XÏV, 27). Cum hœc ergo, damnato ut diximus traditore, Apostolis undecim dicta sint, vos quoque traditores similiter pacem et baptismum non habetis ^^.

17. — Quod si nos bis baptismum facere dicitis, imo vos facitis qui occiditis baptizatos : non quia baptizatis, hoc dicimus, sed quia, unumquemque dum occiditis, sanguine suo facitis baptizari. Etenim baptimum aquo) vel spiritus, extorto sanguine martyris, quasi factum est geminum. Sic autem ipse quoque Salvator, baptizatus primitus a Joanne, baptizandum sese professus est iterum, non jam aqua nec spiritu, sed sanguinis baptismo, cruce passionis, sicut scriptum est : « Accesserunt ad eum duo discipuli, filii Zebedœi, dicentes : Domine, cum veneris in regnum tuum, fac nos sedere unum ad dexteram tuam, et alterum ad sinistram. Respondit eis Jésus : Diffîcilem rem petitis. Numquid calicem, quem ego bibi turus sum, potestis bibere? et baptismo, quo ego baptizor, baptizari? Dixerunt illi : Possumus. Et ait illis : Calicem quidem, quem ego bibiturus sum. bibere poleslis; et baptismo, quo ego baptizor, baptizabimini » (Marc, X, 3a-.39); et cetera. Si hœc duo sunt baptismata, vestra nos laudatis invidia, profitemur. Cum enim noslra corpora occiditis, bis baptismum facimus, sed baptismo nostro et sanguine baptizamur, ut Christus. Ërubescite, erubescite, persecu tores ; si-

15) Mil., n, 21, 47. Kî) Ihid., H, 22, 4îi-Ô0.

miles Christo martyres facitis, quos post aquam veri baptismatis sanguis baptista perfundit ''.

18. — At enim in eodem perduratis : a Qui semel lolus est, non habct causam nisi pedes lavandi. » (Joann., XIII, 10). — Semel est quod habet auctorem ; semel est quod yeritas firmat. Nam, cum reus falsa committas, bis baptisma ego non facio, quod semel ipse non facis. Nam, si veris falsa permisceas, iisdem saepe vestigiis verum falsitas imitatur. Sic, sic hominem simulât naturœ pictura verum, qu;e coloribus exprimit i'alsas faciès Ycritatis. Sic, sic speculi nitor vultum rapit, ut revocet oculos intuentis ; sic, sic offert proprios venientibus vultus, ut ipsa sibimet invicem faciès venientis occurrat; tantumque valet munda fallacia, ut ipsi se, qui pervident, oculi quasi in altero sese cognoscant. Ipsa quoque umbra, cum steterit, imagines geminat magna ex parte mendacio dividens unitatcm. Numquid ideo verum est, quia figura mentitur? Sed aliud est hominem pingere, aliud generare. Nam quis patri filios exoptanti falsos fîngit infantes? aut quis picturœ mendacio veros hajredes exspectet? Profecto démentis est ànimi, dimisso eo quod verum est, amare picturam '■^.

19. — At enim dicit apostolus Paulus : « Unus Deus, una fides, unum baptisma. » {Ephes., IV, 5). — Unum nos profitemur ; nam certum est eos, qui duo existimant, insanire. Verum, ut aliquidcomparem, solem geminum videri furiosis, licet nubes cœrulea sœpe concurrat, ejusque decolor faciès splendore percussa, dum radii solis ab eadcm redeunt, quasi proprios radios emittere "videatur; sic, sic in fide baptismatis aliud est quœrere imagines, aliud agnoscere. A'^eritatem '''.

20. — Sed, ut hœc minora discurram, numquid jus dicit, qui non est curiœ magistratus, aut id quod dixerit jus est, cum privati persona publica jura perturbet? An non magis reus non modo non prodest, sed cum eo quod confîcit falsarius obtinetur? Aut, si quisquam carmina sacerdotis memoriter teneat, numquid inde sacerdos est, quod ore sacrilego carmen publicat sacerdotis-"?

21. — Omnis enim potestas ex Deo est (Roman., Xlll, 1), non in liomine potestatis ; sicut Pontio Pilato respondit Dominus Jésus Christus : « Non haberes in me potestatem, nisi esset tibi desuper data. » (Joann., XIX, H). Et iterum dicente Joanne : « Non potest liomo facere quidquam, nisi ei datum fuerit de cœlo. /) (Joann., III, 27). Doce igilur, traditor, simulandi mysteria quando acceperis potestatem -^

22. — Licet enim unum sit baptismum, tribus tamen est gradibus consecratum. Dédit aquam Joannes sine nomine Trinitatis, sicut ipse professus est dicens : « Ego vos baptizo in aqua pœnitentia) ;

17) IhUL, 11, 2:-5, .'->1. 20) Ibid., H, 29, (!(!; .30, CS.

18) Iliid., Il, 24, 56; 2.5, ÔS ; 2(), CO. 21 )lbid., Il, ÎH, 70. l'J) Ibid., 11, 27, 62; 28, 64.

RESTITUTION d'oUVRAGES DONATISTES 317

alius veniet qui fortior me est, cujus non sum dignus calceamenta portare; ipse vos baptizat in Spiritu sanclo et igné. » (Matlli., III, il). Dédit Spiritum sanctum Cliristus, sicut scriptum est : « Sibilavit in faciem eorum, et dixit : Accipite Spiritum sanctum. » (Joann., XX, 22). Ipseque ignis Paraclclus crépi tanlibus flammis ardescens in Apostolos supervenit. vera diviriitas, quoc accendere visa est, non ardere, sicut scriptum est : « Factus est subito de cailo sonus, tanquam vi magna spiritus l'erretur, et replevit totam domum ubi erant sedentes Apostoli. Et vistO sunt distributcc.linguœ tanquam ignis, sedit autcm super unumquemque eorum ; et repleti sunt omnes Spiritu sancto, et cœperunt loqui variislinguis, sicut Spiritus sanctus dabat eloquium eis. » {Act. apost., II, 2-4)"--.

2'.]. — Tu vero, persécuter, vel aquam pamitentiio non habes, qui non Joannis occisi, sed occisoris Herodis rétines potcslatcm. Tu igitur, tradilor, Spiritum sanctum Chrisli non habes; etenim morli Cliristus est tradilus, non ad mortem tradidit Christus. Tibi ignis in spiritu apud inferos vivax est, qui, jejunisapicibusa}stuans, membra tua per sœculum al'Ilare valcat, non finire ; sicut scriptum est de reorum in inferno supplicio : « Ignis eorum non exstinguelur. » (Isai., LXVI, 24)23.

24. — Sed, utpiene discutiam baptismum Trinitatis, dixit Apostolis suis Dominus Christus : « Ile, baptizale génies in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, docentes cas servare omnia qua> cumque mando vobis. » (Mattli., XXVIII, 19-20). Quem doces, traditor? Quem condemnas? Quem doces, traditori^ Quem occidis? Poslremo, quem doces ? an quem feceris homicidam ? Quomodo igitur JjapLizas in nomiae Trinitatis? Patrem Deum diccre non pôles. Nam, cum dixerit Dominus Cbristus : « Beali pacifici, quia filii Dei vocabuntur ! » (Matth., V, 9), tu, qui pacem animi non habes, Deum non habes patrem. Quomodo aulem in nomiue Filii baptizas, qui tradis ipsum, qui Filium Dei non uUis passionibus nec crucibusimitaris ? Quomodo autem baptizas in nomine Spiritus sancti, cum Spiritus sanctus in illos Apostolos vcnerit, qui non fuerant tradilorcs ? Cum igilur Deus vobis genitor non sit, nec aqua baptismalis vere nascimini ; nemo veslrum penitus nalus est, nec patrem haljctis, impii, nec matrem. Vos ergo hujusmodi non dcbco baplizare, etsi, ut carnem Jud;ei quasi baptizant, millies vos lavelis-'?

25. — Nam, si illos AposloUs licuit baptizare, quos pamilentiaî baptismo Joannes abluerat, mihi vos baplizare sacrilegos non liccbit? Nequc enim Spiritus sanctus in qucmquam manus impositionc pontilîcis potcrit inseri, nisi aqua pura^ conscientitc priccesserît generatrix. Qui utiquc Spiritus sanctus in vos vcnire non potuil, quos non vel p<unilentiic baptismus abluil; sed picnitenda, quod verum est, aqua poUuit Iraditoris '-"'.

22) Ihid., II, ;î2, 72 cl 7o-7r). 24) !hi,l., II, .'!;!, 77.

28) Ibui:, \l, ;52, 72. 25) lùitt., IL :M, 7'J; .-55, 81; :!(), S3.

26. — Sed, ut lia3C ab Aposlolis facta prœluceant, eorum Aclibus edocemur, sicut scriplum est : « Factum est autem dum Apollo esset Gorinthi; Paulus, perambulatis superioribus partibus, Yenit Ephesum. Et, cum invenisset quosdam discipulos, dixit illis : Si Spiritum sanctum accepistis credentes ? At illi dixerunt : Sed neque si est Spiritus sanctus audivimus. Dixitque Paulus : In quo ergo baptizati estis? Et responderunt dicentes : Joannis baptismo. Ait autem Paulus : Joannes baplizavil baptismo paenitentiœ, plebi dicens, in eum qui venturus esset post ipsum ut crederent, hoc est, in Jesum Ghristum Dominum nostrum. Quo audito, baptizati sunt in nomine Domini nostri Jesu Ghristi. Et, cum imposuisset illis manus Paulus, venit Spiritus sanctus super illos. Loquebantur autem variis linguis, et prophetabant. Et erant omnes viri fere duodecim. » (Act. apost., XIX, 1-7) 2«. ,

27. — Si igitur illi sunt baptizati, ut Spiritum sanctum reciperent, cur non vos, si sanctum vultis Spiritum sumere, post vestra mendacia veram percipitis novitalem? Qui si maie hoc facimus, quare nos quœritis? aut certe, si crimen est, Paulum primitus condemnale ; qui utique Paulus quod jam fuerat abluit, nos autem in vobis quod nondum est baptizamus. Non enim vos, ut sœpe jam diximus, vero baptismate tingitis, sed inani vocabulo falsi baplismalis inCamatis-^.

28. — Si vos tenere Calholieam dicitis, Gatholicos illud est c|uod grœce dicitur unicum sive totum. Ecce in loto non estis, quia in partem cessistis. Sed non est pars tenebrarum contra lucem, nec pars amaritudiriis cum melle. Non est pars vitœ cum morte, non est pars innocentiœ cum reatu. non est pars aqiuu cum sanguine. Nec amurcfu cum oleo pars, liceL sit fiuculenta cognatio ; sed cuncta rcproba delluent. Ipsa est sentina vitiorum, dicente Joanne : « Ex nobis exierunt, sed non sunt de nobis ; nain, si essenl de nobis, permansissent utique nobiscurn. » ( / Joaiiii., 11, 19). Non est aurum cum sordibus suis : omnia preliosa purganlur. Scriptum est namquc : « Sicut aurum probat fornax, ita et justos vexatio tribulationis. n {Sapienl. III, G). Nou est pars crudelilas mansucludinis, nec reiigio sacrilegii, nec pars Macarii penitus potest esse nostra, quia rilus nostri similitudineni maculât. Acies namque inimica non pars esl, qucC implet nomen hostile; qu;u si vere pars dicitur, sentenlium congruam Salomonis incurret : « Pereat pars eorum de teria. » (Proverb., II, 22)'«.

29. — Paulus quoque aposlohis clamât : (( Nolile jugum ducere cum infidelibus. Quvo enim parlicipalio justilia.' cum iniquitale? aut qute socielas luminis cum tenebris ? Qu<o aulem conventio Clirisli ad Bclial '•) aut qu;e pars fideli cum infideli ? » (77 Corinlh., VI, ii-l5). Et iterum docuit ne schismata nascerentur : « Dico autem vobis quod unusquisque vestrum dicil : Ego quidem sum Pauli ; ego

2G) fhid., II, :î7, 85. 28) lùid., 11,88, 90; 39, 92.

27) JbiiL, II, ;}7, 85 et 89.

RESTITUTION d'oUVUAGES DONATISTES 319

autem Apollo; ego \ero Cephœ ; ego autem Christi. Numquid divisus est Ghristus? Numquid Paulus crucifîxus est pro vobis? aut in nomine Pauli baptizati estis? » (/ Corinth., I, 12-18). Si rudibus, si justis Paulus lîuîc dixit, ego vobis injustis hœc dico : Numquid divisus est Ghristus, ut vos ab Ecclesia scinderetis^^?

30. — Numquid pro vobis laqueo suo Judas traditor mortuus est, aut ejus vos moribus tingitis, cujus facta sectantes, raptis thesauris Ecclesiœ, nos Christi ha)redes potestatibus saiculi venumdatis? Nos enim, ut scriptum est, baptismo nostro Christuminduimus traditum {Galat., m, 27), vosvestro contagio Judam induitis traditorem.. Sed, si istœ sunt partes, niliil nobis prccjudicant nomina compartis. Duœ namque viaj sunt : una angusta, qua pergimus ; altéra est impiis, qua peribunt; et tamen longe discernitur vocabuli a^qualitas, ne via justitiœ consortio nominis maculetur '-"*.

31. — Primo Psalmo David beatos et impios séparât, non partes scilicet faciens, sed ab omnibus impiis separans sanctitatem : « Bealus vir qui non abiit in concilio impiorum, et in via peccatorum non stetit ». Ad viam justitiœ redeat, qui erraverat ut periret, « Et super cathedram pestilentiœ non sedit ». Cum ita commoneat, o miseri, quid sedetis ? u Sed in lege Domini voluntas ejus, et in lege Domini meditabitur die ac nocte. Et erit velut lignum quod plantatum est circa decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo. Et folium ejus non decidet ; et omnia, quiocumque fecerit, prospéra procèdent. Non sic impii, non sic; sed tanquam pulvis quem projicit ventus a facie terrœ ». Implet oculos, ut excœcet. « Propterea non exsurgent impii in judicio, neque peccatores in concilio justorum. Quoniam scit Dominus vias juslorum, et iter impiorum periet. » [Psalm. 1, 1-6)^^.

32. — Nostri autem baptismatis laudes idem psalmographus dccanlavit : « Dominus pascit me, et niliil mihi décrit; in loco pascuœ ibi me collocavit. Super aquam rcfeclionis educavit me, animam meam convertit. Deduxit me super semitas justitiœ propter nomen suum. Nam, et si ambulavero in medio umbrœ mortis » ; si me, inquit, persecutor occidat, « non timebo mala ; quoniam lu mecum es, Domine. Virga tua et baculus tuus ipsa consolata sunt me ». Inde vicit Goliam oleo chrismatis lorioata. u Parasli in conspectu meo mensara, adversus eos qui tribulant me. Impinguasti oleo caput meunijCt calix tuus inebrians perquam optimus. Et misericordia tua subsequetur me omnes dies vitœ meœ ; ut inhabitem in domo Domini, in longitudinem dierum. » {Psalm. 22, 1-6)'''.

33. — At ne vos sanctos esse dicatis ; primum id assero, quia, qui non fuerit innocens, non habet sanctitatem. Nam, si Legem, perfidi, nostis, sine injuria ipsius Legis hoc dixerim, banc et diabolus novit.

29) Ibid., H, 10, or,; 41, 97; 42, 99. ;-^I) Ihid., H, 46, 107.

:50) IbkL, U, 4;3, 101 ; 44, 103; 45, 82) Ibid., Il, 47. 109.

Namque Domino Deo, in causa Job justi, quasi justus ita de Lege responcUt, sicut scriptum est : « Dixit Dominiis diabolo : Respexisti in pueriim mcum Job, quia non est similis illi in terra, liomo sine malitia, verus Dei cultor, abstinens se ab omni malo, perseverans in simplicitate ; tu autcm potisti ut omnem rem illius perderes sine causa. Et respondit diabolus, et dixit Domino : Corium pro corio, et omne quodcumque habuerit homo pro anima sua dabit. » [Job, II, 3-4). Ecce leg-aliter loquitur, qui nititur contra Legem. Et iterum Dominum Ghrislum serraonibus suis sic ausus est attentare, sicut scriptum est : « Assumpsit diabolus Jesum in sanctam civitatem, et statuit enm super pinnara templi, et dixit ei : Mitte le deorsum; scriptum est enim : Quia angelis suis mandavit de te, ut manibus tollant te, ne forte olFendas ad lapidem pedem tuum. Ait Jésus : Iterum scriptum est : Non lentabis Dominum Dcum tuum. » (Mattb. , IV, 3-7). Nostis, inquam, sicut diabolus, Legem, qui in suis conatibus vincilur et in actibus erubescit^^.

34. — Sed, ut vestra singula destruamus, si sacerdotes vos dicitis, sic a Domino Deo dictum est pcr prophetam : « Ultio Domini super falsos sacerdotes. » (Cf. Niuner., XVI, 1 sqq.). Si catbedram vobis miseri vindicatis, ut superius diximus, habetis illam profecto quam David propheta psalmograplius pestilentiœ cathedram pronuntiavit {Psalin. 1, i); vobis enim juste relicla est, quia eam sancti sedere non possunt. Si sacrificia vos facere judicatis, de vobis quippe nequissimis Deus ipse sic dicit : « Facinorosus, inquit, qui sacrificat mihi vilulum, quasi canem occidat; et qui ponit similaginem, quasi sanguinem porcinum fundat. » (Isai., LXVI, 3). Scitote vestruin sacrilicium, qui Immanum sanguinem jam fudislis. Et iterum : « Sacrificia eorum quasi panis luctus; omnis qui manducabit ex illo, inquinabitur, « (Ose., IX, 4)'''.

33. — Si precem Domino facitis aut funditis orationem, nihil vobis penilus prodest. Veslras enim débiles prcces cruenta veslra conscientia vacuat; quia Dominus Deus puram magis coriscientiam quam preces exaudit, Domino Christo diccnte : « Non omnis qui dicll mibi, Domine, Domine, intrabit in regnum cœlorum; sed is qui facit voluntatem Patris mei qui in ca;lis est. » (Matth., VII, 21). Voluntas Dei utique bona est; nam ideo in sacra Oratione sic petimus : <( Fiat voluntas tua in caUo et in terra » (Matth., VI, 10), ut, quia bona ejus voluntas est, nobis qu;B bona sunt largiatur. Vos ergo voluntatem Dei non facilis, quia mala qnotidie perpetratis ^^

30. — Si vero forte, quod nescio, d;emonia pellitis, nec in vobis proderil; quia nec fidei vcstr;c ncc mcrilis cedunt ipsa da;monia, sed in nomine Domini Jesu ChrisLi pclluntur. Etsi prorsus virtutcs et mirabilia faciatis, proptcr vesiram nequitiam nec sic vos Dominus novit. Domino ipso dicenle : « Mulli dicent mihi in illo die : Domine,

m) Ihid., U, -IS, m ; 49, 113. 85^ Ibid., Il, 5:5, 12].

;i'l) Ibid., Il, 50, 115; 51, 117; 52, 119.

RESTITUTION d'oUVRâGES DONATISTES 321

Domine, in nomine tuo prophetavimus, et in tuo nomine dacmonia ■ejecimus, et in tuo nomine Adrtutes multas fecimus. Tune dicam illis, quoniam non novi vos; discedite a me, opcrarii iniquitatis. » (Matth., VII, 22-23) ^^

37. — Quod et si, ut ipsi putatis, Domini legem pure sequimini, de ipsalegesanctissimalegaliterdisputemus. Dicit apostolusPaulus : « Bona est lex, si quis ea légitime utatur. « (/ Tiinoth., I, 8). Lexergo quid dicit? « Non occides », Quod semel fecit Gain parricida, vos fratres sœpius occidistis. Dictum est : « Non mœchaberis ». Unusquisque vestrum, si carnaliter castus sit, spiritual! 1er mœchus est, quia adultérât sanctitatem. Dictum est : « Falsum teslimonium non reddes ». Cum rcgibus sœculi nos vestra tenere mentimini, nonne i'alsa conflatis ? Dictum est : « Non concupisces rem proximi tui. » (ExocL, XX, 13-17). Vos noslra diripitis, ut pro vestris habealis. Qua igitur lege vos christianos ostenditis, cum legi contraria faciatis^''' ?

38. — Dicit autem Dominus Christus : « Qui fecerit et sic docueril, maximus vocabitur in regno caîlorum ». Sic autem vos miseros damnât : «Qui resolverit unum ex bis mandatis, minimus vocabitur in regno ca'lorum. » (Mattb., V, 19). Et itcrum : « Omne pcccatum quod peccaverit homo, extra corpus est; qui autem peccaverit in Spiritu sancto, non ei remiltetur, nec in hoc saîculo, ncc in futuro. » {/ Corinth., VI, 18; Malth., XII, 32) -^s.

39. — Divina vcro mandata quibus rébus impletis ? Dicit Dominus Christus : « Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum cœlorum ». Vos persequendi malitia furoris divitias exlialatis. « Beati mansueti, quoniam ijDsi possidebunt terram ». Vos igitur immansueti terram et cailum pariter perdidistis. u Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur ». Vos, nostricarnifices, Ingénies facitis, non liigetis. « Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur ». Vobis haîc justilia est, ut nostrum sanguincm sitiatis. « Beiili miséricordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur ». Vos quando miséricordes appcllem, cum pœnas justis ingeritis? an commimionem nequissimam, dum animas inquiuatis ? <( Beati qui puro sunt corde, quoniam ipsi Deum videbunt ». Qiiando Deum videbilis, qui immunda malitia cordis gerilis ciccitatem? (( Beati pacifici, quia ipsi fîlii Dci vocabuntur. » (Matlh., V, 3-9). Vos pacem scelere fmgitis, et bello quaîritis unilatem ■*".

40. — Cum dicat apostolus Paulus : a Obsecro vos, fratres, ego vinctus in Domino, ut digne ambulclis vocalione qua vocati eslis, cum omni humilitale et mansucludine, cum patienlia sustinenles invicem in charitale, sollicite agonies scrvare unilalem Spirilus in conjunctione pacis. » {Ephcs., IV, 1-3). Vobis dicit prophcta : a Pax,

8(!) Tbid., II, r>t, 12:5; 55, 125. .38) Ibid., II, Gl, i;57; 62, 139.

■M) Ibld., U, 56, 127 ; 57, 12") ; 58, 131 ; Md) Ibid., IJ, 08, 141 ; M, 1-13 ; 65, 115;

59, 133; liO, 135. 06, 117; 67, IW ; 08, 151 ; 68, 153.

pax, et ubi est pax? » (Jerem., VIII, M), a Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum cœlorum. » (Malth., V, 10). Vos beali non estis, sed beatos martyres facitis, quorum scilicet animabus ca)li repleti sunt, corporumque memoria [ernu floruerunt. Vos ergo non colitis, sed facitis quos colamus'".

41. — Gum ergo falsando mandata beati non sitis, vos divinis sententiis Chrlstus Dominus condemnat : « Vœ aulem vobis, Scribaj et Pharisa3ihypocrita3, quia clauditis regnum cœlorum ante homines; vos enim non in Ira lis, et neque inlroeuntes sinitis. Yœ vobis, Scriba3 et Pharisaîi hypocritœ, quia circuilis mare et aridam, ut faciatis unum proselytum; et, cum faclus fuerit, facitis eum fîlium gehennœ duplicius quam vos. Vœ vobis, Scribœ et Pharisœi hypocritœ, qui decimatis mentliam et anethum et cyminum, et relinquitis quœ graviora sunt legis, judicium et miscricordiam et fîdem. ILec autem oportebat fieri, et illa non omiltere. Duces cœci, liquanles culicem, camelum autem glutientes. Yœ vobis, Scribœ et Pharisœi hypocritœ, quia similes estis monumentis dealbatis, quœ a loris parent hominibus speciosa, intus autem plena sunt ossibus mortuorum et omhi spurcilia; sic et vos a foris quidem paretis bominibus justi, intus autem pleni estis bypocrisi et iniquitate. » (Mattli., XXllI, 13; 15; "23-24; 27-28) ''^

42. — Sed nos christianos ista non terrent. Quod enim estis maie facturi, a Cbrislo Domino baijcmus anle mandatum : « Millo, inquit, vossicuL oves in medio luporum. » (Mattli., X, 16). Lupinam rabiem vos impletis, qui non aliter Ecclesiis insidias facitis aut paralis, quam lupi ovilibus inbiantes, pernicie semper atqueimpetu, suffeclis sanguine faucibus, iram aniielantem respirant. miseri traditores, inipleri quidem Scripturam sicdecuit; sed in vobis hoc doleo, quod partes malitia) vos implcre meruistis''-.

43. — Nobis autem Dominus Clirîslus contra veslra feralia palientiani simpliceni innocentiamque mandavit. Quid enim dicit? u Mandatum novuni do vojjis, ut diligatis inviccm, quomodo dilexi vos »; et : « in lioc scient omnes quia inci discipuli estis, si dileclionem liabueritis in iiivicem. » (Joann., XIII, 34-35). Paulus quoquc aposlolus, cum pet'secutioncs imiiiensas ab omnibus gentïbus paterelur, a falsis fralribus perlulit graviores, sicut de se ipse tesUiturj fréquenter afllicliis : a Periculis ex gcnliJJiis, periculis ex génère, periculis a falsis ffalribus. » {II Corinlh., XI, 2G). Quique itcrum dicit : « Imilatorcs mei eslote, sicnl et ego Clirisli. » (/ Corinlh., IV, 16). Cum igilur nos faisi fratrcs appelilis, l'auli magislri i^alientiam sub nostris pcricnlis iruitanmr '•'.

44. — Xani qualis fides in vobis est, qua:; non lialjet cliarilatem ? l^mlo ipso dicenle : a Si linguis hominum loquar et angelorum

-10) //;/(/., II, G!), 155; 70, 157; 71, 15!). -12) IhhL, IF, 7;i, 1G8; 74, 1(;5.

■11) Ihid., Il, 72, IGl. 'i.'î) Ihkl., II, 75, 1G7; 7G, 109.

scientiam habeam, cliaritatem aulem non haheam, ita sum tanqiiani asramentum tinniens aut cymbalum concrepans. Aut si habuero prophetiam et noverim omnia sacranienta et oninem scientiam, et si habuero omnem fidem, ita ut montes transl'eram, cliaritatem aulem non habeam, nihil sum. Et si dislribuero omnem substantiam meam pauperibus, et tradidero corpus meum ut ardeam, cliaritatem aulein non habeam, nihil mibi prodest. » {I .Corliilh., XIII, 1-3)".

45. — Et iterum : « Charitas enim inagnanima est et benigna; charilas non ajmulatur, non agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non qua3rit qua; sua sunt ». Vos aulem quœritis aliéna, (c Non irritatur, non cogitât malum. non gaudet super iniquitale, congaudel autem veritati; omnia tolérât, omnia sustinet; charilas nunquam excidet. » (/ Coriiith., XIIl, 4-8). Hoc est breviter dicere : Non persequitur charitas, non adversum ccteras animas imperalores inflammat, non aliéna diripit, non eliam homines, quos spoliarit, occidit ''"'.

46. — Poslremo, qua; est ratio persequendi? Vos. miseri, inlerrogo; si putatis forsitan vos aliqua legis auctoritate peccare, ego vero e contra respondeo Jesum Chrislum neminem perseculum. Et, cuiii aliqu;c sectiu Apostolis eidem suggerentibus displxerent (ita enim lidcm venerat facere, ut non cogeret homines, sed polius invitarel), dicunt illi Aposloli : Mulli in nominc luo manus imponunt et noijiscum non sunt. Dixil Jésus: Dimillile illos; si contra vos non sunt, pro vobis sunt (cf. Luc, l\, 4î)-.50). Sanclus vero aposlolus Paulus liaïc dicit : ci Onoquo modo, inquit, Cl.irislus annunlielui'. )> (Philij)/)., l, 18). Si igitur lanta polentia fidei non est aliquibiis advcrsata, qua tu ralione pcrsequeris, u\ C(-)gas homines inquinari'"'?

47. — Qiiod si cogi pcr logera aliqueui vel ad bona licuissct, vos ipsi, miseri, a nobis ad (idem purissimam cogi debuislis. Sed absit, absil a iiostra conscieutia, ut ad nostrain (idem aliquem compellauius. Dicit enim Do uinus Ghrislus : (( Xeiuo venit ad me, nisi quem Pater altraxeril. >; (Joann., VI, 44). (Jur autem vos noalii)crum arbilrinm unicuique sequi pcrmillilis, cum ipse Dominus Dcus liberum arhilrium dedcril hominil)US, viam tamcn juslilia» ostcndens, ne quis forsitan nescius deperirel. Dixil euim : Posui anlc le bonum et malum, posui ante le ignem el aquam; (juod volucris, clige. Ex quo vos arbitrio, miseri, vobis non aquam, sed ignem pulius elegislis. Sed lamen, inquil, bonum eligc ut vivas (cf. J'^crlcsiaslic, W, 17-18). Qui non vis bonum cligere, vivcrc te nolle damnasli '•.

48. — Numquid igilur ca'dcm vel schismalicis Dcus jussil iulVrri? Qui si omnino priecipercl, vos dcherclis occidi ab aliqui!)u.s Scylliis ac barl)aris, non tamen a christianis. Nequc enim Dominus Dcus humano sanguine aliquaudo laUatus esl, cum occisorem fralris Gain

44) ihid., Il, 77, 171. 8?, 181.

4ô) Ibiil., II, 78, 17H. 47) lùi.l., Il, SI', IS-i ; S-l, isr

■h-,/ Ihia., Il, 7y, 17ô; 8U, 177; SI, 17!);

in YÎta carniTice voluerit pcrmanere. Monemus vos ergo, si libenter ■audiatis, et, si non liljenter accipilis, admonemus, quia Dominus ChrisLus non occidcndi formam, sed moriendi, christianis instituit. Nam, si ita répugnantes diligeret, nollet pro nobis occidi'"'^.

49. — Ecce vobis plenissimum documentum, quod chrisliano non liceat in pcrnicic aliéna versari. Disciplina) autem liujus initium Petro est constitutuni, sicut scriptum est : « Percussit Petrus auriculam servi pi'incipis Juda;orum, et abscidit eam. Dixitque illi Jésus : Petre, reconde gladium tuum in tlieca. Qui enim gladio utitur, gladio morietur. » (Matth., XXVI, 51-52). Ergo, inquam,' morteni pro fide [potius] subeundam constiLuil, quam cuiquam pro oommunione faciendam. Cliristianitas enim mortibus proficit. Nam nemo fidelissiraus viverct, si mors a fidelibus timeretur. Dicit enim Dominus Cluistus : « Si granum tritici cadens in terram non moriatur, solnm manet; si aulem moriatur, multum fructum facit. » (Joann., XII, 2^-25)-'".

50. — Sed vos spinas atque zizania, non semina spargitis, cum quibus vos in summo judicio deceat concremari. Non maledicimus; sed omnis spinosa conscientia Dei sentenlia sic tenetur, Ubiest quod dicit Dominus Christus : « Si accepcris alapam, prœpara et alteram maxillam » ? (Matth., V, 39). Ubi est illud, quodsputain facie passug est, qui sputo suo sanctissimo cajci oculos patel'ecit? Ubi est quod dicit apostolus Paulus : « Si quis vos in faciem ca3dit » ? Ubi est quod itcrum dicit : « In plagis supra modum, in mortibus fréquenter, in carceribus abundantius »? {11 Corlnth., XI, 20; 23). Qua3 pertulit riiemorat, non quœ fccit. SulTccerat fîdei cliristiano) a Judœis liaec fieri; cur haec, miseri, perpetratis ^''?

51. — Quid autem vobis est cum regibus aœculi, quos nunquam Christianitas nisi invidos sensit? Quod ut breviter doceam, Machabîcos fratres rex persecutus est (// MacJidb., VII). Rex quoque très pueros, cum ipsesacrilegus esset, flammis nescius religiosis addixit (Daniel, III, 13 sqq.). Rex quaîsivit animam pueri Salvatoris (Mattii., Il, 16). Rex justissimum Danielem ferinis morsibus, ut putabat, objecit (Daniel, VI, 16 sqq.). Ipsumque Dominum Christum jadex nequissimus régis occidit (Matth., XXVII, 26). Inde est quod Apostolus clamât : « Sapientiam loquimur interperfectos, sapientiam non hujus sœculi, neque principum hujus mundi, quœ cvacuatur; sed loquimur Dei sapientiam in sacramento, quœ fuit abscondita, quam constituit Deus ante sœcula in gloriam nostram, quam nemo principum hujus sœculi cognovit. Si enim cognovissent, non utique Dominum majestatis crucifixissent. » (/ Corlnth., II, 6-8). Sed de pristinis regiljus paganis hoc diçtum sit^^

52. — Vos autem Imjus sœculi imperatores, quia christiani esse desiderant, non permittitis esse christianos, cum fuco et nebula

■l>!) riiid., ir, S5, 188; 80, 190; 87, 192. r,0] IbuL, If, m, 198; 91, 200.

•lil) Ibid., 11, 88, l'Jt; 89, 196. . 51) Ibid., II, 92, 202-205.

RESTITUTION d'oUVRAGES DONATISTES 325

vestri mendacii eosdem bona mente credenLes ad iniqiiitalem vestram prorsus addacitis, ut armis suis contra hostes reipuhlictc pra^parati». in Christianos incurrant, putenlque se suasionibus vestris Deo oflicium facere, si nos quos odistis occidant, dicente Domino Christo : <( Veniet, inquit, tempus ut qui vos occidcrit, putet se Deo officium facere. » (Joann., XVI, 2). Nihil igitur inleresl, vobis rnale docentibus, utram reges orbis terrarum, pagani (quod absit) an clirisliani esse dcsiderent; cum eosdem contra Chrisli familiam non cessatisarmare ^'-.

33. — Nescitis autem, aut potins non legislis, quod crimine hominem occidentis majus crimen est suasoris ? Jezahel in iiiortem hominis justi vel pauperis maritum suum excitavcrat regem, pari tamen supplicio vir et uxor amJjo perierunt {IH Reg., XXI, o sqq.). Neque enim vos aliter reges impellitis, quaiu ut Scupe subtilis suadeJa feminea reges iinpulit in reatum. Etenim per filiain uxor Ilerodis impetravit ac meruit in disco ad mensam caput Joannis aderri (Malth., XIV, 8-1 1). Pontium Pilatum Judœi sic coegerunt,ut Ghristum Dominum cruci suffîgeret, cujus sanguinem vindicein super se seniper ac suos manere voluerunt (Malth., XXVII, 24-20).. Ita vos igitur sanguine nostro peccanles obniitis. Non eniin, elsi judex percutiat, non vestru) nos potius calumni<'L' ferièrunt ■'■\

54. — Dicit enim proplieta David ex Doniini Chrisli persona : « Quare fremuerunt génies, et populi meditati sunt inania ? Astiterunt reges terrai, et principes convenerunt in unum, adversus Dominum, et adversus Chrislum ejus. Disrumpamus vincnla eorum, et abjiciamus a nobis jugum ipsorum. Qui habitat in cœlis, irridebil cos; et Dominus subsannabit iJIos. Tune loquetur ad eos in ira sua,, et in furore suo conturbabit eos : Ego autem constilulus sum rex ab eo super Sion montem sanclum ejus, prœdicans prteceptum ejus. Dominus dixit ad me : Filius meus es tu, ego hodie genui te. Pete a me, et dabo tibi gentcs haaredilatem tuam, et possessionem tuam terminos terne. Reges eos in virga fcrrea, et tanquam vas fîguli illos comminues. » {Psalm. 2, 1-9) -'K

35. — Ipsosque, id est reges, ne quasi ignari vel nescii perscqui cuperent christianos, lus prscceptis admonuit, ne périrent. Quai illos pra3cepta, quia nesciunt, utinam doceremus ! Aut certe vos illis sine dubio ostenderetis, si velletis ut viverent; vel certe, quod tertium est, ipsos sibimet légère vestra malilia permisisset. Primus Davidicus Psalmus illis omnino suaderet, ut christiani viverent et regnarent; quos quidem maie decepistis, dum vobis sese commiltunt. Vos nanique illis quœ mala sunt fingitis, et quœ bona sunt occultatis. Hoc tandem legant vel serius, quod olim légère debuerunt. Quid enim dicit? « Et nunc, reges, intelligite; erudimini, qui judicalis terram. Servite Domino in timoré, et exsullate ei cum Ireraore;

52) Ibid., II, 92, 202 et 200. 5-1) /LUI., U, 92, 202. — Cf. De unilale

oi] Ibid., II, 92, 202. Eccksue, 8, 2U.

apprehendile disciplinam, ne quando irascatur Dominus et pereatis de via justa. Cum exarserit quam cito ira ipsius super vos, beati omnes qui coiifidunt in eo. » {Psalni. 2, 10-13). Imperatores. inquam, suasionibus premilis, ut Pilatum, quem, ut diximus, Judtei presserunt, licet ipse claïuaverit lavans publiée manus : « Liber sum a sanguine hujus jusli. » (Malth., XXVIl, 24), Tamen quomodo polest acrimine mundus esse qui fecit''^'?

56. — Sed, ut vetera taceam, in vestris exemplis adverlite imperatores quam plures ac judices veslros persecutionem nobis faciendo periisse, Ul relinquam Neroncm, qui primus est perseculus christianos, Domilianum simililer Neronis maximam parlem, Trajanum, Getam, Deciuin, Yalerianum, Diocletianum, periit etiam Maximianus : qui cum llvura prcudicaront, incensis codicibus dominicis, primus Marcellinus, episcopus Romanorum qui fuit, sed et Cartliaginis Mensurius, et Ca'cilianus, ex ipsis sacrilegis Hammis ut favillaî vel cineres romanserunt. Tburis enim conscientia omnes implicuit, qui Mensurio consensislis. Periit Macarius, periit Ursacius, cunctique Comités vestri, Dei pari 1er vindicta perierurit. Ursacium namque Ijarbaricapugna proslratum Siiivisunguibusalitescanumque avidi dentés morsibus discerpserunt ^^.

o7. — Nonne idem vcstro inipulsu percussor est, qui, ut rex Acbab, quem diximus a niuliere persuasum, justum pauperem occidit {III nef].,X\l, 13 sqq.). I ta nos quoquejustos el pauperes (circa opem dixerim mundanani, nam gratia Dei in nobis non est pauper) non desinitis jugulare. Non enim (si lamen manu non facitis) non lingua carnifice bominem jugulatis. Scriplnm est enim: « Mors et vilain manibus lingujjo. » {Proverb.,. XVIII, 21). Omnes ergo qui occisi sunt, tu, qui suasor es, occidisli. Neque enim manus carnifîcis nisi lingua tua fervescit, et iile dirus pecloris calor in aliénum sanguinem vcrbis luis accenditur, sanguinem justum sui vindicem diffusons^^.

58. — Ul)i lex Dei, ubi cliristianilas veslra est, si cœdes et mortes facitis ac ju])etis'i' Si amicos nos vullis, quare invilos allrahitis? Si autem inimicos fingilis, cur occiditis inimicos? Quœ aulem ratio est, qua)ve inconslanlia vanilatis, quod, cum nos falso vocabulo dicatis liœreticos, communionem noslram magnopere cupialis? Eligite tandem de duoljus alterum quid dicatis. Si innocenlia vobisest, cur nos ferro sectamini ? Aut, si reos nos dicitis, quid nos quœritis innocentes? Postremo, ut sa^pe jam diximus, qualis est veslra pra)'sumptio, ut de regibus prœsumalis, dicente David : « Bonum est sperare in Domino, quam sperare in principibus. » {Psalm. 117, 8-9) •'«.

59. — Vos, vos, miseri, appelle, qui, perseculionum metu perler-

bn] Contra liUeras PcUUnnl, JI, 92, •'57) Ihid., Il, 92, 202.

202-203 i:i 210. 58) llihl., II, 98, 214 ; 94, 21(5 ; 95, 218 ;

56) Ibid., Il, 92, 202 cl 207-209. 9(i, 220; 97, 22.'3.

RESTITUTION d'oUVRAGES DONATISTES 327

riti, dum vestras divîtias, non animas qua3ritis, non lam fidem perfidam traditorum diligilis, quam contra ipsorum maliliam, quorum Yobis patrocinia comparastis. Non aliter quam ut naufragi in fluctibus fluctus subeunt ruituros, satque in magno vittu periculo appetunt quod timetur; velut tyrannicus furor, ut neminem metuat, vult cum suo periculo vel timeri : sic, sic ad arcem malitia) confugitis, innocentium damna vel pœnas sine vestra formidine spectaluri. Si hoc est vitare periculum, fugere sub ruinam ; necnon etiam damnabilis fides est, fidem latroni servare. Postremo démentis lucri commercium est, vestras animas perdere, ne divitias amittatis. Dicit enim Dominus Christus : « Si omnem mundum lucri facias et animam tuam perdas, quam dabis commutationem pro anima tua?))(Matth.,XVI, 26)'^«.

60. — Nos autem pauperes spirilu non divitiis metuimus, sed divitias formidamus. Nos, nihil habentes et omnia possidentes {II Coi'inth., Yl, 10), censum animam credimus, nostrisque pœnis et sanguin^ œlernas divitias ca3li mercamur. Sic idem Dominus dicit: Qui perdiderit substantiara suam, centuplum recipiet eam (cf. Matth., XVI, 25; XIX, 29). Nos timoré Dei, quo Advimus, pœnas et mortes, quas gladio facilis, non timemus. Sed id eolum denique fugimus, quod communione nequissima animas jugulatis, Domino ipso dicente : « Nolite timere eos qui corpus occidunt, animam enim occidere non possunt; sed timete potius eum qui l:abet potestatem corpus et animam mittere in geliennam ignis. » (Maltli., X, 28) '^".

61. — Vos ergo,qui falsissimo baptismo vullis lavari quam nasci, non solum vestra delicta non ponitis, verum animas vestras reorum criminibus oneratis. Ut enim aqua nocentium a sanclo Spiritu vacuata est, ita plane referta est criminibus tradilorum. Quicumque igitur miser ab Imjusmodi baptizaris, si mendacio carere volueris, perfunderis falsitate. Si delicta carnis volebas excludere, reorum accedenle conscientia, percipies et reatum. Si avaritiaî flammam volebas exstinguere, perfunderis fraude, perfunderis scelere, perfunderis et furore. Postremo, si credis quia accipientis et dantis est fides, ab eo, qui interficit liominem, sanguine perfunderis fratris. Ita agitur ut, qui ad baptismum innocens vénéras, a baptismo redeas parricida*^^

62. — Imltamini saltem proplietas, qui suas animas sacras falso baptismate decipi timuerunt. Dixit namqueprimitus Jeremias,apud impios liomines aquam esse mendacem. Aqua, inquit, mendax non habet fidem (Cf. Jerem,, XV, 18). Dixit quoque David : « Oleum peccatoris non unguet caput meum. » {Psalm. 140, 3). Quem igitur asserit peccalorem ? Me, qui tua scelera patior, an le, qui pérsequeris innocentem ? Unguentum vero concordiic sic in fratribus laudat : « Ecce quam bonum et quam jucundum, Jiabitare fratres in unum.

59) Ibid., Il, 98, 225. (51) Ibid., 11, 101, 231-2BB.

60) Ibid., II, 9Î), 227; 100, 229.

Tanquam unguentum in capite, quod descendit in barbam, barbam Aaron, quod descendit in oram vestimenti ejus ; sicut ros Uermon, qui descendit in montera Sion. Quoniam ibi mandavit Dominus benedictionem, et vitam usque in sfcculum. » (Psalm. 132, 1-3). Sic, inquit, ungitur unitas, sicut uncti sunt sacerdotes ^^.

63. — Va3 igitur vobis, qui, violando quod sanctum est, rescinditis unitatem, propheta dicente : Sipeccaverit populus, orabit pro eo sacerdos ; si autem peccaverit sacerdos, quis orabit pro eo ? (Cf. / Eeg., II, 25). Ac, nese vindicet a delicto qui laicus est, hocinterdicto tenetur : «Ne communicespeccaLis alienis. » (1 Timoth., Y, 22). Ilac iterum sententia ipse Apostolus comparât conscientiœ mala? consortes: « Et qui faciunt ea, inquit, et qui consentiunt taiia facientibus, digni sunt morte ». (Roman., I, 32) "•'.

64, — Venite ergo ad Ecclesiam, populi, et aufugite traditores, si cum iisdem perire non vultis. Nam, ut facile cognoscatis quod, cum ipsi sint rei, de fide nostra optime judicent : ego illorum infectos baptizo, illi meos (quod absit) recipiunt baptizatos. Quœ oranino non facerent, si in baptismo nostro culpas aliquas agnovissent. Videte ergo, quod damus, quam sit sanctum, quod destruere meluit sacrilegus inimicus"'''. [Explicit Epistiila],

62) Ibid., II, 102, 284; 103, 2:56 ; 104, 238. 03) IbicL, II, 105, 240; 106, 242 ; 107, 244.

(54) Ibid., U, 108, 246-247,

LETTRES DE 6AUDENTIUS AU TRIBUN DULCITIUS

Vers l'année 420, Gaudentius, évêque donatiste de ïliamiigadi^ adressa successivement deux lettres au tribun Dulcilius, commissaire impérial, chargé d'assurer en Numidie l'exécution des édits. contre les scliisniatiques. On trouvera au volume suivant, dans le chapitre consacré à Gaudentius ', tous les renseignement.s nécessaires sur les circonstances où furent écrites ces lettres et sur lesdocuments qui s'y rattachent, comme sur la méthode employée pour la restitution. On pourra cependant juger utiles quelques explications provisoires.

Les deux lettres de Gaudentius sont deux réponses successives au tribun, qui lui avait écrit pour lui notifier ses intentions tout en s'efforçant de ne pas le pousser à bout, en s'at tachant même à atténuer l'elTet de terreur produit dans le monde des schismatiques par des édits trop sévères.

1° Première réponse de Gaudentius à Dulcitius.

La première lettre est un simple billet, écrit à la hâte, que l'évêque remit séance tenante au courrier du tribun, et où il notifiait sèchement son refus d'obéir.

Après les formules de salutation (chap. 1), Gaudentius accuse réception de la lettre du tribun, où il relève une contradiction (chap. 2). Il est décidé à mourir dans son église, si l'on veut appliquer l'édit (chap. .3). D'ailleurs, il ne force personne à l'imiter; il a même invité les fidèles à se retirer (chap. 4). Le billet se termine par un souhait de circonstance (chap. 5).

GAUDENTll EPISTULA I AD DULCITlUiVI

1. — Ilonorabili ac jiimium nobis, si sic volueris, desiderando Dulcitio tribuno et notario, Gaudentius episcopns ^

2. — Religionis tua) scripta percepi per eos, quos et moribus et instituto suo cunctis charos esse manifestum est. In quibus tam

1) Voyez plus loin, l. VI, livpc X, Viciuio et Leipzig-, 1910 — volume LUI