TRAITÉ DE FULGENTIUS SUR LE BAPTÊME
Entre 412 et 420, un Donatiste du nom de Fulgenlius, d'ailleurs inconnu, publia un petit traité Sur le Baptême, qui fut réfuté presque aussitôt par un Catholique africain dans un opuscule en forme de dialogue, le Contra FalgeiiLliiin, où était reproduit d'un bout à l'autre le texte même du schismatique. C'est ce que nous montrerons en détail dans le chapitre sur Fulgentius ^
Le traité de Fulgentius est analysé au début du Contra Fiilgentinin. Cette analyse correspond exactement au contenu de l'opuscule restitué par nous. Le plan, assez artificiel, est fondé sur le commentaire de certains textes bibliques, dont l'interprétation était l'objet d'incessantes controverses entre les deux Églises rivales. Malgré des incertitudes ou redites et quelque confusion, on distingue quatre parties :
1° Bapiânie. — Il y a un seul baptême, qui ne peut être administré par des hérétir[ues ou des schismaliques, et dont le prétendu baptême des soi-disant Catholiques est une contrefaçon (chap. i-i).
2° Source de vie, — Il y a une seule source de vie, qui appartient à la véritable Église, et qui est interdite aux soi-disant Catholiques comme aux autres profanes. Réfutation de la doctrine catholique sur le baptême (cJiap. 5-8).
3" Onction. — 11 y a une seule onction efficace, celle que donne la véritable Eglise, etf|ue ne peuvent conférer les pécheurs (chap. O-li).
4° Indignité des Cntholiqii.es. — Les soi-disant Catholiques sont des pcclicurs et des schismaliques. Donc, leur prétendu baptême est inefficace ; et l'on doit les rebaptiser, ou plutôt les baptiser, à leur entrée dans la véritable Eglise (chap. lij-16).
Voici le texte du traité donatiste, tel que nous l'avoTis reconstitué.
FULGENTIl DONATIST/E LIBELLUS DE BAPTISMO
1. — Dominus et Salvator noster .lesus Chrislns, unici baptisnii doctor et custos, ne sitientes animas per aridos lacus mentis crror abduceret, perennes Iiaustus sibi esse proclamans, in EA^angelio suo ita testalus est dicens : « Qui silit, veniat et bibat ; qui crédit in me, sicut dicit Isaias, flurnina de ventre ojus fluent aquœ viva». » (Joann., Vil, 37-.']8). Et, ne passim et ubique bibi posse diccrclur,
1) Voyez plus loin, l. VI, livre X, chaijilre VI.
mérita aquarum ipse discrevit, dum Samaria) apostasiœ originem in proprio fonte damnavit : « Qui Liberit, inquit, éx hac aqua, sitiet iterum ; qui biberit ex aqua quam ego dedero, non sitiet in œternum, •sed fiet in eo fons aqutu salicntis in Aâtam a;ternam ». (Joann., IV,
2. — Nunquam ergo Ecclesiœ spiritus patitur jungi, quod ore divino meruit dil'famari, Legisprajconioprfumonente : « Duo contra •duo, unum contraunum. ))(^^cc/esiasiic., XXXIII, 15). EtDo'minus in Evangelio : a Tune, inquit, duoeruntinagro ; unus assumetur, etunus relinquetur. Dujcmolentesinmolendino; una assumetur, et unarelinquetur. » (Matth,. XXIV, 40-41). Vides ergo duo gênera esse baptismatum et duo prœmia meritorum, dum unum lethalisingenii ardor exurit et iiibulœ sitis perennes baustus excoquit; alterura, quod semel potandarum meatibus sitium vita) perennitatem sancivit, utique in elTossis gurgitibus perpétuas ariditates ostendit, et, dum ejus pie meritum clausit, mortis aditum patcfecit, dicente Jeremia : a Duo mala fecit populus iste : me dereliquerunt, et effoderunt sibi lacus detritos, qui aquam non possunt portare. » (Jerem,, II, 13). Et iterum : « Oranes qui derelinquunt te, confundentur ; recedenles a te, scribenlur in libro mortis, quoniam dereliquerunt te fontem vita;. » (Jerem., XVII, 13)-.
3. — Quod si, ut asseris, una iîdes in utroque consistit : cur inter fidelem aquam et perfîdam jusla separatione discrevit, testante Domino per Isaiam : « Quis nuntiavit vobisquia ignis ardet ? Quis nuntiavit vobis locum illum asternum ? Ambulans in juslitia, praîdicans viam rectam, odio habens facinus et injustitiam, et manus abstinens a muneribus, et gravans aurem ut non audiat judicium sanguinis, et coniprimens oculos suos ne videant iniquitatern, hicinliabitabit in alta spe ; fortis panis illi dabitur, et aqua ejus fidelis. » {Isaï., XXXIII, 14-16). A cujus fide perfidiam separans, Jeremia teslanle, sic posuit : « Utquid injuriantes me prouvaient? Plaga mca solida facta est: unde sanabor? Facta est mihi sicut aqua mendax, non habens fidem. » (Jerem., XV, 18)^.
4. — Ezechicl quoque sic dixit : « Et videbunt, quia plures sunt qui ■averterunt aquam antiqua) piscinic, et non aspexerunt ad eum qui fecit eam ab initio, et eum qui illam condidit non vidcrunt. » (Isaï., XXII, 11). Inaudita dementia perFidorum, nec divinis velle vocibus credere, nec Apostoli simplicem doctrinam erroris sui faucibus velle servare''.
5. — Ilinc sibi Deus unicum baptisma esse proclamât. Hinc Apostolus unum cunctisdixisse confirmât, Deo per Salomonem probante: ■y Ilortus conclusus, soror mea, sponsa mea, fons signatus, puteus
1) Pscudo-Auguslin, Contra Fulgcii- de Migac, t. 'i;5, p. 7G3 et suiv.). iuim donalisUim, 2 (cdilioii Pelschonig, 2) Ibld.,H.
Tiomic et Leipzig', 1910 — volume LUI .S) Ibid., 4.
du Corpus scriplor. eccles. lai. publié 4) Jbid., 5.
parrAcadémie de Vienne. — Pairol. lai.
aquaî vivae, Paradisus cum fructu pomorum. » (Cantic, IV, 12-13). E contra Apostolas dixisse testatur : « Unus Deus, una fides, unum baptisma. » {Ephes., IV, 5). Nulla in doctrina diviua varietas ; per omnia Dominum sequitur servus, in nallo difîert a Magistro discipulus. Quem sequeris, quem imitaris, quemhujus flagitii arbitraris auctorem ? Aut, si unum putas cum reîs aliqua permixtione conjimctuni sacramentum baptismi, audi Prophetas, quibus sit recte dispensum, dicente Salomone : « Fons vitœ in manibus justi .» {Proverbe, X, 17) ».
6. — Et David dicit : « Oleum autem peccatoris non impinguet caput meum. » (Psalm. 140,5). Aperta confessio perfidorum isto loco monstratur, quœ inimica prœsumptione a facinoroso sacerdote contacta poUuitur, cujus sacrificium velut oleum voce divina respuitur : « Facinorosas, inquit, qui sacrificat mihi, valut qui canem occidat ; et qui offert similaginem, quasi sanguinem porcinum ; et qui offert thus in memoria, quasi blaspliemus. » (Isaï., LXVI, 3). Adhuc ejus aquas turbidas Propheta spiritu manifestât: « Imposuisti, inquit, in mari equos tuos turbantes aquas multas. » (Habac, III, 15). « Me contempsit Galaad civitas, quaî operatur stulta, turbat aquas; et fortitudo tua sicut hominis piratfB. » (Osée, VI, 8-9)*^.
7. — Si ergo unico fonte Ecclesia gloriatur, utique traditorum spelunca est, quœ in aquarum multitudine exlollitur, et, baptismi siii ebrietateconfusa, cum regibus fornicatur, dicenle Joaiine : « Veni, ostendam libi damnationem meretricis magnœ sedentis super aquas multas, et inebriati sunt omnes inhabitantes lerram a vino fornicalionis ejus. » (ApocaL, XVII, 1-2). Rogo, qua3 sunt aquœ multœ, jiisi plura baptismata? Quœ mulier fornicaria, nisi traditorum spelunca, quœ regum voluptatibus servit obnoxia, a quibus persecutionibus poculum bibens, ebria cœcitate populis miscet, et in amentiam, quos rigaverit, ducit? Cujus accessum sapientissimusSajiomon inlerdixit: « Ab aqua, inquit, aliéna abstine te, et de fonte alieno ne biberis, ut longo vivas tempore, et adjicientur tibiannivilœ tuœ. Fons aquœ tuœ privatus sit tibi, ne quisquam extraneus communicet tibi. » (Proverb., V, 15-17; IX, 11). Solus ergo privatum non liubet fontem, qui meretricis aquarum possidet multitudinem. Joannes quoque apostolus aquarum multitudinem improbat, dicens : « Et dixit mihi angélus : Aquas quas vidisti, super quas sedet fornicaria illa, populi, turbœ et nationes sunt. » (ApocaL, XVII, 15)''.
8. — Claret ergo apud traditores esse multitudinem aquarum, ubi diversa schismatum semina, ubi hœreticorum multimodas pestes, ubi Manichœorum detestanda sordium fœculenta, vel in abruptum cœnosi gurgitis lacum in œterna morte abrepto[s] charybdis vidit, et exterminii oleum flammis edacibus animavit*.
9. — Audi, dicente Salomone : « Muscœ moriturœ exterminant confectionem suavitatis. » (Ecoles., X, 1), Olei est ergo genuina
5) Ibid., 6-8. 7) IbuL, 12.
6) Ibid., 9-11. 8) Ibid., 13.
suavitas, qiia),si tactu improbo fuerit vîolata, fitingralaconfectione polluta. Et recte Spiritum sanctum immundis alitibus traditores aîquatis, qiiod in aliéna mensa improbi corruant et olei suavilatena immundis tactibus fœdent. Hoc proprie David sanctissimus, nostra3 fidei regulam subminislrans, edocet, idem peccatoris oleum nec salutem afferre nec cujusquam caput debere contingere. « Oleum, inquit, peccatoris non ungat caput meum. » (Psalm. 140, 5). Ergo diligenti examine peccatoris requirenda persona est, si non de sacerdote sacrilego, ut profani asserunt, Dominus dixit ".
10. — Simililer Dominus, per Aggœum prophetam, immundos tactusinquinamentum conferre, necpollutum quemquam posse sancire, si illicita pncsumptione conetur attingere quod sanctum videat contineri, salubri expositione monstravit, dum pro nobis prophetam cautum exhibuit : « Interroga, inquit Dominus, sacerdotes, dicens : Si alligaverit homo carnem sanctam in summo A^estimento, et tetigerit summitas vestimenti aliquam creaturam panis, aut vini, aut olei, si sanctificatur ? Et responderunt sacerdotes et dixerunt: Non. Et dixit Dominus: Si tetigerit inquinatus in anima horum aliquid, si inquinabitur? Et dixerunt sacerdotes : Inquinabitur. Et dixit Dominus : Sic et populus bic, et sic gens ista : omnis qui illuc accesserit, inquinabitur. » (Agg., II, 12-13)^'^.
11. — Nunquam latro in lucem protulit prœdam, semper operarii noctis gratam bonis omnibus lucem saîpius horruerunt : solus traditor nec Dei minis frangitur, et in aliéna veste improbus gloriatur. Contra quem per Sophoniam Dominus proclamât nec auditur : « Eril, inquit, in die sacrifîcii Domini, et vindicabo in principibus, et in omnes vestitos veste aliéna. » (Sophon., I, 8) ^^
12. — In quantum enim improbitas devios errores alienis bonis cupit astruere,et falsa Gatholica mendacii nebulas conaturobtegere, per colles tortuosos incedit,cui per Jeremiam Dominus contradictor obviavit: a Nolite, inquit, fidere in vobis in verbis falsis, quia per omnia non proderunt vobis, dicentes : Templum Doïnini, templum Domini est. » (Jerem., Vil, 4). Et Dominus in Deuteronomio : « Attende tibi ne olTeras holocaustomata in omni loco quemcamque videris ; sed in loco quem elegerit Dominus Deus tuus in tribu tua, in hoc offeres holocaustomata, et ibi faciès omnia quajcumque prœcipio tibi hodie. » (Deiiteroii. , XII, 13-14)^^.
13. — Baptisma utique dici non potest, quod aquarum turba dispersit, quod ab Ecclesia; fonte malitia separavit, quod sterilis unda siccavit, quod nec angelum vidit, nec prophetam, qui se mederi posset, invenit; sicut in libro Regnorum quarto Icthales aquas Elisaîus sanctissimus disciissa morte sanavit, et maritanle serraone in fol us ubcres mearcpcrmisit : « Et dixerunt viri civitatis ad Elisa^um : Ecce commoratio civitatis bona, sicut et tu, domine, vides; sed aquœ mullœ et stériles sunt hic. Et dixit Elisœus : Accipite mihi
£) Ibid., 14-15. 11) //;(•(/., 17.
10) Jbid., 16. 12) Ibid., 18.
RESTITUTION d'oUVRAGES DONATISïES 339
unum vas fictile, et immittite in illad sal. Et acceperiint illud ; et venit ad exitus aquarum, et projecit sal, et dixit : Ilaîc dicit Dominus : Sanavi aquas istas, et non erit mors in eis neque sterilitas. Et sanata3 sunt aquœ usque in hune diem. » (IVReg., II, 19-22) ^^.
14. — Accepit ima civitas salutaris aquaî substantiam, accepit et olei dona una cum liberis vidua, nec benefîcium divinum passim Propheta commis! t, nisi ei quam unum vas olei habere cognovit, Regnorum veritate probante : « Et mulier una ex mulieribus Prophetarum clamabat post Elisœum, dicens ; Servus tuus vir meus mortuus est, et tu sois quomodo servus tuus erat limens Dominum, etecce, quibus debeo, venerunt accipere duos filios meos in servos. Et dixit Elisaeus : Quid faciam ? Indica mihi, quid est tibi in domo tua? At illa dixit : Non est mihi ancillaî tua3 aliquid in do,mo nisi vas unurti olei. Et dixit Elisœus : Vade, pete tibi vasa deforis ab omnibus commorantibus tecum, vasa copiosa ; et introibis, et ■claudes ostium ad te et ad filios tuos, et implebis vasa oleo, et reddes debitum. » (IV Reg., IV, 1-4). Elisœus enim per veri baptismi liniamenta operatus est. Nam, quia tuum non comprobo, ideo tuos fidèles exsufflo ^'.
15. — Absit ut abirepermittam, quoniam Deus dixit : « Compelle omnes introire, ut impleatur domus mea. » (Luc, XIV, 23). Qui omnes dixit, nullum excepit. Docebo illum Ecclesiam meam esse ■certissimam. Dicam quod in paucis constet. Ostendam quoniam ha3c est vera quœ persecutionem patitur, non quai facit. Insinuabo, secundum Apostolum, quod Ecclesia mea riigas et maculas sola non habeat. (Ephes., V, 27) ^^
16. — Distringo illum, exsufflo, et in remissione peccatorum vera •aqua baptizo. — Cur, [inquit], Ma\:imianistas suscipis, et meos fidèles exsufflas? — Quia ille meus erat. Plus peccasti, et ideo in te aliter vindicatur. Codices tradidisti, et idolis immolasti. Pater tuus f'ecit, patrem tuum dico Cœcilianum : ipse tradidit, ipse thurificavit, ipse omnia mala commisit. Tu, filius ejus, non quidem tradidisti, sed nobis persecutionem fecisti. Sancli, quos memoras, ediclajudi- •cum saîcularium non meruerunt, quod veslri fecerunt. Ideo schis-
maticis nosLris basilicas lulimus, ut verœ Ecclesiic redderemus. Vos estis schismalici, qui et thurifîcaslis et codices tradidislis '°. [Explicit Libellas de haplismo].
13) Ibid., 19. ]o) Ibld., 21.
14) Ibid., 20. 16) Ibid., 22-26.