chapitre V. du Corpus scriptor. eccles. lat: publié

1) Augustin, Conlra Gandentium, I, par l'Académie de Vienne. — PalroL

1, 2; H, 11, 12 (édition Pctschenig, /a/, de Migno, t. -i;), p. 707 et sui\'.).

multa a tuadignatione dicta sunt, qua3 nunc intérim conticesco; sed quoniam ingenii tui acumen minus advertit, quod nos in eodem scripto nec innocentes plene nec reos asserere potuisti. Quod si criminosos exislimas, fugienda ;est vobis damnanda societas. Si vero innocentes nos putas, quod etiam ipse dixisti, persecutores in fide Christi constituti sustinere gaudemus^.

3. — In liac autera ecclesia, in qua nomen Dei et Christi ejus, ut etiam ipse dixisti, in veritate semperest frequentatum, nos aut vivi, quamdiu Deo placuerit, permanemus, aut, ut dignum est Dei familia, inlra dominica castra vitœ exitum terminamus ; sub ea scilicet conditione, quia, si vis fuerit operata, tune idpoterit evenire. Nemo enim tam démens est, ut nullo impellente festinet ad mortem ^.

4. — Eos autem qui nobiscum sunt, testem Deum facio ejusque omnia sacramenta, quod exhortatus sum, et impensissime persuasi, ut, qui haberet volujitatem egredi, securus publiée fateretur ; nec nos enim invites retinere possumus, qui didicimus ad Dei fidem nullum esse cogendum"*.

5. — Et alla manu : Opto te incolumem in reipublicœ actibus florentem, et a cliristianorum inquietudine recedentem ■'. [Explicit Epistula] .

2° Seconde réponse de Gaudentius à Dulcitius.

Après avoir notifié au tribun sa résolution, Gaudentius entreprit de la justifier : il rédigea à loisir une deuxième lettre, où il exposait copieusement ses raisons.

Cette seconde lettre, beaucoup plus développée que la précédente, est une sorte de traité sur le devoir des Donatistes en temps de persécution. En voici l'analyse sommaire .

1" Préambule (chap. 1).

2° Gaudentius veut justifier par des textes de l'Écriture sa réponse de la veille (chap. 2).

3° Les Donatistes ne doivent pas suivre le conseil qu'on leur donne de se rallier à l'Église catholique ou de fuir. Le cas de Gabinus et d'Emeritus (cliap. 3-6).

4° Revendication de la liberté de conscience et de culte contre les Catholiques persécuteurs (chap. 7-9).

5° Éloge des martyrs donatistes. — Un chrétien a le droit de se donner la mort pour échapper aux persécuteurs (chap. 10-11).

6° Les rois et les autorités civiles n'ont pas le droit d'intervenir dans les allaires de l'Église (chap. 12-13).

7° Les Donatistes sont prêts à mourir pour leur foi (chap. 14).

8° Souhait final (chap. 15).

2) IbkL, [, 2, 8; 3, 4; 4, 5; 5, 6. — 4) Ibkl., 1, 7, S. Cf. II, 11, 12. ô) IbkL, I, S, 9.

3) Ibid., I, 6, 7.

RESTITUTION d'oUVRAGES DONATISTES 331

Nous donnons ci-dessous, tel que nous l'avons reconstitué, le texte de cette seconde réponse de Gaudentius, qui est un véritable traité en forme de lettre.

6AUDENTII EPISTULA II AD DULCITIUM

1. — Honorabili et omni affectu desiderando Dulcitio, Gaudentius episcopus ^

2. — Soient sibi sola fama noti cupere, aut incerto invicem aspectu verba miscere, aut incogniti saltem non horrere prœsentiam; tua vero censura, quod absentem me inveneris, gratulatum te, quod autem redierim, contristatum litteris inlimasti. Sed, quoniam prccterita die, ne in epistulari responso siluissem, propter moram portantium, certa quicque slrictim atque breviter intimavi; nunc mihi dignationis tua3 scriplis sacrosancta3 Legis diviniu verbis est respondendum-.

3. — Dominus dixit : « Innocentem et justum non occides; purgatione non purgabis reum. » (Exod., XXIII, 7). Certum est igitur in Dei judicio pari crimine parique reatu esse devinctos, qui reum absolverit, et qui occident innocentem. Si ante communionem rei erant a te nominatus Gabinus vel ceteri fidefragi, in malo iili lapsu consortes secundum Dei voces absolvi minime debuerunl. Si autem tanquam innocentes vel sancti recepti sunt, quare in ea fide permanentes, unde velut sanctos accipitis, occiditis innocentes'*?

4. — Nam de sanclo Emerilo (Itcsareensi falsa ad vos pro certo fama pervenit. Quod si essel, apud Aposlolum dicentem : u Si exciderunt a fide quidam illorum, numquid infidelitas illorum fidem Deievacuavil? Absit. » {Roman., III, 3) ''.

5. — Fugam mihi quasi ex Lege persuades; sed factor Legis tantum débet audiri, quia Paulus apostolus dicit : « Non auditores Legis justi sunt apud Deum, sed factores Legis juslificabuntur. « {Roman., II, 13). Nam audi et Dominum dicentem : « Quia bonus pastor animam suam ponit pro ovibus suis; mercenarius autem, cujus non sunt oves propriœ, videt lupum venientem, et fugit; et lupus rapiteas et dispergit. » (Joann., X, 11-12) ^

6. — Deinde, quai loca erunt, quaî in hac perseculionis procella, undique perturbata tranquillitate, servandos tanquam in portum recipiant sacerdotes? Quando Dominus dixerit : « Cum vos persequi cœperint in hac civitate, fugite in aliam. » (Matlh., X, 23). Tute tune fugiebant Apostoli, quia neminem pro eis proscribi jusserat Imperator. Nunc vero christianorum receptores, proscriptionibus territi, pericula formidantes, non solum non recipiunt, verum etiam videre timent quos tacite veneranlur'\

1) Contra GaudenUutn, I, 9, 10. 4) Jhid., I, 14, 1.5; 15, Hi.

2 Ibld., l, 10, 11; 11,12. n) llmL, I, Ki, 17; 17, 18.

a) Ibid., 1, 11, 12; 13, U. ti) Ibid., I, 18, 19.

7. — Pcropilîcèm reriiin omnium Dominum Chrislum omnipotens- Deus fabriciitum hominem, ut l)eo similem, libero dimisil, arbilrio. Scriplum est enim : u Fecit, Deus hominem, et dimisit eum in manu arbitrii sui. » {Ecdesiasllc, X\^, li). Quid mihi nunc Immano jmperio eripitur, quod largilus est Deus? Adverle, vir summe,, quanla in Deum sacrilegia perpelrenlur, ut, quod ille tribuit,. auferal humana priosumptio, et pro Deo se id facere inaniler jacteL Magna Dei injuria, si ab hominibus defendalur. Quid de Deo œstimat, qui eum violenlia vult defendere, nisi quia non valet suas ipseinjurias vindicare ^ ?

8. — Nostram vero fîdem, quam Dominus Christus Aposlolis dereliquit, sola; nobis istfo persecutiones gravissimam reddunt :. « Felices, inquit, eritis, eum vos persecuti l'uerint homines, et maledixerint, et dixeriut adversus vos omne nequam propler Fiiium bominis. Gaudete et exsultale, quia merccs vestra nmlta est inciclis. Sic eriiin persecuti sunt et Prophetas, qui anle vos fuerunt, patres eorum. » (iMatth,, V, 11-12). Si tantum solis yVpostolis dictum est,, usque ad ipsos fides babuit prtemia; et quid proderat poslea credituris? Unde constat omnibus dictum. Deindedicitapostolus Paulus : « Qui volunt in Cbristo sancte vivere, perseculionem patianlur necesse est. » (// Tlmoth., III, 12). Hoc auteni in Evangelio Dominus dixit : « Veniet bora ut omnis, qui interfîcit vos, pulet se viclimam dare Deo; sed baec facient, quia non cognoverunt Palrem neque me. » (Joann., WI, 2-3) **.

9. — Sed belliferaî pacis cruenla;que unitalis se incolas jaclanL Audiant Dominum dicentem : « Pacem meam do voljis, pacem relinquo voiùs; non sicut stuculum dat, ego do vobis. » (Joann., XIV, 27). Saîculi enim pax inter animos gentium dissidentes armis et belli exilu fœderatur; Domini Christi pax salubri lenitatc tranquilia volentes invitât, non cogit invilos".

10. — Odio saîculi gaudemus, in ejus pressuris non succumbimus,, sed bctaimir. Mundus bic non potest serves Christi diligere, qui Christum cognoscitur non amasse, Domino ipso dicente : « Si sajculum vos odit, scitote quia me primum odio habuit quam vos; si nie persecuti sunt, et vos persequentur. » (Joann., XV, 18 et 20). Sed, et si persecutio conquiescat, unde marlyrum numerus adimpletur, Joanne dicente : « Vidi, inquit, animas occisorum sub ara Dei exclamuntium et dicentium '. Quamdiu, Domine, non judicas etvindicas sanguinem noslrum de iis qui habitant super lerram ? Et aGceperunt singuli slolas albas, et dictum est eis ut requiescerent adhuc paucuni tempas,donecimpleaturnumerus fratrum \eslrorum,. qui incipient inlerfici, sicut el ipsi. » {Apocal., Yl, 9-1 1) *".

11. — Annon ista persecutio est, qua; tôt rnillia innoccntum. martyrum arclavit ad morlem? Cliristiani enim, secundum Evange

7) IhUL, I, 19, 20. 9) Jhid., I, 24, 27.

8) llnd., I, 20, 22. — Cf. 1, 20, 2)5; 10) 1, 26, 29; 27, 30. 21, 24; 23, 26.

RESTITUTION d'oUVRAGES DONATISTES 333

lium « spiritu prompti, sed carne infirmi. » (Malth., XXVI, 41), a sacrilega contamiiiatione caminorum reperto compendio suas animas rapuerunt, iraitali presbyleri Raziio in Maccliai^corum liljris exemplum (// Macchah., XIV, 41); nec frustra ti mentes. Quisquis enim in eorum manus incideril, non evasit. Sed quantum velint faciant; quod certum est, Dei esse non possunt qui faciunt contra 'Deum ^^.

12. — Sed, quoniam prudentiam tuam exsecutoris olTlciura non decc])at, qua3S0, paucis adverte. Alia est, ut reor, solida veritas, alia ■effigies veritatis; quoniam veritas robore suo firmata constat. Idoium sive simulacrum est, quod in injuriam verisimile feceritliumana prœsumptio; nunquam tamen potest praîjudicare veritati fallacia. Simulacrorum cultores dico, qui non teneiit veritatem; sub alieno vocal)ulogentilem existimo, qui facit sibi quod colat. Unde publicum apertumque est, qaod minis sive terrore et persecutionibus crebris "Gabinum similesque, de natura3 liberlate sublalos, ipsi sibi quos vencrarenlur perfidos fabricasse noscuntur, ad quorum cultum co- ^untur inviti ^'-.

13. — Ad docendum populum Israël omnipotens Deus Prophetis priL'Coniura dédit, non regibus imperavit. Salvator animarum Dominus Glirislus ad insinuandam fideui piscatores, non milites misil. Mundana) militiœ nunquam Deus exspectavit auxilium, qui solus potest de vivis et mortuis judicare ^'^

14. — Sed hoc non sciunt alienarum rerum incnbatores, qui nec Deum audiunt dicentem : « Non concupiscas rem proximi lui » {hxocL, XX, 17), nec per Salomonem Spiritum sanclum dicentem : <( Tune stabunt jusli in magna constantia adversus eos qui se angustiaverant, et qui abstulerunt laljores eorum. Vidcntes turbabuntur timoré horribili, et mirabuntiir in subilatione inspcraliu salutis; dicenles inler se, pionitenliam habentcs, et per angusliam spiritns gementes : lli siint quos aliqiiando habuimus in dcrisum et in simililudinem improperii. Nos inscnsati vitam illorum existimabamus insaniam, et fincm illorum sine honore; (piomodo computati sunt inler filios Dci, et inter sanctos sors illorum est ? Ergo erravimns a via veritatis, et justiti;u lumen non illuxil noljis. Lassali sunuis in iniquitalis et perditionis via, et ambulavimus solitudincs difficiles; viam anlem Domini ignoravimus. Quid nobis profuit siqDerJjia? ant quld divitiarum jactantia contulit noJjis? Transicrunt omnia tanqiiam umbra. » {Sapleiit., V, 1-9). Ha3c igitnr fîdes nos Jiorlatur, utlibenter pro Deo in isla persecutione moriamur ".

15. — EL alla manu: Opto te incolumem veritate perspecta aninuim lenire et ab innocentum exitibus temperare ^■'. [Expllclt Episliila].

H) UM., I, 28, 82. — Cf. I, 30, 3) ; 14) Ibhl., I, lil!, -1(5. — Cf. 1, HS,

••îl, 40; ;52, 41; AiigiisLiu, EphL. 204, 6. ^1-52.

12) Coiilru GaudeiUiuin, I, 88, 42. l.ô) Ibid., I, 8i), 58. 18) Ibid., I, 84, 44; 85, 45.